Majorette en mikado
Hoe oud is het woord majorette? Dateert dat echt pas vann 1967? Hoe en waar is het behendigheidsspel Mikado ontstaan?
In het jongste nummer van het tijdschrift Onze Taal, dat vorige week verscheen, worden de lezers opgeroepen om te helpen bij het oplossen van enkele etymologische puzzels. Die oproep sluit aan bij een succesvol Brits televisieprogramma, ‘Balderdash & Piffle’ genaamd. In dat programma, dat de afgelopen maanden wekelijks te zien was op BBC 2, wordt in samenwerking met de Oxford English Dictionary een wordhunt opgezet – een jacht naar de herkomst en ouderdom van woorden en uitdrukkingen.
Met verwijzing naar dit Britse televisieprogramma legt de Utrechtse taalkundige Nicoline van der Sijs de lezers van Onze Taal nu enkele puzzels voor die zouden moeten worden opgelost voordat, aan het eind van dit jaar, het derde deel verschijnt van het Etymologisch woordenboek van het Nederlands (EWN), een gedegen wetenschappelijk etymologisch woordenboek, dat veel te weinig bekendheid geniet.
Om welke puzzels gaat het? Ik ga ze hier niet allemaal noemen, maar er zijn er een paar waar de lezers van deze rubriek vast iets nuttigs over te melden hebben. Zo moeten er toch mensen zijn die weten sinds wanneer muziekkorpsen in Nederland en Vlaanderen worden voorafgegaan door zogenoemde majorettes.
In de voorlopige versie van het lemma majorette in het EWN is dit woord gedateerd op 1967, met als vindplaats een citaat uit het Nieuwsblad van het Zuiden (,,de majorettes, die deze dag werden gepresenteerd”). Nu zou het mij niet verbazen als majorettes inderdaad voor het eerst in het zuiden van ons land te zien zijn geweest, maar gebeurde dat echt pas aan het eind van de jaren zestig?
Het verschijnsel komt uit Amerika en daar kent men de drum-majorette (waar majorette een verkorting van is) sinds 1938. Het pleit voor een van de eindredacteuren van het EWN dat hij contact heeft opgenomen met verscheidene overkoepelende organisaties van fanfares en muziekkorpsen, maar helaas bleken die nauwelijks over archieven of geschiedschrijving te beschikken.
Het antwoord moet dus van anderen komen – van u bijvoorbeeld – en natuurlijk wil de redactie het liefst een schriftelijke bewijsplaats, want het geheugen is een notoir onbetrouwbare bron. Contemporaine fotobijschriften of dagboekaantekeningen voldoen trouwens wel uitstekend. En herinneringen van ex-majorettes die nog precies weten in welk jaar zij van muziekkorps zus-en-zo lid zijn geworden, zouden mij ook overtuigen.
Ik vond in ieder geval één aanwijzing dat majorettes hier al in de jaren vijftig te zien waren. In 1975 schreef Maarten van Nierop, in een boek over neologismen: ,,Toen de eerste majorettenkorpsen zich in onze streken vertoonden baarden ze heel wat opzien. Het kijkspel werd ook als zeer ‘sexy’ ervaren in die jaren ’50, want de algemene mini-mode, die ons sinds de jaren ’60 met de massale aanblik van vrouwendijen vertrouwd heeft gemaakt, was nog niet begonnen! Wat dat onderdeel betreft, is de sensatie er nu wel zo’n beetje af.”
Het EWN wil trouwens ook graag weten hoe majorettes werden genoemd – als het verschijnsel ouder is – voordat het Amerikaanse woord in zwang kwam. Dansmariekes?
Goed, een tweede kwestie. Sinds 1984 vermeldt de Grote Van Dale het woord mikado in de betekenis ‘spel met stokjes die opgepakt moeten worden zonder de rest te bewegen’.
In het EWN besluit de conceptversie van het artikel mikado nu met de woorden: ,,Hoe en waar het huidige behendigheidsspel met stokjes Mikado in sommige Europese landen is ontstaan, is niet bekend. Vermoedelijk is het woord geïntroduceerd als merknaam.”
