Het Algemeen Geluidloos Nederlands
Het Nederlands wemelt van de leenwoorden. Maar bestaan er ook leengebaren?
Onlangs zag ik in een Nederlandse televisiesoap een meisje een gebaar maken dat volgens mij rechtstreeks uit de Verenigde Staten is geïmporteerd. Iemand had haar een geheim verteld en het meisje wilde benadrukken dat dit geheim bij haar in goede handen was.
,,Ik zeg niks’’, zei ze. Daarna maakte ze vlak voor haar mond met uitgestrekte vingers een beweging alsof zij een sleuteltje omdraaide. Met een enigszins overdreven gebaar gooide zij het denkbeeldige sleuteltje vervolgens weg.
Boodschap: mijn lippen zitten op slot, of, zoals ze het in het Engels zeggen: my lips are sealed.
Het is heel gewoon dat talen woorden uit andere talen overnemen, vooral uit talen van naburige of zeer machtige landen. Zo heeft het Nederlands in de loop van de tijd tienduizenden woorden overgenomen uit het Frans, Duits en Engels.
Als leenwoorden zo gangbaar zijn, vroeg ik me bij het zien van dat sleuteltjesgebaar af, bestaan er dan ook leengebaren? En zo ja, om welke gebaren gaat het dan, hoeveel zij het er en wanneer en langs welke wegen zijn ze bij ons terechtgekomen? Vooral in het laatste kwart van de twintigste eeuw, via Amerikaanse televisieseries? Of al eerder, na de Tweede Wereldoorlog bijvoorbeeld?
En hoe onderzoek je dat? Bijvoorbeeld met behulp van lezers die antwoord kunnen geven op de vraag wanneer zij voor het eerst kennismaakten met de opgestoken middelvinger. Bestaat dit gebaar in het Nederlandse taalgebied al heel lang of is het betrekkelijk jong? Tegenwoordig wordt het gebruikt voor ‘fuck you’, een betekenis die volgens mij rechtstreeks uit het Amerikaans is overgenomen. Mocht het al langer bestaan, dan kan het zoiets hebben betekend als ‘ga hier maar op zitten’ of ‘steek deze maar in je aars’, wat toch ongeveer hetzelfde is als ‘fuck you’.
Ander voorbeeld: sommige mensen zetten al pratend een of meer woorden tussen aanhalingstekens. Ze tekenen dan met de wijs- en middelvinger van beide handen op en neer bewegende komma’s in de lucht – meestal twee keer achter elkaar. Betekenis: bij wijze van…, ik haal iets of iemand aan, of: ik zeg dit nou wel zo, maar ik bedoel het een beetje anders. ,,Dit staat maar tussen aanhalingstekens, dus trek je er niet te veel van aan!’’
Ik vind dit nogal een irritant gebaar, zeker als iemand het meer dan eens in een gesprek doet (,,Joh, wat mij betreft zeg je gewoon wat je te ‘zeggen’ hebt’’), en ik zou zweren dat het nog niet zo heel lang bestaat – hooguit enkele decennia.
Naast de gebarentaal voor doven bestaat er zoiets als het Algemeen Geluidloos Nederlands. Bij mijn weten is dat voor het eerst vastgelegd door Herman Pieter de Boer en Pat Andrea, in een erg leuk boek, getiteld Nederlands gebarenboekje. De eerste druk van deze bestseller verscheen in 1979. De Boer en Andrea pretendeerden indertijd niet alle gebaren te hebben opgespoord, maar als de opgestoken middelvinger toen al gangbaar was geweest had dit gebaar erin gestaan, want ze vermeldden wel concurrenten als ‘hoepel op’ (wuivende hand), ‘ammehoela’ (klap op je uitgestoken achterste) en ‘ga pissen’ (hand voor mannengulp, pink naar voren). Maar de geheven middelvinger ontbreekt in die eerste druk, samen met het mondsleuteltje en de fladderende aanhalingstekens.
Voorlopig houd ik het erop dat dit tamelijk jonge leengebaren zijn, uit het Amerikaans-Engels, maar wie het beter weet moet de mond vooral niet gesloten houden.
Ewoud Sanders
maandag 22 maart 2010, 11:14 uur
Ook ik vind het ‘quote’ gebaar (aanhalingstekens in de lucht schrijvend) irritant; het is in feite een zwaktebod, want een voorbehoud (afzwakking, ironie). De spreker wil alle opties open houden, zich niet ergens op vast laten pinnen. Het lijkt een beetje op de foeilelijke stoplap ‘zeg maar’, van welke sommige mensen er wel drie in een zin weten te proppen. Nieuw is dit niet: vroeger plaatste men ‘of zo(iets)’ aan het eind van een verklaring.
