Bestaat de frikadel echt pas vijftig jaar?
Volgens de grootste frikadelfabrikant bestaat de frikadel dit jaar vijftig jaar – een jubileum dat deze week diverse kranten, radio- en tv-programma’s haalde. Maar klopt dit verhaal? En schrijf je nu eigenlijk frikadel of frikaNdel?
Veel mensen beschouwen de schrijfwijze frikandel als een fout. Het is frikadel-zonder-n. Tot voor kort hadden zij gelijk. De vorige editie van het Groene Boekje, de officiële spellinggids van het Nederlands, kende alleen frikadel. Maar in de nieuwste editie, die verscheen in oktober 2005, is dat gewijzigd: frikadel en frikandel staan hier broederlijk bij elkaar, als officiële, van overheidswege goedgekeurde spellingvarianten.
Hoe komt dat? Doordat spellinggidsen (en woordenboeken) de taalgemeenschap volgen. Eens was voorbehoedsmiddel-met-s fout, maar doordat bijna iedereen dit zo zei en schreef, werd het goed. Ooit was alsmaar fout – moest almaar zijn – nu zijn ze beide goed. En al sinds 1864 zeggen spellinggidsen dat je frik(k)adel zonder n behoort te schrijven, maar de meerderheid heeft er nu voor gezorgd dat het ook anders mag. Die meerderheid is er: frikadel-zonder-n is op internet veertigduizend keer te vinden, frikandel-met-n bijna honderdduizend keer.
Over de schrijfwijze en de precieze betekenis van frika(n)del is het nodige te doen geweest. Zo beschouwt het wetenschappelijke Etymologisch woordenboek van het Nederlands (EWN) frikadel en frikandel als twee verschillende woorden met verschillende betekenissen. De frikadel-zonder-n zou een ‘ronde schijf of bal gehakt’ zijn, de frikandel-met-n een ‘worstvormige snack van sterk gekruid gehakt’. De bal heet sinds het eind van de zestiende eeuw frikadel, de worst zou omstreeks 1954 voor het eerst op de markt zijn gebracht, door fabrikant Beckers uit Deurne – die nu haar vijftigjarig jubileum viert (wat sowieso vreemd is al je de geschiedenis van je bedrijf in 1954 laat beginnen).
Dit verhaal is door de fabrikant in de wereld gebracht en bijvoorbeeld ook te vinden in de Wikipedia. Daarin krijgen we nog allerlei details voorgeschoteld:
,,De eerste frikadel werd in 1954 gelanceerd in Dordrecht. Slagersknecht Gerrit de Vries maakte gehaktballen die hij aan de horeca verkocht. Dooreen wijziging in de Warenwet moest hij zijn product, dat in de smaak viel bij zijn klanten, veranderen. Zijn oplossing was de vorm maar niet het recept te wijzigen: van de bal maakte hij een worst. [...] De zoon van Gerrit geeft toe dat Jan Bekkers (die zijn naam liet wijzigen in Jan Beckers om vóór zijn concurrent en neef in de telefoongids vermeld te staan) van de gelijknamige snackfabriek uit het Noord-Brabantse Deurne de frikadel vervolmaakt heeft. Hij vond zijn inspiratie bij de Amerikanen waar de snackcultuur in opmars was en maakte van de frikadel een glad exemplaar van fijngemalen vlees. De naam werd niet gedeponeerd. Bekkers noemde zijn worst trouwens de fricandel waarmee een eind kan worden gemaakt aan de slepende polemiek onder spellingdeskundigen.”
Een mooi verhaal, maar klopt het ook? Is het juist dat we de frikandel-met-
n pas sinds 1954 kennen en dat dit samenviel met de transformatie van bal tot worst, met dank aan de inventieve slagersknecht Gerrit de Vries?
Nee dus. Het woord fricandel – met n – is al in 1824 te vinden in het Kunstwoordenboek van Petrus Weiland, in de meervoudsvorm en met als betekenis ‘kleine worsten van kalfsvleesch, wittebrood, kruiderijen, enz. in botergebakken.’ Geen ballen dus, maar worstjes. Vanaf de zeventiende eeuw komen we het woord, in woordenboeken en kookboeken, in allerlei varianten tegen,waaronder frickedil, frikkadel, frikkandel, frikkedel enzovoort. Nu zijner nog twee vormen algemeen in gebruik, frikadel en frikandel, in Nederland vrijwel uitsluitend als benaming voor een gefrituurde worst, in België ook nog voor een gehaktbal.
Maar dat de frikadel dus pas vijftig jaar bestaat is absolute flauwekul.
Ewoud Sanders
donderdag 19 maart 2009, 18:51 uur
Die frika(n)del blijft de gemoederen maar bezighouden… Recepten voor lekkere fricadellen (met c, maar zonder n) zijn trouwens al te vinden in oude archieven. Zie dit bericht op mijn weblog.
donderdag 19 maart 2009, 21:38 uur
In Denemarken zijn “frikadeller” een nationaal gerecht.
