De eerste fatsoensrakker

Vorige week is de website www.mennoterbraak.nl gelanceerd. Bijzonder aan deze website is dat je naast de gedigitaliseerde versie van een tekst vaak het origineel te zien krijgt. Zo staan naast de uitgetikte versie van een brief – er zijn er zo’n vierduizend van en aan hem bewaard – afbeeldingen van het handschrift. Van sommige boeken krijg je niet alleen het manuscript te zien, met doorhalingen en verbeteringen, maar zelfs de drukproef. Daarnaast zijn er foto’s van de schrijver, scans van zijn agenda’s, een tijdbalk – het is allemaal goed bedacht en vernieuwend, dus ik hoop dat er naar dit voorbeeld nog veel schrijverssites mogen volgen.

Je kunt op deze site ook het antwoord vinden op een kleine puzzel in de Grote Van Dale. Ter Braak (1902-1940) wordt in dit woordenboek slechts een paar maal genoemd, want hoeveel hij ook geschreven heeft en hoe invloedrijk hij in zijn tijd ook was – inmiddels is hij grotendeels vergeten. Maar bij het trefwoord fatsoensrakker schrijft Van Dale: „Een volgens Ter Braak door Vestdijk gecreëerde term.”

Dat is een ongebruikelijke formulering. Want waarom wordt Ter Braak hier als bron opgevoerd? Het wordt nog ingewikkelder als je het Woordenboek der Nederlandsche Taal (WNT) erbij pakt. Dit wetenschappelijke woordenboek schreef in 2007 bij fatsoensrakker: „Een door M. ter Braak gecreëerde term”, met als bron: de Grote Van Dale uit 1976.

Dus nog maar even de oude Grote Van Dales erbij gepakt. Inderdaad stond daarin tussen 1970 en 1992 dat fatsoensrakker is bedacht door Menno ter Braak. Maar vervolgens is dit veranderd in: „Een volgens Ter Braak door Vestdijk gecreëerde term.”

Het wordt, helaas, nóg iets ingewikkelder. Het WNT zegt weliswaar, op basis van de Grote Van Dale uit 1976, dat fatsoensrakker is verzonnen door Ter Braak, maar als vroegste voorbeeld voert dit woordenboek een citaat op van Vestdijk. Uit Lier en lancet, een boek dat wordt gedateerd op 1935.

Dus hoe zit het nou? Wie heeft dit nuttige woord bedacht: Ter Braak of Vestdijk? En als Vestdijk de bedenker is, verzon hij dit woord dan inderdaad in 1935?

Zoals gezegd: via de website mennoterbraak.nl is het antwoord bij elkaar te sprokkelen. Het is als volgt gegaan. Vestdijk publiceerde Lier en lancet niet in 1935, zoals het WNT beweert, maar in 1939. In dat boek gebruikt hij inderdaad het woord fatsoensrakker („zonder te vervallen in het al of niet politiek geüniformeerd gehuichel van de fatsoensrakkers”). Ter Braak schreef in mei 1939 een bespreking van dit boek, zonder het woord fatsoensrakker te noemen. Vervolgens publiceerde Vestdijk in november 1939 in het maandblad Groot Nederland een scherpe aanval op de criticus J.W.F. Werumeus Buning, getiteld ‘De fatsoensrakker’. Op 10 november 1939 schreef Ter Braak hierover een stuk in Het Vaderland onder de kop: „S. Vestdijk over den ‘fatsoensrakker’. Wat is fatsoen?”

Fatsoensrakker is dus niet verzonnen door Ter Braak, maar door Vestdijk. Dit gebeurde niet in 1935, maar in 1939. Ter Braak heeft wellicht bijgedragen aan de bekendheid van dit nieuwe woord door het prominent te gebruiken in Het Vaderland. Later gebruikte hij het nog diverse keren in brieven.

De eerste persoon die het etiket fatsoensrakker kreeg opgeplakt was de schrijver en dichter J.W.F. Werumeus Buning, maar velen zouden volgen. Zo beleefde het woord vorige week nog een kleine piek in verband met verzwegen of achteloos vergeten feitjes uit het verleden van verscheidene PVV-Kamerleden.