Ik kan het me niet exact herinneren, maar de opgestoken middelvinger is volgens mij inderdaad een Amerikaanse vinding. Zo op mijn intuitie afgaan zou ik zeggen: een film van Scorcese? ‘Taxi Driver’?
Of misschien al Peckinpah?
In elk geval: een smakeloze geste. Helaas heeft ze brede ingang gevonden, in het verkeer is het helemaal een teken van onfatsoen.
(Nog even over gesproken taal: ik denk dat veel jongere mensen heel veel kreten overgenomen hebben van Amerikaanse baggertelevisie. ‘Get A Life!’, en ook: ‘Levenslang bij Bubba!’ Dit laatste, in veel varianten te lezen op GeenStijl, wil zoveel zeggen als: ‘ik hoop dat hij vaak verkracht wordt door een enorme zwarte’. Mooi is het allemaal niet: dit verkrachtingselement is door Bavaria weer een tijd lang als ‘humoristische’ reclamespot ingezet.)
maandag 22 maart 2010, 13:03 uur
Uit 1971: http://u.nu/5umu7 – de middelvinger wordt daar met de beatgeneratie in verband gebracht.
maandag 22 maart 2010, 13:53 uur
Ook ongetwijfeld een leengebaar uit de Verenigde Staten: een vinkje oftewel check mark in de lucht maken betekent ‘ik wil afrekenen’. Mijn ervaring is dat de Nederlandse horeca het moeiteloos begrijpt.
maandag 22 maart 2010, 13:55 uur
Het mondsleutelgebaar was bij mij op de lagere school (1975-1981 in Uithoorn) in ieder geval erg normaal.
Ook de verbale variant “mond op slot”, trouwens.
maandag 22 maart 2010, 15:04 uur
Aan het eind van de jaren ’70 maakte onze leraar Nederlands (Atheneum) de aanhalingstekens met zijn vingers, als hij sarcastisch wilde zijn.
De opgestoken middelvinger ben ik ook rond die tijd voor het eerst tegengekomen, samen met de tekst “Sit on it.” Volgens mij kwam dat inderdaad uit Amerika overwaaien. In Engeland worden de wijsvinger en de middelvinger opgestoken met de handpalm naar zichzelf toe; een gebaar dat, volgens de Engelsen, dateert uit de tijd van de slag van Agincourt.
maandag 22 maart 2010, 19:11 uur
Beste Ewoud Sanders, over dit onderwerp heb ik vaak mijn hoofd gebroken. Ik ging in 1977 als 21-jarige naar Israel. Mijn vriend, voor wie ik de emigratie had gemaakt, legde mij de buitengewoon obsene betekenis van de opgestoken middelvinger uit: zayin (de Hebreeuwse letter z, die ook manneljk geslachtsdeel betekent)en eventueel zayin beayin (ayin is ook een letter en betekent ook oog. Dit kon nog uitgebreid worden met een handgebaar waarbij de onderarm gebald werd en op de binnenkant van de elleboog getikt: ik neuk je zo diep! Dit alles was vooral een zaak van mannen onder elkaar, maar had ook wel de betekenis van fuck you, in de betekenis van: ik trek me van jou niets aan. In mijn herinnering werden de woorden f.y. niet gesproken. Toen ik in voorjaar 1980 in Nederland terugkwam, merkte ik al gauw dat de middelvinger hier ook gebuikt werd, terwijl ik toch zeker wist dat dat voor mijn vertrek niet zo was. In ieder geval heb ik het niet opgemerkt.
Een andere kwestie die mij bezig houd, is het kushandje. Ik herinner mij dat in mijn jeugd een kushandje zo ging: je kust je handpalm en draait die vervolgens om in de richting voor wie het bestemd is. In september 1996 zag ik voor het eerst op een video gemaakt voor mijn verjaardag, mijn dochter een ander kushandje geven: de hand is plat, er komt een kus op en die blaast ze in de richting van de ontvanger. Ik heb toen verzuimd om haar te vragen waar ze dat gezien had, maar waarschijnlijk was het onder jongeren toen al een tijdje gebruikelijk. Wij woonden toen in Friesland. Ik ben bebieuwd waar dat kushandje vandaan komt!
maandag 22 maart 2010, 19:24 uur
Het slot op de mond herinner ik mij nog van de kleuterschool (begin ’60-er jaren). “My lips are sealed” zie ik veelel vergezeld van een gebaar alsof de mond wordt dichtgeritst.
De opgestoken middelvinger is zeer oud, zie `The Adages of Erasmus’, II IV 68: Medium ostendere digitum.
Ik heb zelf een uitgave uit 2002 (Toronto University Press), Selected by William Barker.