Wie heeft méér dan een vermoeden? De reacties kunnen rechtstreeks aan redactie@onze taal.nl worden gestuurd of hieronder worden toegevoegd.
Ewoud Sanders
maandag 16 juli 2007, 18:24 uur
wikepedia geeft het antwoord
Mikado is een spel waarbij stokjes opgeraapt moeten worden. Het spel ontstond in Europa en werd in 1936 vanuit Hongarije naar de Verenigde Staten gebracht. De naam komt van het stokje dat het hoogst scoort: het blauwe stokje “mikado” (Japans voor keizer, tenno).
Het klassieke mikado-spel bestaat uit 41 stokjes van 15 cm lang. Ze hebben een verschillende waarde met een totaal van 170 punten.
Naam Kleur Waarde Aantal
Mikado blauw 20 1
Mandarijn geel/zwart 10 5
Bonzen oranje 5 5
Samurai groen 3 15
Koeli (werker) rood 2 15
De stokjes worden samen in één hand gehouden op de tafel en losgelaten, zodat ze een wirwar vormen. Vervolgens moeten de stokjes één voor één verwijderd worden zonder dat er andere bewegen. Dit mag met de hand gebeuren, eventueel door het uiteinde van een stokje naar beneden te drukken. Als de speler al een Mikado of Mandarijn heeft opgeraapt, mag deze gebruikt worden om andere stokjes omhoog te werpen.
Rechtstaan is toegelaten, maar de plaats verlaten niet. Bij een fout is de beurt voorbij en worden de punten geteld. De volgende speler laat de stokjes opnieuw vallen. Na een aantal ronden, gewoonlijk 5, is de speler met de hoogste score de winnaar.
maandag 16 juli 2007, 20:23 uur
Geachte Heer Sanders,
Mijn hoogste , meer dan aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid m.b.t. originaliteit van “majorette” , althans het optreden/waarnemen ervan in Nederland is voor mij absoluut gelegen in Kerkrade waar vanaf medio 1950 definitief het WMC werd gehouden ( World Music Contest oftewel Wereld Muziek Concours ) waarvan de populaire publiekstrekker op zaterdag en zondag de “marswedstrijden” vormden in het voormalige Roda resp. Rapid JC stadion te Kaalheide ( Kerkrade )
Grote attractie ( toentertijd ) vormden mn de grote Amerikaanse College( brass)bands , voorafgegaan door een een extreem uniek fenomeen, nooit vertoond : grote , mooie, zeeer gezond-ogende showmeiden , in ditto , zeeer korte pakjes ( majorettes) zorgen voor een meer dan spontaan , uit -het -dak- gaand – onthaal van een volledig volgepakt zomerstadion , in een tijd waar de mini-rok nog geen entree had gedaan en TV nauwelijks een paar uur beschikbaar was een juichend optreden , ook in latere jaren , dat daarna grote voorbeelden sorteerden.. voor alle muziekkorpsen , ook de Nederlandse
De eerste , zeer gloeiende dame , die ik mij zo, levend kan herinneren was in een goudgele , zeer glimmend , soort van badpak , hakken , stralende meid , stralend weer , zo’n 50 jaar geleden, als ik mij niet vergis , toen “goudvis” in de lokale pers ( Limburgs Dagblad , de ZuidLimburger) genaamd ..en nog steeds op mijn netvlies ..en ik geloof zelfs dat ze Verna Fox heette , dat stond tenminste toen in de krant erbij ..if my memory is not completely retarded
Dat was nog eens tevens zeeeeer aangename , onvoorwaardelijke Amerikaanse promotie, at hardly any costs : daar kunnen de huidige stoethaspels, all-over -the -place, eens over goed over nadenken
( Toentertijd is o.a. de AVRO er weleens geweest , om in de ogen van de “locals” het hele festival enigszins badinerend af te doen , hetgeen tot spontane spandoekreacties leidde ‘ AVRO – Als Visboeren Reportages Opnemen “ .)
