De eerste banaan
Opeens was daar de vraag: wanneer raakten de bananen in Nederland algemeen bekend?
Dit weekend raakte ik verzeild in een discussie over de ouderdom van de banaan. Of beter: over de vraag sinds wanneer de banaan in Nederland algemeen bekend is.
Dat kwam doordat ik in Amsterdam de jeugdtheatervoorstelling ‘Jan Steenstraat 1’ had gezien. In die voorstelling, waarin kleinkinderen gebeurtenissen uit het leven van hun grootmoeder herbeleven, zitten enkele fraaie historische anekdotes verweven.
Hoogtepunt: een scène waarin de vertoning van de film ‘Rock Around The Clock’ wordt nagespeeld, in 1956 in Gouda. Bij eerdere vertoningen, kort daarvoor, had deze film tot ongeregeldheden geleid (zingende en dansende jeugd in de gangpaden). Apeldoorn had de vertoning simpelweg verboden, maar Gouda had voor een andere oplossing gekozen: de film werd wel vertoond, maar zonder geluid.
Een rockfilm op last van de politie vertonen zonder geluid – onvoorstelbaar dat zoiets 54 jaar geleden nog kon gebeuren in dit land.
Een andere anekdote die met enthousiasme door de jonge acteurs wordt nagespeeld, heeft plaats tijdens de Bevrijding. We zien een Canadese soldaat die een Nederlands dienstmeisje een haar onbekend, langwerpig stuk fruit geeft.
Het meisje neemt een hap en spuugt vol walging op de grond, waarna de soldaat het fruit lachend terugneemt. Tot verbazing van het meisje pelt hij (,,zonder mesje!’’) de schil eraf, eerst hier een reep, dan daar, helemaal rondom. De scène wordt alleen met gebaren gespeeld, maar inmiddels is voor iedereen duidelijk: hier wordt een banaan gepeld.
Discussie na afloop van de voorstelling: raakte de banaan in Nederland inderdaad pas na 1945 algemeen bekend?
Dit soort dingen zijn lastiger te onderzoeken dan je zou denken. Je kunt in kranten, tijdschriften, romans, naslagwerken en kookboeken gaan zoeken, maar kom je daarin werkelijk te weten hoe algemeen bekend iets was? En wat versta je daar precies onder? Fruit is sowieso lang een luxe geweest, zeker exotisch fruit. Vervolgens zal het eerder in steden (grotere afzetmarkten) en havenplaatsen (aanvoerplaatsen) zijn verbreid, dan op het platteland. En ook zullen er wat dit betreft verschillen zijn geweest tussen kort en lang houdbaar fruit.
Zeker is dat je voor dergelijke vragen niet veel hebt aan dateringen. Het woord banaan is al in 1596 voor het eerst opgetekend (samen met pisang), maar dat was in een reisbeschrijving. Dat blijft zo van grofweg de 16de tot de 18de eeuw. Als we ons tot literaire bronnen beperken, komen we het woord banaan vervolgens vrijwel alleen tegen in romans die in Indië of West-Indië spelen, dan wel in die kringen. Bij Couperus betekent banaan overigens meestal ‘bananenboom’: ,,De bananen hieven hun bladeren als fris groene roeispanen op.’’
Vanaf omstreeks 1915 duiken in romans geleidelijk aan vaker bananen op. We komen ze tegen op markten, bij straatventers, bij de apen in Artis, in voedsel voor kinderen, in de zakken van kwajongens die bananen pikken, enzovoorts. De bananenschil waarover je spreekwoordelijk kunt uitglijden dateert van 1924, de dooddoener waarom zijn de bananen krom (als antwoord op een onbeantwoordbare vraag) is in 1932 voor het eerst opgetekend.
Voorlopige conclusie: zonder twijfel klopt die anekdote over het dienstmeisje en de Canadese soldaat, want voor dit jeugdtheaterstuk zijn betrouwbare bronnen geraadpleegd, maar vermoedelijk ging het om een enigszins wereldvreemd, naïef meisje, hoogstwaarschijnlijk uit een afgelegen dorp. Want zo onbekend was de banaan in Nederland voor de oorlog nou ook weer niet.
Ewoud Sanders
dinsdag 9 februari 2010, 19:33 uur
In mijn ‘Van Goor’s Vreemde-woordenboek’ (Gouda 1921) is een van de 15000 vreemde woorden het woord banaan. Als uitleg staat er dat een banaan een pisang is. Pisang was blijkbaar een gewoner Nederlands woord dan banaan.
Er staan wel meer opmerkelijke vreemde woorden in, zoals bijvoorbeeld het woord ambulance. De verklaring luidt in 1921: veldhospitaal,troepenverbandplaats.
dinsdag 9 februari 2010, 20:43 uur
Wat ik net na de bevrijding als nieuw leerde kennen waren chocoladerepen, kauwgumplakjes en sinaasappelen. De laatste kwamen overigens niet met de soldaten mee. Ik kan me tenminste niet herinneren dat een Schotse commando of een Canadese soldaat ooit sinaasappelen of bananen bij zich had. Ik zal eerder het liedje hebben gekend (‘Ýes, today we have no bananos’) dan de echte banaan zelf. Wel zal de bananenschil een rol hebben gespeeld in de vooroorlogse tekenfilmpjes (met apen) die vertoond mochten worden. De bovengenoemde bevoorrading zal vermoedelijk Amerikaans zijn geweest met verder koffie (in plaats van thee).