Google geeft op `medium ostendere digitum’ via google books een pagina uit een andere uitgave:
http://books.google.nl/books?id=6ZmvYg1tVR4C&pg=PA225&lpg=PA225&dq=medium+ostendere+digitum&source=bl&ots=8SMQQIrThx&sig=kIm-nc8G74ntTybWsql-CBErsq4&hl=nl&ei=TbOnS7ifHZP_4AaxztHvAg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CB0Q6AEwAg
maandag 22 maart 2010, 19:54 uur
De “aanhalingstekens” kwamen veelvuldig voor in het televisieprogramma “A Bit of Frye and Laurie”, van Stephen Frye en Hugh Laurie. Hugh Laurie is nu bekend als dokter House. Stephen Frye speelde onder andere in de Mulisch-verfilming “De ontdekking van de hemel”. “A Bit of Frye and Laurie” werd op de “Beeb” uitgezonden van 1989-1995, en volgens mij iets later op de VPRO. Standaard gebruikten ze het “aanhalingstekens”-gebaar als ze de naam van hun programma noemden. Misschien is dat een mooi beginmoment van de zegetocht van het “aanhalingstekens”-gebaar. De origine zou dus liggen aan de overkant van de Noordzee, en niet van de “grote plas”. U ziet dat aanhalingstekens ook te pas en te onpas kunnen voorkomen in reacties op websites.
maandag 22 maart 2010, 20:01 uur
Beste Ewoud, De middenvinger heeft de opgestoken 2 vingers in het Brits Engels, en de opgestoken duim in het Australisch Engels, ook verdrongen.
de groeten
Anne
maandag 22 maart 2010, 23:15 uur
Beste Ewoud Sanders,
Ik ken het gebaar al toen ik 9 of 10 jaar oud was. Ik ben nu 54 jaar.
Als ik ruzie met mijn zus had dan maakte zij dit gebaar naar mij of ik naar haar.
Geen idee wat het betekende maar we werden allebei wel heel kwaad als een van ons het gebaar maakte.
Wij zijn opgegroeid op Curaçao,misschien heeft dit nog invloed gehad.
Met vriendelijke groet,
Saskia Meijer
maandag 22 maart 2010, 23:22 uur
Dat sleuteltjesgebaar deden wij al op de basisschool (eind jaren ’80-begin ’90) als de juffrouw zei dat we stil moesten zijn: “En nu allemaal mond op slot…”
dinsdag 23 maart 2010, 14:01 uur
Net als Ewoud Sanders vind ik veel gebaren irritant. Vanaf mijn vroegste jeugd, zo’n dikke 60 jaar geleden, heb ik me opgelaten gevoeld als iemand het geld-tel gebaar maakte. Alsof het niet gewoon begrepen kon worden als je het alleen maar met woorden zei.
Een gebaar dat ik redelijk precies in de tijd kan plaatsen is het aanduiden van een homo door met een hand op de rug van de andere hand te slaan, hij was dan van de ‘klets-klets’. Dat kwam ik voor het eerst tegen eind jaren ’50 in Amsterdam.
Een redelijk modern gebaar is het twee handen als een T haaks op elkaar zetten om een pauze aan te duiden. Dat is rechtstreeks tot Amerikaanse sporten te herleiden waar de coach dit gebruikt om een break te vragen.
En het gebaar dat duikers internationaal maken om aan te geven dat alles OK is -duim en wijsvinger vormen een rondje- komt tegenwoordig ook boven water regelmatig voor.
Een heel aardige vind ik tenslotte het gebaar dat vroeger in de zeer lawaaige textielfabrieken werd gemaakt: even met de vinger heen en weer langs de hals als waarschuwing dat er een stropdas, dus een baas aankwam. Daar hebben nog veel meer gebaren bestaan, praten was namelijk onmogelijk in een zaal met tientallen weefgetouwen, zou aardig zijn die eens te inventariseren.
dinsdag 23 maart 2010, 15:17 uur
Beste Ewoud Sanders,
Hoewel dat ‘Nederlands gebarenboekje’ aardig was, verscheen in datzelfde jaar een veel beter en vollediger werk: Desmond Morris, Peter Collett, Peter Marsh, Marie O’Shaughnessy:
Gestures: Their Origins and Distribution (1979)
Een werk waarin het bekende ‘fuck-you’ gebaar – ‘giving the finger’, de ‘one-finger salute’, ‘digitus infamis’ of ‘digitus impudicus’ (‘infamous or indecent finger’) – wel wordt besproken en al millennia oud blijkt te zijn.
