Gehoord in Amstelveen: het woord onkig
Waarom bestaat er eigenlijk geen centraal meldpunt voor taalobservaties?
Op zondagochtend luister ik weleens naar het radioprogramma Vroege Vogels. Daarin is altijd een samenvatting te horen van natuurobservaties die luisteraars hebben ingesproken op het antwoordapparaat. Je hoort dan berichten over vogels, bloemen, vlinders en zo verder.
Ook op talloze websites kun je natuurobservaties achterlaten. Dat varieert van professionele databases voor bijvoorbeeld wereldwijde vogelobservaties, tot eenvoudige webpagina’s waarop natuurliefhebbers enthousiast verslag doen van een waarneming. Eén voorbeeld: ,,27 juni. Bij het Banneveen hoorden we een kwartel en op de Diekeveense weg direct na het eerste bosje links zagen we tot onze grote verassing een das. Blijkbaar was dit nog niet genoeg; bij de boerderij van Oosting zat een kerkuil bovenop de schuur, terwijl we onderweg daarheen ook nog het geluid van een houtsnip hoorden en dat alles in ruim een uurtje fietsen: fantastisch!!’’
Of er beduidend meer natuurliefhebbers dan taalliefhebbers zijn weet ik niet, maar eigenlijk is het vreemd dat er geen speciale website bestaat om taalobservaties achter te laten. Het is bekend dat veel mensen zich ergeren aan taalfouten die ze lezen of horen, dus dat zou al snel een grote rubriek worden, maar er zouden bijvoorbeeld ook afdelingen kunnen worden ingericht voor zeldzame, min of meer vergeten of snel in onbruik rakende woorden en uitdrukkingen. Nu is er op allerlei plaatsen op internet wel iets over deze onderwerpen te vinden, maar een centraal meldpunt ontbreekt nog.
Misschien kan er voor zo’n meldpunt plaats worden ingeruimd door de Nederlandse Taalunie, dan wel het Genootschap Onze Taal, het Meertens Instituut of het Instituut voor Nederlandse Lexicologie – want aan instituten en instellingen die zich met het Nederlands bezighouden geen gebrek.
Mocht het er een keer van komen, dan heb ik hier alvast twee bijdragen.
21 april 2010, gehoord in Amstelveen, tijdens een voorlichtingsbijeenkomst, het woord onkig. Opgetekend uit de mond van een vrouw van eind vijftig die met een licht noordelijk accent sprak. Zij gebruikte het in de zin: ,,Ik werd er helemaal onkig van.’’ Er was helaas geen gelegenheid haar naar de precieze betekenis of achtergrond van dit woord te vragen, maar de betekenis bleek wel uit de context: ze had een keer zo veel moeten regelen dat ze er helemaal onkig van werd, helemaal tureluurs dus. Thuis nagekeken in de Grote Van Dale, Koenen en het Woordenboek der Nederlandsche Taal (het wetenschappelijke woordenboek van het Nederlands), maar in al die bronnen ontbreekt het woord. Op internet komt het slechts sporadisch voor, in andere betekenissen.
Tweede observatie: in een recent boek van Reggie Baaij over ons koloniale verleden een mooi oud woord ontdekt voor relaxen, dat een recent Engels leenwoord is – volgens de Grote Van Dale dateert dit pas van na 1950. Het gaat om klimaatschieten, dat in Nederlands-Indië werd gebruikt voor ‘luieren, nietsdoen, in een luie stoel liggen en zwijgend genieten van zijn rust’. Het ontstond in het midden van de 19de eeuw en is waarschijnlijk een schertsende navolging van sterren schieten. Eigenlijk wil het dus zeggen: ‘(schijnbaar) waarnemingen betreffende het klimaat doen, naar de weersgesteldheid kijken’. Prachtig woord, dat mijns inziens opnieuw in gebruik genomen zou moeten worden, zeker met dit mooie weer.
,,Wat heb jij vandaag gedaan?’’ ,,Alleen een beetje klimaatgeschoten.’’ Of: ,,Ik ben druk bezig geweest met klimaatschieten.’’
Ewoud Sanders
maandag 26 april 2010, 15:55 uur
Bij ons in de Zaanstreek kennen we ‘onk’ als ‘ongelijk’. Bijvoorbeeld bij twee niet gelijke schoenen, dan heb je een onk paar.
maandag 26 april 2010, 21:26 uur
Ik heb geen website-adres.
Mijn reactie…een goed idee van de heer Sanders. Een rubriek van in ‘ongenade’gevallen woorden, op allerlei gebied, maar ook van nieuw gevormde woorden.
Zuster voskuilen, 80 jaar.
maandag 26 april 2010, 22:31 uur
Een heel leuk idee, zo’n meldpunt, daarnet zag ik het woord selfdefence vertaald in de ondertiteling als zelfweer????
maandag 26 april 2010, 23:01 uur
Het bijvoeglijk naamwoord ‘onk’ staat wel gewoon in de Grote Van Dale. Met het achtervoegsel ‘-ig’ kun je van bestaande bijvoeglijke naamwoorden nieuwe afleiden: van ‘ziek’ maak je ‘ziekig,’ van ‘bruin’ bijvoorbeeld ‘bruinig.’ Aangezien de betekenis van ‘onk’ “oneven, onbeduidend, onnozel” is, kan ik me voorstellen dat daarvan die betekenis “tureluurs” afgeleid is: enigszins oneven, enigszins van slag.