Rock Around the Clock was een mijlpaal. Blackboard Jungle was een film die in de internationale pers werd beschreven als ‘je wordt door de muziek gedwongen mee te bewegen’. Niet meer de controle hebben over jezelf werd toen nog gezien als een groot kwaad. Tegenwoordig heb je gewoon ADHD, Asperger of Komtnogh. De film vertoont verder een beeld van wat we later dagelijks in de klas zouden zien.
woensdag 10 februari 2010, 11:28 uur
Deze anekdote werd verteld door een man in een televisieinterview die dit als jongen aan het eind van de oorlog zelf zo meemaakte, ik was zijn naam en de naam van het programma vergeten, het verhaal niet. Dus van deze anekdote kon ik de echtheid niet achterhalen, maar ik heb hem toch maar dankbaar gebruikt bij het schrijven van Jan Steenstraat 1.
woensdag 10 februari 2010, 14:46 uur
In de jaren 70 kreeg ik kennis met een Zuid Afrikaanse Advokaat. Werd hier meteen TV verslaafd omdat deze er in Zuidafrika nog niet was… Maar ook kocht hij 2 x in de week een tros Bananen. Dat verwonderde mij zo, en bij mijn vraag waarom kreeg ik het volgende te horen… In Afrika heb ik nog nooit gele bananen gezien, groen zijn ze en klein.
Die hongerleiders daar kunnen niet wachten tot dat ze zo mooi rijp zijn. In mijn jeugd waren bananen in heel duitsland niet te krijgen. In oostduitsland duurde dat wel 50 jaren langer. Ze rijpen tergend langzaam, doch een maal rijp dan slechts een paar dagen. Laat gaan met die banaan=pan-in van oorsprong ook gebakke-banaan. (p=b) Pisang=poosang=poos-hang en dat is de kunst… dat ze eenmaal geplukt en afgerukt nog wel tien dagen na moeten rijpen. Paling=paal-hang en ook deze hangen in netten tussen palen te rijpen of groter te groeien. Efin wat je er mee doet, geeft dikwijls de orginele woordverklaring. Appel-hap-al.
donderdag 11 februari 2010, 01:49 uur
Zeer onwaarschijnlijk dat een dienstmeisje (17 jr?) in 1944 of 1945 voor het eerst een echte banaan zag. In het gehuchtje in Zeeuws-Vlaanderen waar ik in 1930 geboren ben heb ik voor 1940 banaan gegeten, vond het niet lekker. Was ter plaatse niet te koop, net zo min als sinaasappels, maar wel in grotere plaatsen in de omgeving.
Het dienstmeisje zal wel bij beter-gesitueerden in dienst zijn geweest en die zullen bananen wel hebben gekend, maar misschien nooit gekocht.
Ik vermoed dat het dienstmeisje in bijv. 1955 verteld heeft dat ze als kind voor het eerst een banaan zag en at vlak na de oorlog. Op plaatjes zal ze de vricht wel eerder hebben gezien.
Yess we have no bananas today, zat in het muziekboek van mijn moeder en werd voor 1940 al gespeeld en min-of-meer in namaak-engels meegezongen. Het zit nog in mijn onmuzikale hoofd.
donderdag 11 februari 2010, 16:32 uur
Beste Ewout,in 1925, toen ik nog in den Haag woonde, als kind van 6 jaar, zat ik in de klas met een meisje wier vader impoteur van de bekende ,Fyffes (nu Chiquita) bananen was, maar ook mijn Moeder kocht er elke week een kam van, want wij waren met negen kinderen waarvan ik de jongste was. Nog steeds ben ik dol op die vrucht, en alsof ik weer jong ben, eet ik nu de kinderbanaantjes van A.H. want die zijn niet zo groot. Met veel plezier lees ik uw artikelen in de n.r.c. ga zo door, uw H. Krone.te Amsterdam
zaterdag 20 februari 2010, 16:25 uur
Op 1 februari 1885 wordt, voor zover ik kan nagaan, voor het eerst geadverteerd voor bananen in de Leeuwarder Courant. Uit de tekst krijg ik niet de indruk dat de adverteerder nog moest uitleggen wat een banaan is.
http://www.archiefleeuwardercourant.nl/site/article.do?code=LC&date=18850214&id=LC-18850214-4017&words=+%28+banaan%29%20banan
maandag 22 februari 2010, 17:20 uur
De bekende psychiater Oliver Sacks, van “The man who mistook his wife for a hat”, beschrijft in “Uncle Tungsten” zijn jeugd tijdens de 2. wereldoorlog in Londen en hoe zijn vader (joods) de “eerste banaan” meebracht en die plechtig in schijfjes sneed en als hosties in de katholieke kerk aan zijn kinderen verdeelde.
donderdag 23 juni 2011, 14:41 uur
Naar mijn weten begon mijn overgrootvader in 1900 voor het eerst bananen te importeren via Elder and fyffes uit Engeland.Dat was in Rotterdam.Later noemde hij zijn bedrijf met elf filialen,ver-
spreidt over Holland de Westindischen Import Bananen Compagnie.
Er bestaat nog een reclamefilmpje waar een dokter de banaan pro-
moot.Dit filmpje werd uitgezonden op het polygoonwereldnieuws uit
de 20tiger jaren.