In 1810 liet een Japanse vorst een Japans-Nederlands woordenboek samenstellen dat nu is tentoongesteld.

Met alle aandacht die er is geweest voor ‘vierhonderd jaar Nederland-Amerika’ zouden we bijna vergeten dat ook de relatie tussen Nederland en Japan dit jaar vierhonderd jaar bestaat. Dat wordt in de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag gevierd met een prachtige tentoonstelling (‘Van hier tot Tokio’), waar tientallen topstukken te zien zijn.

Een van die topstukken is het Nieuw Verzameld Japans en Hollandsch Woordenboek. Het gaat om een vijfdelig werk uit 1810, gedrukt met houten blokken waarin de letters en karakters in reliëf werden gesneden – wat het zéér kostbaar maakte.

Ook voor iemand die, zoals ik, geen Japans leest, is het een feest om dit boek door te bladeren. Dat begint al bij het voorwoord: ,,Als men de natuur en de aart van de Europesen met die der Azianers vergelijkt, zoo zoude men kunnen zeggen, de Europeesen zijn als steen en de Azianers zijn als hout, want de steen is zwaar, zinkt en blijft stil, het hout is ligt en drijft, dus de Europeesen door haare stil en bedaarend natuur kunnen veel wonderlijke konsten ontdekken, maar de Azianers kunnen het zelden; om deze reden heeft de vorst van Nakats reeds ondernoomen om de Hollands taal te leeren, om met het leezen van Europeese boeken de nuttige en verstandige konsten te vinden, en daar mede zijn veelvuldige onderdaanen tot verstandig en bekwaam te maaken.”

Zoals bekend was Nederland eeuwenlang het enige Westerse land dat handel mocht drijven met Japan. Het was de Nederlanders, bij elkaar gezet op Deshima – een klein kunstmatig eilandje in de haven van Nagasaki -, streng verboden om Japans te leren. Zij waren verplicht gebruik te maken van tolken, wier kennis van het Nederlands soms te wensen overliet. Dat zie je ook terug in dit woordenboek, dat grotendeels is samengesteld door de ,,keijzerlijk translateur van Hollands taal van Nagasakij”.

Eigenlijk had hij er geen tijd voor, schrijft de translateur in zijn voorwoord, maar hij was zo onder de indruk van de ,,leerzuchtigheid” van de vorst van Nakats dat hij ,,alle woorden die ik van buyten geleerd heb” thematisch bij elkaar zette.

Wij kijken via dit boek dus in het hoofd van een Japanse tolk uit 1810, en in dat van zijn opdrachtgever, want ook die drukte sterk zijn stempel op de inhoud. Wat dat betreft mag het veelzeggend heten dat al op een van de eerste bladzijden dit rijtje staat: ,,vrouwelijkheid/ wrat”, gevolgd door: ,,zaad/ mannelykheid/ balzak/ groote zweering”. Met direct daaronder trouwens ,,tandstokkies kooker”.

Sommige woordenrijtjes zijn ware gedichten. Zo lezen we op pagina 9 in deel 1:  ,,smeeken/ gaan/ geil hart/ minnespel/ geil/ vrouwachtig/ minnezuchtig.” En elders staat: ,,Alle/ minnaaren / overspelen/ heimelyk/ geheim verhaal/ geheim zaak/ verborgentheid/ kort.”

Er zijn trouwens ook conversatiezinnetjes opgenomen, waarvan sommige ons nu heel vreemd voorkomen. Zoals: ,,Ik heb u iets te zeggen/ breekt de boom al?”

Bij sommige woorden vraag je je af hoe ze in hemelsnaam in dit boek zijn terechtgekomen. Van wie leerde de tolk dat kront, bildergelid en sakaneering Nederlandse woorden waren? Van wie pikte hij tegenpartydig hart op en wie fluisterde hem beroemde paap in? En wat gebeurde er met die woorden en zinnen? Leerde die ijverige vorst van Nakats ze allemaal uit het hoofd en sprak hij er Nederlanders mee aan?

Een boek dat ook veel vragen oproept dus, maar wat een genot om het een keer te zien.

Dit verhaal is geplaatst op maandag 28 september 2009 om 15:23 uur.