Er werd dit jaar een jongen van school gestuurd omdat hij de Taj Mahal had geswaffeld. Rokend voor kroegen wordt er volop gesmirt. Het nahuwelijk kan goed of slecht zijn. En kijk uit voor clickjacking. De taalaanwinsten van 2008.

Aboutalisme

Je kunt als overheid de regie te veel of te weinig in handen nemen. Voor een gebrek aan sturing uit Den Haag bestaat sinds begin 2008 een nieuw woord: aboutalisme, naar Ahmed Aboutaleb, nu nog staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, maar binnenkort burgemeester van Rotterdam. Critici van Aboutaleb vinden dat hij te veel verantwoordelijkheden afschuift op de gemeenten. Op 15 maart verklaarde Aboutaleb in Het Parool, als reactie op het woord aboutalisme: ,,Dat kun je als een belediging ervaren, maar ook als een geuzennaam. Als staatssecretaris slecht ik barrières waar ik als wethouder in Amsterdam nog tegenaan liep. Ik ben voor de gemeenten een vooruitgeschoven post in het kabinet.” Ervaring leert dat woorden die teruggaan op de naam van een politicus doorgaans een kort leven beschoren is.

Accidentisme

Schilder uit het hoofd een portret en zoek er vervolgens een persoon bij die daar bij toeval op lijkt. In 2008 haalde de bekende Vlaamse cartoonist en kunstenaar Kamagurka het nieuws met deze ,,nieuwe kunstvorm”, door hem accidentisme gedoopt. Een vorm van omgekeerd accidentisme (niet van kunst naar ‘echt’, maar van ‘echt’ naar kunst): je ziet iemand op de buis – een politicus, een wetenschapper – en denkt, ha, een typetje van Van Kooten en De Bie.

Bankendomino

2008 was bovenal het jaar van de omvallende banken. Waarom spreken wij van omvallende banken? Omdat het té schokkend is om te zeggen dat een bank failliet is gegaan, want dat past niet in ons wereldbeeld. Omvallen is hier dus als eufemisme gebruikt. De ene bank na de andere leek om te vallen in 2008, inclusief giganten als Fortis, vandaar dat men op een gegeven moment schertsend sprak van een bankendomino (vanzelfsprekend naar reeksen omvallende dominosteentjes). De kredietcrisis was in 2008 een grote leverancier van nieuwe woorden en uitdrukkingen: recessievrees, recessieverzekering, risicobank, bankendans, beurzenbloedbad, inktzwarte maandag (als overtreffende trap van zwarte maandag) enzovoorts. In Engeland werd credit crunch uitgeroepen tot woord van het jaar 2008. Dat mag toch wel representatiever heten dan swaffelen (zie aldaar).

Brulshirt

Het was een gouden greep van winkelketen Blokker: een oranje T-shirt met de kop van een Hollandse leeuw (het rood-wit-blauw op de wangen), die was gedrukt op een losse voorflap. Tilde je die flap op, dan keek je in de wijd opengesperde brulbek van de leeuw: tong wijd uitgestoken bij blinkend gepoetste tanden. De shirts verschenen ter gelegenheid van het Europees kampioenschap voetbal, samen met de Trom-Pet (een pet waar je op kon trommelen). Symbolische betekenis van het brulshirt: Nederlandse voetballers, en hun fans, laten zo nodig hun tanden zien. Fijn ook voor in een wave: allemaal tegelijk de flap omhoog. Toch lag Nederland er eerder uit dan menigeen – inclusief Blokker – had verwacht.

Clickjacking

,,Beveiligers laten weinig los over de werking van clickjacking”, meldde de Automatisering Gids in oktober, ,,waarbij hackers gebruik kunnen maken van een fundamenteel probleem dat in vrijwel alle browsers is te vinden.” Bij clickjacking wordt een kwaadaardige webpagina onder een legitieme webpagina geschoven. Als de gebruiker, die dit niet kan zien, op bepaalde plekken klikt, klikt hij meteen op knoppen van de malicieuze webpagina, die allerhande criminele acties tot gevolg kunnen hebben. Gevormd naar het voorbeeld van hijacking, een woord dat aan het eind van de 19de eeuw in het Engels ontstond, voor ‘overvallen’ (,,Hold ‘m up high, Jack”).