Productieve afleidingen hoeven niet allemaal in het woordenboek te staan. Dat neemt niet weg dat het natuurlijk wel een leuke observatie is, die het waard is vermeld te worden.
maandag 26 april 2010, 23:35 uur
Beste Ewoud, ik lees vrijwel altijd met veel interesse uw taalrubriek Woordhoek in NRC-Handelsblad en zo af en toe ook op internet, zoals nu.Tot op heden heb ik hier nooit op gereageerd, maar uw artikel “Gehoord in Amstelveen: het woord onkig” vraagt, nee schreeuwt om een reactie!Terecht schrijft u dat veel mensen zich ergeren aan taalfouten die ze lezen of horen. Zelf behoor ik tot deze mensen. Ik neem aan dat u taalkundige of neerlandicus bent. Daarom bevreemdt het mij des te meer dat u in dit artikel schrijft:”Bij het Banneveen hoorden we een kwartel en op de Diekeveenseweg direct na het eerste bosje links zagen we tot onze grote v e r a s s i n g een das.”
Bewust heb ik spaties tussen de letters van het woord verassing gezet. U had namelijk moeten schrijven v e r r a s s i n g. Verassing is iets geheel anders, namelijk het tot as verwerken van iets, bijvoorbeeld bij het cremeren. Ik neem aan dat u dit ook wel weet. Deze fout had ik daarom nooit van u verwacht. Ik hoop dat u in het vervolg uw teksten nog eens extra naleest ter voorkoming van dit soort fouten.
Dan nog even iets geheel anders, nu ik u toch schrijf. Het is mij opgevallen dat de laatste, pakweg, anderhalf jaar het woord “heftig” zeer vaak en steeds meer gebruikt wordt, terwijl je dit woord vroeger nooit hoorde. Ik zou uw reactie hierop wel eens in NRC-Handelsblad willen lezen.
Hartelijke groeten, Johan.
dinsdag 27 april 2010, 05:35 uur
Wanneer ik heb besloten te gaan leeglopen, lanterfanten of rondlummelen ga ik meestel niksen.
dinsdag 27 april 2010, 12:50 uur
Geachte heer sanders,
Als steeds met belangstelling uw column gelezen. De uitdrukking betr het klimaatschieten doet mij eerder denken aan een anglicanisme. De Britten zeggen immers, als ze even onbereikbaar zijn: “I am just taking a raincheck.” Het is niet ondenkbaar dat de toch wel grote Engelse invloed in onze kolonie daar iets mee van doen heeft (gehad). Deze uitdrukking is nu een beetje in onbruik en doet behoorlijk oubollig aan.
Het is een beetje zoals een gids/vertaalster in Kiev eens tijdens een rondrit in de stad zei: “That is a completely different pair of shoes.” En lijkt dus op idioom dat als duidelijk van buiten geleerde axioma’s gehanteerd wordt.
Wie zegt vandaag de dag nog : “It’s raining cats and dogs.”?
M.vr. groet,
Ferdinand Sprenkels
dinsdag 27 april 2010, 19:01 uur
Vanavond werden jongeren gevraagd over een politieke partij speciaal voor hen.
Op de opmerkimg: Ook jongeren kunnen Haagde dames worden, werd gezegd: Ik ben jonger dan haar.
Vaak hoor ik zulke taalfouten, maar niemand zegt er iets van of over. Dus die fouten woekeren door.
dinsdag 27 april 2010, 21:53 uur
‘Onk’ is een gangbaar Zaans woord dat ongelijk betekent. Als je in de Zaanstreek in een ‘onkig hoissie’ woont dan woon je letterlijk scheef.
woensdag 28 april 2010, 08:52 uur
[...] Ewoud Sanders schreef gisteren in zijn NRC-column Woordhoek dat hij graag een centraal meldpunt voor taalobservaties willen hebben. Hij zou daar o.a. in [...]
woensdag 28 april 2010, 11:31 uur
Social comments and analytics for this post…
This post was mentioned on Twitter by boekenblogger: RT @onzetaal: {taalnieuws} Waarom bestaat er eigenlijk geen centraal meldpunt voor taalobservaties? (column) http://bit.ly/cGHg0o...
woensdag 28 april 2010, 22:51 uur
Grappig: ik hoorde mijn baas vanochtend het woord ‘onkig’ gebruiken als bijvoeglijk naamwoord. Bij navraag bleek dat zij er mee bedoelde oud, aftands, versleten. Ze gaf aan het wel vaker te gebruiken. Zij is van oorsprong Limburgs en had in ieder geval niet deze rubriek gelezen.
donderdag 29 april 2010, 12:58 uur
Niet toevallig heeft het woord ‘onk’ altijd mijn speciale aandacht gehad. In aanvulling op de voorgaande mails kan ik melden dat het woord ook gebruikt werd (wordt?) voor houten balken of planken die niet recht lopen. Onk betekent dan getordeerd, of gewoon krom. Onkenhout is ook een bekende achternaam (zeker voor Volkskrant-lezers).
Verder kwam ik vlakbij Amsterdam CS jarenlang langs een grote muurschildering van het Onk Theater.