Het is nu even aan ’t dooien, maar als het een beetje meezit kunnen we binnenkort onze schaatsen weer onderbinden. Als u dat gedaan hebt en u glijdt er vandoor, hoe noemt u dit dan: schaatsen of schaatsenrijden?

Ik zou zeggen: schaatsen. Ik schaats, jij schaatst, wij schaatsen.

En als u mij zou vragen: hoe lang wordt het werkwoord schaatsen al in het Nederlands gebruikt, dan zou ik antwoorden: zonder twijfel sinds mensenheugenis. We fietsen op de fiets, we lepelen met een lepel, dus we schaatsen op schaatsen – wat is er logischer dan dat?

Maar zo simpel ligt dat niet.

De Grote Van Dale vermeldt het werkwoord schaatsen pas sinds 1898. In de druk ervoor, die in 1884 verscheen, was alleen nog sprake van schaatsenrijden (overigens zonder betekenis, die werd kennelijk als algemeen bekend beschouwd).

Het Woordenboek der Nederlandsche Taal, het grote wetenschappelijke woordenboek van het Nederlands, besteedde in 1921 een apart artikel aan het werkwoord schaatsenrijden. Het werkwoord schaatsen werd slechts kort genoemd bij schaats, met als enige toelichting: Schaatsenrijden, niet algemeen.’’

Hm, niet in de Van Dale van 1884, wel in die van 1898, in 1921 nog „niet algemeen” – als we deze bronnen mogen geloven is het werkwoord schaatsen dus helemaal niet zo oud als de weg naar Kralingen, maar pas in de laatste decennia van de 19de eeuw ontstaan.

Kunnen we daar een bevestiging van vinden? Ja, en makkelijker dan u zou denken. Ik heb hier weleens eerder melding gemaakt van de digitale verzameling historische kranten van de Koninklijke Bibliotheek.

Aanvankelijk bevatte die 1 miljoen krantenpagina’s uit de periode 1618-1945, maar onlangs is er een half miljoen pagina’s aan toegevoegd, en begin volgend jaar komt er nog zo’n portie. Er komen dan ook kranten bij tot 1995 (zij het niet NRC Handelsblad).

Wie deze prachtcollectie doorzoekt heeft al snel beet, want op 23 januari 1893 plaatste Het nieuws van den dag een ingezonden brief van C.J. Vierhout onder de kop ‘Het invoeren van nieuwe woorden’.

Vierhout begint als volgt: „Een paar dagen geleden werd door een der lezers van dit blad voorgesteld het lange woord schaatsenrijden te vervangen door het kortere schaatsen.”

Vierhout wijst dit voorstel af op basis van een curieus argument.

Onze woordenschat verandert geleidelijk aan, stelt hij, en zomaar een nieuw woord introduceren is een vrijwel kansloze onderneming.

Het aardige is dat de daarop volgende ingezonden brieven – een kleine selectie uit een groot aanbod, aldus de redactie – juist aantonen dat het werkwoord schaatsen indertijd al aan een geleidelijke opmars begonnen was. Iemand schreef: „Het werkwoord schaatsen is niet nieuw en mijns inziens zeer juist. Gedurende mijn 7-jarig verblijf in Limburg heb ik meermalen hooren zeggen: ‘Ik ga schaatsen’.’’

Een andere lezer kende het juist uit het noorden van het land. En niet zomaar uit de mond van dialectsprekers, die drukten zich anders uit, maar „uit den mond van hen die beschaafd Nederlandsch spreken’’.

Op basis van deze informatie concludeerde Het nieuws van den dag: „Alles te zaam genomen, heeft het woord schaatsen kans ’t te winnen, nu ook de ‘spraakmakende gemeente’ er reeds meê bezig is.’’

Kortom, we rijden sinds eeuwen schaatsen in dit land, maar we gebruiken daarvoor pas sinds het eind van de 19de eeuw het werkwoord schaatsen.