Cloud computing

,,Cloud computing”, schreef InfoWorld in mei 2008, ,,is de nieuwe trend op internetgebied.” Het idee is dat je niet langer software op je eigen pc hoeft te installeren, maar gebruikmaakt van centraal aangeboden en onderhouden programma’s op internet. Een Engelse bijnaam voor internet is The Cloud, vandaar.

Dreig-dvd

België stond in november even op z’n achterste benen, want bij de Vlaamse omroepen VRT en VTM was een dreig-dvd binnengekomen. Was dagenlang bij de post blijven liggen, maar uiteindelijk toch door iemand bekeken en op waarde geschat. De drie gemaskerde en gewapende mannen zongen niet zomaar een vrolijk deuntje in een wonderlijke outfit, nee, ze rapten en zongen over terroristische aanslagen die België zouden treffen. Vroeger had je de dreigbrief, maar ook terroristen gaan met hun tijd mee, vandaar de dreig-dvd. Een serieuze dreigbrief werd onderzocht door de politie; de dreig-dvd werd onmiddellijk doorgestuurd aan het Belgische Crisiscentrum en aan de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding.

Drugsplukker

De Grote Van Dale kent al zestien samenstellingen met -plukker, van aardbeienplukker tot werkplukker (‘iemand die touwwerk uitpluist’). Nieuw is drugsplukker, een woord dat in juni 2008 debuteerde, in Het Parool: ,,De Amsterdamse politie sluit niet uit dat de dode duiker die gistermorgen in het water in het Westelijk Havengebied werd gevonden, een zogeheten drugsplukker was.” Een drugsplukker is een duiker die drugs ophaalt die aan de buitenkant van een schip het land zijn binnengesmokkeld. Volgens de Amsterdamse krant is drugsplukken een bekend fenomeen. Dat mag zo zijn, het woord drugsplukker was niet eerder aangetroffen.

Ecotainment

We zullen het steeds vaker op de buis gaan zien, voorspellen deskundigen: ecotainment, ecologisch verantwoord entertainment. Zoals: kookprogramma’s waarin alleen maaltijden worden bereid met biologische en ecovriendelijke ingrediënten. En programma’s waarbij de kijker wordt uitgelegd hoe je zo milieuvriendelijk mogelijk kunt wonen en werken. In de Verenigde Staten bestaat al een zender – Planet Green – die zich geheel heeft toegelegd op ecotainment, en sommige grote Amerikaanse zenders hadden dit jaar een Green Week – een themaweek over het milieu. Na-apen heeft een lange traditie in televisieland, dus het wachten is nu op een Groene Week op de Nederlandse zenders.

Gastroseksueel

,,Het aantal mannen dat via hun kookkunsten vrouwen probeert te verleiden”, wist De Telegraaf in juli te melden, ,,is in opkomst. De nieuwe generatie wordt gastroseksueel genoemd. Deze mannen beschouwen koken niet als een hobby of als verplichting, maar als prestigemiddel om indruk te maken op vrouwen, vrienden en familie.” Gastroseksueel kwam in de toptien van nieuwe woorden van 2008 terecht, maar is in feite een flauwekulwoord. Liefde gaat al eeuwen door de maag, mannen proberen al eeuwen met van alles en nog wat, ook met lekkere maaltijden, indruk te maken op vrouwen, en uit niks blijkt dat het hier om een nieuwe trend gaat, laat staan om een ‘nieuwe generatie’. Snel vergeten, dit woord.

Hufterindex

De politie Brabant-Noord, zo lazen we in mei in de krant, gaat de grootste verkeershufters uit de regio stalken. Verkeershufters, zo lichtte een krant toe, zijn automobilisten die over busbanen rijden, rood licht negeren, trottoirs meepakken, over woonerven scheuren, bumperkleven, veel te hard rijden, afsnijden of een auto besturen tijdens rijontzegging. Je zou zeggen: zet dergelijke hufters in het gevang of geef ze torenhoge boetes, maar in plaats daarvan besloot de politie – bij wijze van proef – de tien asociaalste verkeersovertreders maandenlang hinderlijk te volgen (een tamelijk nieuwe woordcombinatie, hinderlijk volgen; zie ook verstoren). Deze tien verkeersovertreders waren geselecteerd op basis van een zogenoemde hufterindex, een lijst waarop te zien was wie in een jaar tijd de meeste boetes had gekregen. Gemiddeld hadden zij 25 boetes op hun naam staan, de meeste onbetaald.