Het zijn gehaktballen (meestal van varkensgehakt) met veel bloem en melk en een ei, liefst goed door elkaar geklopt met een mixer.
donderdag 19 maart 2009, 21:49 uur
Het is al een oud dispuut, frikadel versus frikandel. Ewoud Sanders vindt het flauwekul om het vijftigjarig bestaan van de ‘frikadel’ te herdenken. Maar het gaat niet om de frikadel, maar om de frikandel, die speciale frituursnack. Het verbaast me dan ook dat Ewoud Sanders het consequent over een frikadel heeft en niet over het al lang ingeburgerde frikandel. Googel leert dat frikadel nog 40.000 hits oplevert tegen meer dan 100.000 voor frikandel. Maar frikadel betekent op Google vaak de ronde vleesbal of de pittige Indische vleesworstjes (dat noem je helemaal niet) en gaat de vergelijking niet goed op. Een frikandel is een frikandel, het liefst met mayonaise, curry en uitjes…
DirkJan
vrijdag 20 maart 2009, 08:57 uur
In Duitsland is er ook de “frikadelle”. Net als in Belgie een gehaktbal.
Volgends de duitse Wikipedia is de oorsprong van het woord het italiaanse “frittatella”.
vrijdag 20 maart 2009, 15:39 uur
Altijd gedacht dat die frikadel een Indonesisch gerecht was (zie bijv.:
http://www.kokkieblanda.nl/indonesian/hidangan-bijgerechten/632-frikadel-daging-vleeskoekjes) en de frikandel zo’n vies vet Nederlands ding uit een patatzak. Dus eigenlijk wat Dirkjan hierboven ook al schreef.
Geen idee hoe lang die Indonesische frikadel al bestaat, misschien wel langer dan de onze.
vrijdag 20 maart 2009, 15:40 uur
Ter aanvulling op mijn eerdere reactie. Waar Ewoud Sanders het steeds heeft over een frikadel, gaat het nu juist om een frikandel. De electronische Van Dale 14 is daar heel duidelijk over:
frikandel
fri·kan·del
de; -len; frikandelletje
de naam is eind jaren vijftig van de twintigste eeuw bij snackfabriek De Vries in Dordrecht verzonnen
1
·
worstvormig stuk gefrituurd gehakt
vrijdag 20 maart 2009, 19:26 uur
Wah! As troen ik nog kleine jongen ik moet sehhen wat ik wil foor men verjardah, ik frah altijd mar perkedel goreng! Nou ben ik 92, noh stids ik frah om perkedel goreng. Lekker seh! Soms as deftig men moeder seh hehak-ballen…, mar de koki altijd seg perkedel goreng. Ai, so lekker.:-)
zaterdag 21 maart 2009, 09:27 uur
Dit gerecht werd al door mijn grootmoeder voor mijn grootvader gemaakt, die er 98 mee is geworden. En dat was al sinds begin 20ste eeuw.
zondag 22 maart 2009, 14:48 uur
Over de frikandel wil ik het niet hebben; die is hierboven voldoende besproken. Wel over een andere spellingskwestie (ja, met een tussen-s), waarbij tot mijn grote vreugde NRC Handelsblad zelf de toon zet voor verandering. De kop boven het redactioneel commentaar dit weekend bevatte namelijk een schrijfwijze die volgens de huidige spellingsregels fout is: ‘Handel in mensen, een grenzenloos probleem’. Volgens het Groene Boekje moet je namelijk ‘grenzeloos’ schrijven, net als ‘gedachteloos’, ‘ideeëloos’ en ‘kosteloos’. Ik vind dat erg gekunsteld, want deze woorden impliceren duidelijk een meervoud: zonder grenzen, gedachten, ideeën, kosten. Dus is het logisch om ‘grenzenloos’, ‘gedachtenloos’, ‘ideeënloos’ en ‘kostenloos’te schrijven .
Ik ben mij bewust dat dit van de schrijver voortaan enig nadenken zal vergen, want er zijn ook woorden met ‘-loos’ waarin het duidelijk wel om een enkelvoud gaat: bijvoorbeeld ‘mateloos’, ‘besluiteloos’, ‘genadeloos’, ‘hopeloos’, ‘machteloos’en ‘liefdeloos’. Een test is dikwijls uit te voeren door het betreffende woord te vertalen met behulp van het voorzetsel ‘zonder’.’ Zedeloos’, ‘stateloos’ en ‘krachteloos’ lijken mij twijfelgevallen, waarbij ik ook een tussen-n wel toe zou laten. Tenslotte, ik denk dat niemand in de verleiding zal komen om een tussen-n toe te voegen in het bekende historische trio ‘redeloos, radeloos en reddeloos’.
maandag 23 maart 2009, 10:43 uur
@Lau Kanen:
NRC volgt niet de officiële spelling maar het Witte Boekje. Dat vermeldt grenzeloos én grenzenloos, en zet bij de versie mét tussen-n expliciet de betekenis ‘zonder grenzen’.
dinsdag 24 maart 2009, 01:32 uur
Ik lust geen fricadel, noch fricandel, maar ik gebruik het wel als scheldwoord:
“lekkere fricandel” (hansworst).
zondag 5 april 2009, 22:20 uur
In een andere samenstelling zou het ook kunnen zijn: Fri-Candel ofwel een gefrituurde kaars (naar de vorm)
Om maar even van gezichtspunt te veranderen…..
woensdag 8 april 2009, 17:54 uur
Dirk-Jan smult van frica(n)dellen met “mayonaise” dat is zo’n gele saus met een “dubbele” NN:
mayonnaise?
Koop je in Belgie zo’n bokaal dan zal een Waalse leveranvier een dubbele N gezbruiken, een Vlaamse meestal een zuinige mayonaise met 1 enkele N.
Smaak en inhoud blijven hetzelfde.