Een paar aardige sites hierover:
http://en.wikipedia.org/wiki/Finger_(gesture)
http://www.straightdope.com/columns/read/1279/whats-the-origin-of-the-finger
Met vriendelijke groet,
bert hesper
==================
dinsdag 23 maart 2010, 16:15 uur
Een zijspoor wellicht, maar in een aantal opzichten goed gek: Indonesiërs trekken met de wijsvinger van hun rechterhand een `lijn’ over hun voorhoofd om aan te geven dat ze iets of iemand gek vinden. Alsof dat gebaar niet duidelijk genoeg is, zeggen ze daarbij vrijwel altijd `setrip.’ `Setrip’ is een Nederlands leenwoord, streep. Ik denk niet dat het `leengebaar’ ook Nederlands is, maar uit te sluiten valt dat niet. Ik wacht op het Chronologisch leengebarenboek…
dinsdag 23 maart 2010, 17:15 uur
De Boer en Andrea publiceerden tientallen jaren later(het voorwoord is van 2004) een herziene en uitgebreide versie ‘Het Groot Gebarenboek der Lage Landen’. Daarin wordt op blz. 88 “De Middelvingerstoot” vermeld met de volgende aanvangszin: “Het is werkelijk zo dat dit beledigingsbegaar pas eind jaren ’70, begin jaren ’80 goed doordrong tot de Lage Landen”.
woensdag 24 maart 2010, 14:59 uur
Dat sleutelgebaartje werd zo’n 30 jaar geleden volgens mij ook al op het basisonderwijs gebruikt… En de grap is dat de juf van mijn zoontje het nu ook nog steeds gebruikt. Dus volgens mij geen “leengebaar”.
Dat van die “air quotes” komt natuurlijk uit het Amerikaans, met dank aan Dr. Evil (uit de Austin Powers-films) voor de popularisering ervan. Nederlandse “luchtaanhalingstekens” zouden wat lastiger zijn geweest, aangezien de oorspronkelijke plaatsing van de aanhalingstekens vóór de zin op de regel en aan het einde van de zin zwevend waren…
donderdag 25 maart 2010, 08:18 uur
Social comments and analytics for this post…
This post was mentioned on Twitter by hckramer: RT @onzetaal: {taalnieuws} Het Nederlands wemelt van de leenwoorden. Maar bestaan er ook ‘leengebaren’? (column) http://bit.ly/cUg5II...
donderdag 25 maart 2010, 10:16 uur
Weet u dat niet alle ‘woordgebaren’ overal ter wereld dezelfde betekenis hebben? In gesprek met een Argentijnse wees ik naar m’n voorhoofd om kenbaar te maken dat ik iets ‘te gek voor woorden’ vond. Mij bleek dat dat gebaar in Argentinie staat voor ‘slim, intelligent’. En omgekeerd: wijzen naar je slaap houdt daar een diskwalificatie in.
donderdag 25 maart 2010, 20:54 uur
De eerste keer dat ik het quote-gebaar zag, wat me toen erg verbaasde, was in april 1975, in de aula van de VU in Amsterdam. Het werd gedaan door Umberto Eco in een lezing als onderdeel van het Festival of the Social Sciences, dat daar toen werd gehouden. Waar hij het vandaan had weet ik natuurlijk niet.
vrijdag 26 maart 2010, 19:53 uur
Volgens een bereisde Engelsman is er een uniek Nederlands gebaar: bij de als groet opgeheven hand de wijsvinger omhoog steken.
dinsdag 30 maart 2010, 19:57 uur
Ik werk mee aan een project waarbij buitenlandse studenten een Nederlandse jongere als cultuurbegeleider (‘buddy’) krijgen. Als introductie vragen we zowel de buitenlanders als de Nederlanders om een aantal gebaren te maken die typisch zijn voor hun cultuurgebied. De anderen mogen dan de betekenis raden. Daarbij komen vaak prachtige gebaren te voorschijn. Soms zijn er ook buitenlandse gebaren bij die wij ook kennen, maar dan met een andere betekenis. Ik heb er een stukje over geschreven op mijn website skriuwsels.net (klik hierboven op m’n naam om de site op te roepen).
vrijdag 16 april 2010, 00:03 uur
[...] Gebarentaal in Nederland http://weblogs.nrc.nl/woordhoek/2010/03/22/het-algemeen-geluidloos-nederlands/ [...]
vrijdag 16 april 2010, 00:08 uur
[...] voor research http://weblogs.nrc.nl/woordhoek/2010/03/22/het-algemeen-geluidloos-nederlands/ [...]
vrijdag 16 april 2010, 14:31 uur
beste Ewoud sanders
zo als ik mij kan voor stellen
is het gebaar
het hangt mij de strot uit
of ik moet er van kotsen
da is het zelved de miden vinger op steken
is je kan mij de pot op