In deze tijd van verruwing is hufter een productief woord geworden. Maakte je vroeger een onderscheid tussen een hufter en een boerenhufter, nu spreekt men van scooterhufters, brommerhufters, de verhuftering van de maatschappij en – van de weeromstuit – de onthuftering van Nederland. De hufterindex is een hulpmiddel voor deze onthuftering.

Jan de loodgieter

De man in de straat, ook wel de Gewone Man genoemd, staat van oudsher bekend onder vele namen. Te denken valt aan Jan Modaal, Jan-met-de-pet, Jan Splinter, Jan Boezeroen, Jan Rap en Jan Lul (de tweelingbroer van Jan-met-de-korte-achternaam). In 2008 kwam er een nieuwe Jan bij, met dank aan de Amerikaanse presidentsverkiezingen. Tijdens een debat voerde de Republikeinse presidentskandidaat McCain een loodgieter uit Ohio, die kort daarvoor kandidaat Obama tijdens diens campagne een vraag had gesteld, op als het toonbeeld van de Gewone Amerikaan, die zonder twijfel zou gaan lijden onder Obama’s belastingherzieningen. In totaal noemde McCain ‘Joe the Plumber’ 26 keer, waarmee deze loodgieter, die in werkelijkheid Samuel Joseph Wurzelbacher heet, op slag beroemd werd. Joe werd wereldnieuws en Joe the Plumber, Jan de Loodgieter, een nieuwe soortnaam.

Loktiener

Het is waarschijnlijk begonnen met de lokeend, een woord dat al in 1864 te vinden is in de eerste editie van wat nu de Grote Van Dale heet. In de tweede helft van de 20ste eeuw volgden samenstellingen als lokfiets, lokauto en lokvrachtwagen, hulpmiddelen om dieven te betrappen of te kunnen opsporen (dankzij verstopte zendapparatuur). De loktiener, nieuwste loot aan deze stam, verscheen in april van dit jaar op het toneel. De PvdA stelde voor om loktieners in te zetten om slijters en supermarkten te kunnen betrappen op de verkoop van alcohol aan minderjarigen. Enkele krantenkoppen: ‘Loktiener test slijter’ (Telegraaf), ‘Loktiener is een goed idee om alcoholmisbruik aan te pakken’ (De Gelderlander) en ‘Loktiener is slecht idee’ (de Volkskrant). Ook het kabinet vond het een slecht idee en keurde het voorstel af. Eerdere menselijke lokeenden: de lokoma (uit 1993) en de lokhomo (2007). Eveneens nieuw in 2008: de lokpatiënt, ingezet om misbruik bij de verkoop van medicijnen via internet op te sporen, en de lokloverboy, die goedgelovige tienermeisjes moet waarschuwen.

Nahuwelijk

,,Het nahuwelijk. Ik hoorde het begrip voor het eerst uit de mond van de vorig jaar overleden schrijver Boeli van Leeuwen.” Zo begint de interviewbundel Het nahuwelijk uit 2008 van journaliste en programmamaakster Djoeke Veeninga. Met het nahuwelijk wordt de relatie bedoeld tussen twee mensen die gescheiden zijn. Net als het huwelijk kan het nahuwelijk goed en slecht zijn. In het boek wordt dit nieuwe woord, dat kennelijk Antilliaanse wortels heeft (althans: Boeli van Leeuwen kwam van Curaçao,), ook bijvoeglijk gebruikt. We lezen onder meer over ,,het nahuwelijkse contact”, ,,het nahuwelijkse leven” en de ,,nahuwelijkse staat”. Een lange thema-uitzending van de VPRO getiteld ‘Het nahuwelijk’ zorgde voor een grotere bekendheid van dit bruikbare woord.

Obamania

Hij noemde zichzelf ,,a skinny kid with a funny name”. En ja, zo op het eerste gezicht was hij inderdaad een onwaarschijnlijke kandidaat voor het Witte Huis. Maar de Verenigde Staten raakten in de ban van Barack Hussein Obama II, en Europa volgde al spoedig. Sterker nog: in Berlijn en Parijs gingen honderdduizenden mensen de straat op om Obama te horen spreken, terwijl de race naar het Witte Huis toen nog lang niet gelopen was (Bush zou misschien wel zoveel tegenstanders op de been kunnen krijgen, maar zeker geen fans). ,,Sinds Iowa begint de Obamania ook ons land in z’n greep te krijgen”, meldde het Algemeen Dagblad al in januari 2008, en toen moest de echte Obamagekte nog uitbreken. Met ruim een half miljoen vindplaatsen op internet behoort Obamania tot de succesvolste nieuwe woorden van 2008.