Ik ben n.a.v. het NRC -artikel sinds vandaag gestart met een bescheiden telefonische “jacht” op boeken waarin de mij bekende prenten , en hopelijk de gedocumenteerde functiebenaming “majorette” staan vermeld : op de bekende adressen blijken, telefonisch, deze boeken helaas alle uitgeleend .
Mocht ik nog over nadere info beschikken in de naaste tijd, laat ik dat uiteraard weten.
Groeten & Succes
Emile Vonken
maandag 16 juli 2007, 20:35 uur
L.S.
de naam majorette werd reeds in 1959 ,bij het muziekkorps,,Volharding,, in het Drentse Dalen gebezigd.
Mijn vrouw Hillie Abbing (toen nog mijn verloofde)was nl. lid van de Drumband van dat harmonieorkest.
met vr.groet Harm keen uit Hoogezand.
maandag 16 juli 2007, 23:10 uur
kan het niet zo zijn, dat het spel mikado verwijst de japanse mikado’s.
dat waren, zo heb ik wel eens gehoord, drammerige, onstabiele, ondemocratische keizers.
het duo gilbert and sullivan heeft er een leuke light-opera ‘the mikado’ aan gewijd. en dè mikado is onevenwichtige opgeblazen salondespoot.
mario de kort
dinsdag 17 juli 2007, 08:25 uur
wikepedia zegt ook, en het is toch wel aardig als aanvulling:
ambtenaren mikado: diegene die als eerste beweegt, verliest
(Ondanks dat imago, zijn er gelukkig veel ambenaren die dus zullen verliezen.)
dinsdag 17 juli 2007, 09:04 uur
Rond 1960 kreeg ik een mikadospelletje, bestaande uit plastic gekleurde stokjes in een dito foedraal, en vergezeld van een gebruiksaanwijzing. Het zal zijn aangeschaft bij de Marskramer in de Lusthofstraat in Kralingen.
dinsdag 17 juli 2007, 11:31 uur
In de kranten die bij het Gemeentearchief Schiedam digitaal beschikbaar zijn, vond ik een artikeltje in het Rotterdamsch Nieuwsblad van 28 december 1957 waarin het woord ‘majorettes’ gebruikt is. In het stukje is het woord verder niet uitgelegd, dat was blijkbaar toen ook al niet meer nodig.
Met vriendelijke groet, Harriet Kruse, Schiedam
dinsdag 17 juli 2007, 12:43 uur
Het zou me niets verbazen als de oorsprong te vinden is in ‘tamboer-majoor’, dat via de Engelstalige landen als ‘major’ voor de vrouwelijke verschijning ‘majorette’ is geworden. Tenslotte is het verschijnsel van militaire oorsprong.
Ik vermoed dat de term dus is omgezet in het Engels, en niet in het Nederlandse taalgebied.
Dat lijkt te kloppen met de eerdere reactie.
dinsdag 17 juli 2007, 13:18 uur
Ter aanvulling nog een gedeelte uit het betreffende artikel uit 1957:”Bovendien heeft men
plannen drie majorettes op te leiden om
het geheel bij een uitvoering meer cachet te
geven.” Om een groot majorettekorps dat voor de drumband zou gaan lopen, ging het dus niet.
Groeten,Harriet Kruse
dinsdag 17 juli 2007, 13:35 uur
Ik heb aan het verhaal uit Wikipedia slechts dit toe te voegen, dat er ook varianten gemaakt zijn. Omstreeks 1955 speelden wij een spel dat we Mikado noemden hoewel noch het doosje, noch de gebruiksaanwijzing het woord bevatten; gemaakt door KaGe-Spiele. In plaats van zes soorten verschillend gekleurde maar overigens identieke stokjes, had dat spel platte stokjes van been in grote verscheidenheid van (asymmetrische) vormen en puntenwaarden (0-30; totaal 474 punten); enkele staan op http://home.zonnet.nl/c.en.m.stolk/mikado1-.jpg. Er was een haakje bij om de stokjes op te lichten en uit de wirwar weg te nemen; goed balanceren vereist!
dinsdag 17 juli 2007, 23:27 uur
Als aanvulling op het verhaal van Cor Stolk:
In mijn kindertijd speelde ik met broer en zus (in de eind veertiger jaren een spel, waar mee mijn vader in zijn kindertijd (hij was van 1907) heeft gespeeld.
