Vraag iemand wat koefnoen betekent en hij of zij zegt naar alle waarschijnlijkheid: dat is toch de naam van zo’n satirisch televisieprogramma?

Ja, dat is het óók. Maar wat betekent koefnoen?

Dikke kans dat het dan een tijdje stil blijft.

Koefnoen betekent ‘gratis, voor niks, kosteloos’. Net als bijvoorbeeld laser is het een zogenoemd letterwoord. Laser is samengesteld uit de letters voor ‘Light Amplification by Stimulated Emission of Radiation’, koefnoen gaat terug op koef (dat is Hebreeuws voor de letter ‘k’) en noen (Hebreeuws voor de letter ‘n’).

En waar staat K+N dan voor? Voor kost niks, of – op zijn Jiddisch uitgesproken: kosjt niks.

Veel letterwoorden zijn hun leven begonnen als grap (dat geldt bijvoorbeeld voor okay) en de kans is groot dat dit ook bij koefnoen het geval is. We komen dit woord voor het eerst tegen in 1897, in een artikel van de Joodse schrijver Herman Heijermans in het tijdschrift De Gids. ,,Die probeert ‘t koefnoen te hebbe”, lezen we daar, met een voetnoot bij koefnoen, want slechts weinig niet-Joodse lezers zullen dit woord hebben gekend.

Ook in latere bronnen – bij auteurs als Israel Querido, Jean-Louis Pissuise en Piet Bakker – vinden we koefnoen in voetnoten of woordenlijstjes verklaard, wat er op wijst dat het bij het verschijnen van hun boeken – in de eerste helft van de twintigste eeuw – niet algemeen bekend was. Koefnoen werd vooral in artiestenkringen gebruikt en de verkleinvorm koefnoentje ging al snel ‘vrijkaartje’ betekenen. Men zei voor koefnoen gaan (‘voor noppes’) en in een Bargoens woordenboekje uit 1937 is dit grapje opgetekend: ‘Schok jij een koefnoentje?’ (betaal jij het vrijkaartje?).

Kortom, koefnoen is verbonden met humor en dat zal de reden zijn geweest dat het is gekozen als naam voor een satirisch televisieprogramma.

Ewoud Sanders

Dit verhaal is geplaatst op woensdag 10 juni 2009 om 14:28 uur.