Ondertutteling

Vlaamse televisieseries worden in Nederland ondertiteld. En Nederlandse series worden in Vlaanderen geregeld ondertiteld. Terwijl in Vlaanderen en Nederland toch dezelfde taal wordt gesproken, namelijk het Nederlands. Iemand die zich hier kwaad over maakt is Dorian van der Brempt, directeur van het Vlaams-Nederlands Huis deBuren in Brussel. Hij spreekt in dit verband niet van ondertitelen maar van ondertuttelen en ondertutteling. Taalbetutteling dus. Het komt allemaal, vindt Van der Brempt, doordat we geen moeite meer willen doen om elkaar te begrijpen. Waarvan akte.

Opvoedpoli

Primeur voor Amsterdam: de eerste particuliere Opvoedpoli. Steeds meer mensen hebben problemen met de opvoeding van hun kinderen, en daar wil deze poli iets aan doen. De poli is 24 uur per dag, zeven dagen per week bereikbaar – opvoedproblemen kunnen zich ook ‘s nachts voordoen – en kinderen kunnen er ook zelf aankloppen. Aan de Opvoedpoli zijn maatschappelijk werkers, pedagogen, orthopedagogen, psychologen en medisch specialisten verbonden.

Smirten

De eerste keer dat we over smirten lazen was in 2005. In Ierland was het rookverbod in werking getreden en dit leidde tot nieuw sociaal gedrag, zo meldde de Volkskrant indertijd: ,,Het rookverbod in pubs heeft in Ierland zelfs een nieuw woord opgeleverd: smirten – een combinatie van smoken en flirten.” Daarna bleef het jaren stil rond dit woord, maar nadat het rookverbod eindelijk ook in Nederland van kracht werd – als laatste land in West-Europa – was er aanleiding om het ook hier te gaan gebruiken. De kroeg is altijd al een plaats geweest om te flirten, maar afdakje en rookzuil zorgden voor een nieuwe romantische ambiance, nieuwe ontmoetingen en een heel arsenaal nieuwe openingszinnen (,,Hi. Fijne asbaktegels hebben ze hier, vind je ook niet?”).

Swaffelen

Door zestienduizend Nederlanders via internet verkozen tot woord van het jaar 2008. Swaffelen betekent ‘met het mannelijk lid tegen iets of iemand aantikken’. Jongeren gebruiken het vooral voor ‘met een pik tegen het gezicht van een meisje aantikken’. Dat kan alleen in Nederland, dat juist dít curieuze begrip (is dat een wijdverbreid gebruik, met je pik tegen iemands gezicht aantikken?) tot woord van het jaar wordt gekozen. De verkiezing van swaffelen haalde het Journaal, maar over de seksuele betekenis deed de presentator een beetje vaag. Wel werd een fragment van een filmpje vertoond, in z’n geheel te zien op You Tube, waar we een Nederlandse scholier zien die met zijn lid tegen de Taj Mahal tikt, een delicaat gedecoreerd praalgraf in India dat tot de mooiste gebouwen ter wereld behoort. De jongeman, die met een schoolreis mee was, werd ervoor van school gestuurd. Het woord swaffelen is duidelijk gehypet door bepaalde internetsites en televisieprogramma’s, en maakt weinig kans op een lang leven. In het Vlaams is een historische voorganger aangetroffen, zwaffelen, dat ‘heen en weer bewegen’ betekent, en de Limburgers gebruikten swaffelen voor een bepaalde heupdans, maar dat dansje zal nu wel een nieuwe naam krijgen.

Verstoren

Kop in Het Parool in november: ‘Cohen mag pedo na straf verstoren’. Wat betekent verstoren hier? Iets anders dan gewoonlijk. We hebben het hier over een dwangmiddel dat tot voor kort alleen op aspirant-verdachten van terreuraanslagen werd toegepast. Bij verstoren – voluit persoongericht verstoren genoemd – post de politie bij een woning van de verstoorde: de bewoner wordt regelmatig aangesproken en opgebeld. Instanties, buren en werkrelaties worden gewaarschuwd. De buurt krijgt voorlichting over het doen van aangifte. Kortom, iemand wordt het leven onmogelijk gemaakt – je mag hier spreken van een ernstige vorm van verstoring. Over de vraag of je persoongericht verstoren inderdaad mag toepassen op een vrijgelaten zedendelinquent, zoals nu is gebeurd, wordt nog gediscussieerd.

