Een verkeersinfarct tussen guillemets
Het woord van de week was zonder twijfel verkeersinfarct. Een guillemet.
Zoals bekend begon het halverwege vorige week opeens te sneeuwen met een heftigheid die volkomen lijkt te weerspreken dat de winters in ons deel van de wereld warmer aan het worden zijn. De gevolgen zijn bekend: het verkeer rond Amsterdam kwam helemaal stil te liggen en sommige mensen stonden tot in de nacht vast op de snelweg vanwege een curieuze tegenstrijdigheid: ze konden niet rijden vanwege de gladheid, maar ze konden niet worden ontzet door strooiwagens vanwege de files.
De media spraken en schreven over een verkeersinfarct, dat ik altijd een mooi woord heb gevonden, juist omdat het zo dreigend klinkt. Je wilt in je leven het liefst met geen enkel infarct te maken krijgen. Niet met een hersen- of hartinfarct, maar ook niet met bijvoorbeeld een leverinfarct, darminfarct, longinfarct of nierinfarct. Ik beperk me nu tot de medische infarcten die in de Grote Van Dale worden genoemd, maar er zijn er vast nog veel meer.
Sinds wanneer kennen wij het woord verkeersinfarct? Ik vermoed dat de meeste mensen dit tamelijk nauwkeurig kunnen schatten. Zeker, velen van ons hebben het gevoel dat het Nederlandse verkeer al decennialang te lijden heeft onder zware verstoppingen, maar dat het echt helemaal plat ligt? Tien jaar, vijftien jaar, twintig jaar?
Het goede antwoord is: een kleine twintig jaar. Op 19 december 1990 discussieerde de Tweede Kamer met de toenmalige minister van Onderwijs en Wetenschappen over de invoering van een gratis OV-jaarkaart voor studenten. In de Handelingen van de Tweede Kamer lezen we hierover: ,,De minister merkte op dat het door de toenemende mobiliteit veroorzaakte «verkeersinfarct» het noodzakelijk maakte om in aanvulling op het in 1988 gesloten contract over de OV-studentenkaart een nader contract te sluiten over de wijze waarop deze kaart zou kunnen worden ingevoerd.’’
Het zal de oplettende lezer niet zijn ontgaan dat het woord verkeersinfarct hier tussen guillemets staat – het aanhalingsteken dat in Frankrijk en Duitsland veel wordt gebruikt en dat tamelijk onverwacht is uitgeroepen tot het symbool van alles waar NRC Handelsblad voor staat, inclusief een bepaalde manier van denken. Hier is vooral van belang dát die aanhalingstekens er staan (het hadden ook gewoon ‘kommaatjes’ mogen zijn), want ze geven aan dat verkeersinfarct indertijd een nieuw en ongebruikelijk woord was.
Dat zien we eveneens in de vroegste bron die we voor dit woord hebben, NRC Handelsblad, ook toen al de denkende krant van Nederland. Op 3 augustus 1990 schreef Raymond van den Boogaard, indertijd correspondent in Duitsland, dat bijna alle Oost-Berlijners – de Muur was niet lang daarvoor gevallen – een of meer keren per week naar West-Berlijn gingen om inkopen te doen. Van den Boogaard: ,,Als gevolg daarvan is heel Berlijn één grote verkeersopstopping van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat. Bij 17.000 auto’s tegelijkertijd op de weg wordt het heel moeilijk in West-Berlijn, zo heeft de politie becijferd. Bij 20.000 zal er sprake zijn van een ‘verkeersinfarct’.’’
Kop boven het artikel: Berlijn kan rekenen op ‘verkeersinfarct’.
Het woord werd hier dus tweemaal tussen aanhalingstekens gezet, met dezelfde betekenis: dit is een nieuw, ongewoon woord, wellicht zelfs voor deze gelegenheid verzonnen. Voorlopig houd ik het erop dat Raymond van den Boogaard het woord verkeersinfarct in het Nederlands heeft geïntroduceerd (als vertaling van het Duitse Verkehrsinfarkt). Maar laat iedere weldenkende, nee NRC-denkende lezer die een vroegere bron kent, zich vooral melden.
Ewoud Sanders
maandag 11 januari 2010, 19:11 uur
Zou het kunnen zijn dat het Nederlandse woord gecopieerd is van het Duitse Verkehrsinfarkt?
maandag 11 januari 2010, 19:49 uur
Ergens in 1990 schrijft een auteur van het Westduitse weekblad Die Zeit: “Alle reden vom Verkehrsinfarkt.” En zo was het. En Raymond van den Boogaard, correspondent in Duitsland, praat mee en na en gebruikt voor zijn krant een leenvertaling. Of hij daarmee in Nederland de eerste was, kan ik niet zeggen. Wel dat in diezelfde Zeit het woord ‘Verkehrsinfarkt’ op 15-09-1989 opduikt in de ondertitel van een stuk van Heinz Blüthmann. Dezelfde Blüthmann geeft in 1990 bij Rowohlt een boekje uit onder de titel “Verkehrsinfarkt. Die mobile Gesellschaft vor dem Kollaps”. De Gesellschaft für deutsche Sprache in Wiesbaden kiest ‘Verkehrsinfarkt’ tot een van de ‘Wörter des Jahres’ 1990.