Voluntoerisme

Vooral onder bemidddelde hoogopgeleiden begint het steeds populairder te worden: voluntoerisme. Je vliegt als vrijwilliger (volunteer) naar een ver buitenland, waar je bijvoorbeeld twee weken lang hard werkt aan een school of weeshuis. Je betaalt alles zelf: de reis, het verblijf aldaar, plus een bijdrage in de bouwkosten. Niet langer geld overmaken naar een goed doel, nee, ter plekke de handen uit de mouwen steken. Wie het helemaal goed wil doen vliegt groen – die laat dus een paar bomen planten om de CO₂-uitstoot van de vlucht te compenseren.

Vrijdenkersruimte

Initiatief van de VVD: een vrijdenkersruimte waar kunstenaars, columnisten en cartoonisten die met censuur te maken hebben gekregen, hun werk alsnog tentoon kunnen stellen. Vrijdenkersruimte klinkt indrukwekkender dan het is: het gaat om een deel van de ruimte die de liberalen in de Tweede Kamer tot hun beschikking hebben. De VVD wilde eigenlijk dat de Tweede Kamer een ruimte ter beschikking zou stellen, maar toen de volksvertegenwoordiging het liet afweten, maakten zij zelf een stuk van een kamer vrij. ,,Het is zeer bedenkelijk hoe het kabinet de laatste maanden knabbelt aan de vrijheid van meningsuiting”, verklaarde fractieleider Mark Rutte bij de opening van de vrijdenkersruimte. Directe aanleiding was de arrestatie van cartoonist Gregorius Nekschot, die in mei 2008 door tien agenten van huis werd gehaald vanwege een cartoon die hij in 2005 – drie jaar eerder dus – had gemaakt.

Waardencatalogus

Het kabinet maakte het in november 2008 bekend, bij monde van minister Guusje ter Horst. ,,Wij werken aan een waardencatalogus waarin staat wat goed burgerschap is. Veel mensen zijn zich zeer bewust van hun rechten, maar veel minder van hun plichten. Die balans gaan we herstellen als kabinet”, aldus Ter Horst. De waardencatalogus (ook waardenregister genoemd) gaat deel uitmaken van het Handvest Verantwoordelijk Burgerschap (HWV) – begrippen die we volgend jaar vaker zullen tegenkomen. Echt nieuw is het idee overigens niet. In 1951 schonk de Vereniging van Nederlandse Gemeenten aan alle Nederlandse onderdanen die mochten stemmen het boekje Burgerschap en burgerzin. Inhoud: de rechten en plichten van burgers.

Wiiën

De Wii is een populaire spelcomputer van Nintendo. Hoe noem je het als je op dit ding gaat spelen? Wiiën, aldus het Genootschap Onze Taal, dat een advies wijdde aan de vervoeging van dit nieuwe werkwoord: ik wii, ik wiide, jij hebt gewiid, de wiiënde kinderen. Liefhebbers van dictees opgelet, u kunt een zin als deze verwachten: naast de begroeiing en de walbeschoeiing stond, ter verstrooiing en zelfontplooiing, de Wii, zodat de twee-eiigen erop konden wiiën.

Wildroker

Een van de mooiere neologismen van het afgelopen jaar, gevormd naar het voorbeeld van wildplasser. Eeuwenlang hebben mensen straffeloos in het wild geplast, tot men dit niet meer beschaafd vond. Eeuwenlang hebben rokers overal gerookt waar zij wilden, tot men het zogenaamde meeroken – een woord dat we sinds 1987 kennen – niet meer verantwoord vond. Zoals bekend is het sinds 1 juli 2008 in Nederland verboden te roken in de horeca. Gidsland Nederland, dat opmerkelijk veel rokende ministers telt, was het laatste land in West-Europa dat dit verbod invoerde. Wie nu rookt op plaatsen waar dit officieel verboden is, wordt een wildroker genoemd. Den Bosch telde eventjes veel wildrokers in horecagelegenheden die opeens rookcafés of rookkroeg werden genoemd, maar zodra er boetes moesten worden betaald was het voorbij met deze rookovertredingen tijdens de Eerste Nederlandse Nicotineopstand.

Ewoud Sanders

Met dank aan Jaap Engelsman en Roland Witte.

Dit verhaal is geplaatst op zaterdag 20 december 2008 om 21:25 uur.