maandag 11 januari 2010, 20:36 uur
Als Raymond van den Boogaard destijds correspondent in Berlijn was, dan is het aannemelijk dat het woord toen in het Duits al bestond en van daaruit in het Nederlands is geïntroduceerd. Verkehrsinfarkt heeft vandaag 161,100 hits op Google en een ingang in de Duitse Wikipedia die doorlinkt naar Verkehrsstau (de.wikipedia.org/wiki/Verkehrsinfarkt).
dinsdag 12 januari 2010, 10:54 uur
De context van het bericht van augustus 1990 wekt het vermoeden op dat het om een leenvertaling van het duitse Verkehrsinfarkt gaat. In de catalogus van de Deutsche Natonalbibliothek vond ik achttien boeken met dat woord in de titel. De drie oudste daarvan dateren uit 1990, wat erop lijkt te wijzen dat het destijds in het Duits al een gebruikelijk woord was.
dinsdag 12 januari 2010, 12:24 uur
Tot nu toe dacht ik dat ‘verkeersinfarct’ een nieuw bedacht woord was, hetgeen mij niet erg verbaasde gezien het overspannen woordgebruik waarmee de huidige winter wordt begeleid. Het woord ‘verkeersopstopping’, dat ook gebruikt wordt door Raymond van den Boogaard, beschrijft het fenomeen eigenlijk al zeer adequaat.
Bovendien is met de constructie van het woord ‘verkeersinfarct’ iets raars aan de hand. In de medische terminologie wordt bij gebruik van het woord infarct het orgaan aangeduid waar de stremming plaats vindt, en niet de gestremde substantie: het is ‘herseninfarct’, en niet ‘bloedinfarct’. Als men dan toch het woord infarct zou willen gebruiken, kan men beter spreken van een ‘stadsinfarct’ dan van een ‘verkeersinfarct’.
dinsdag 12 januari 2010, 16:03 uur
Hoe is het eigenlijk voordien gegaan? Het woord ‘infarct’ is zelf misschien nog niet zo lang onderdeel van het dagelijks spraakgebruik. Voorzover ik me herinner is het voor het eerst (sec) gebruikt als vervanger voor hartverlamming (wie zegt dat eigenlijk nog?) en daarna uitgebreid met ‘herseninfarct’ als synoniem voor het oudere begrip hersenbloeding of het nog oudere beroerte. Ook dat laatste hoor ik nooit meer.
woensdag 13 januari 2010, 22:46 uur
“Verkeersinfarct” kan niet echt verzonnen zijn door Raymond van den Boogaard. Die kende het woord ongetwijfeld uit het Duits. Via Google Books vind je het talloze malen vóór 1990, zoals in dit citaat uit het blad Deutsche Sprache uit 1983: Nach Herz-Infarkt kamen Verkehrsinfarkt und andere Infarkte. “Verkeersinfarct” is dus een leenvertaling van “Verkehrsinfarkt”.
vrijdag 15 januari 2010, 15:32 uur
hartinfarkt=hart-en-ver-rekt. dus het verkeer vertikt of verrekt het ook en zo zien we hoe woorden eigelijk overal voor gebruikt naar des schrijvers goeddunken=denken…..daaaag allemaal!
zaterdag 16 januari 2010, 23:19 uur
Zoeken in het archief van weekblad Der Spiegel (mogelijk vanaf 1947) levert een eerste ‘Verkehrsinfarkt’ op in een redactioneel artikel van 22-10-1973. Het woord wordt opgetekend uit de mond van ene Hans-Joachim Krull, leider van het Tiefbaudezernat (een soort publieke werken) van de stad Frankfurt am Main. Daar was een aantal dagen eerder het verkeer in de Buchmesseweek, oliecrisis of niet, weer zo catastrofaal vastgelopen dat de organisatie dreigde naar München te vertrekken. Het online lexicon ‘elexiko’ van het Institut für deutsche Sprache geeft slechts een automatisch gegenereerde keus van drie van zijn (waarschijnlijk) honderden vindplaatsen omdat het lemma nog niet is bewerkt. Een historisch dan wel etymologisch of op z’n minst historiserend woordenboek dat reikt tot in onze eigen tijd en toegang biedt tot liefst alle vindplaatsen is, voorzover mij bekend, voor het Duits nog niet gerealiseerd. Het zou niet alleen voor onderzoekers maar ook voor taalmakers (vertalers bijvoorbeeld) een prachtig hulpmiddel zijn. En hoort daar dan ook niet een pendant bij voor het Nederlands?
donderdag 25 februari 2010, 17:55 uur
Ik heb iets geleerd van deze interessante woordhoek! Tot nu toe heb ik namelijk gedacht, dat “verkeersinfarct” iets was dat oudere heren met jonge geliefdes kan overkomen.