Het zat in en soort klein model breipennenkoker.
We moesten er voorzichtig mee zijn, want het was al een ous spel.
Mijn moeder noemde het: Het knibbelspel.
Zie ook van Dale onder Mikado: “op het knibbelspel gelijkend oorspronkrlijk japans behendigheidsspel.”
Onze knibbels waren kennelijk van been (mij is altijd verteld: ivoor), maar van de plaatjes die ik op aanwijzing van Stolk op internet vond, herken ik voor 100 % het gele fluitje, hoewel de afmeting iets kleiner was.
Maar hoe komt van Dale aan de wetenschap dat het een OORSPRONKELIJK japans spel is?
Het woord “knibbelen” bestaat volgens van Dale in ieder geval al sinds het jaar 1437.
Zou het ook niet kunnen dat deze spelletjes in Nederland en Japan los van elkaar zijn ontstaan?
Of, dat Hollandse zeevaarders het in Japan hebben geintroduceerd? (een beetje een kip of ei kwestie)
woensdag 18 juli 2007, 00:06 uur
Thuis hebben wij een Duits Mikado spel van begin jaren’50 in een papieren zakje, ongedateerd, merk >>B.K
woensdag 18 juli 2007, 17:10 uur
Ik Antoine Janssen had in mijn jeugdjaren ook een Mikadospel ik weet uit die tijd niet anders dan dat het een Japans of Chinees spel was zodoende Vriendelijke Groeten
woensdag 18 juli 2007, 20:28 uur
Ik ben van 1953. Op de eerste zondag van september gingen we naar het bloemencorso in Zundert. Tussen de praalwagens liepen daar elk jaar tamboer-, trompetter- en marjorettenkorpsen mee. Dat was ruim voor 1967. Googlen op tamboer- en marjorettenkorps levert al snel verenigingen op die ouder zijn dan 40 jaar.
Ik ben er altijd vanuit gegaan dat er een verwantschap bestond tussen dansmariekes, die bij het gevolg van prins carnaval horen, en de marjorettes. De dansmariekes traden alleen met carnaval op, de marjorettes hoorden bij een harmonie en konden het hele jaar door optreden.
woensdag 18 juli 2007, 21:57 uur
hallo.ls,
over mikado en radja, de herkomst van deze woorden cq spelletjes:
in mijn gezin van herkomst waren in omstreeks 1954 o.a. 2 spelletjes aanwezig. het ene spel heette ‘mikado’en ging volgens mijn vader over behendigheid die uit Azie kwam,spec. China, nl Mikado, plastic stokjes van verschillende kleuren met verschillende punten waarden, met strikte spelregels en wij hadden een tweede spel:radja,het zelfde spel, maar dan met houten stokjes waarop de punten waarden met verschillende gekleurde streepjes waren aangegeven, nl radja.
helaas heb ik geen schriftelijke bron,maar beide namen slaan volgens mij en mijn vader destijds op vooraanstaande hoogwaardigheidsbekleders in aziatische landen.
dit is wat ik weet over deze termen.
hartelijke groet,gerry
woensdag 18 juli 2007, 23:44 uur
Ewoud Sanders maakt één foutje. Dansmariekes zijn beslist geen majorettes. De dansmariekes zijn vooral bekend van het carnaval, waar zij vaak zelfstandig optreden. Majorettes gaan vrijwel altijd vooraf aan een muziekkorps.
En wat mikado betreft. Ook wij speelden dit spel al in de jaren 50 thuis.
donderdag 19 juli 2007, 00:20 uur
Gevonden in Collins English Dictionary , Mikado [ Japanse betekenis]
mi = honourable kado = gate
donderdag 19 juli 2007, 17:18 uur
over majorettes gesproken: zoals een drumband voorafgegaan wordt door een tambourmaitre, rijst de vraag wie de majorettes voorafgaan? In de wandelmarsgangen verscheen de term: ‘tambourmaitresse’…
vrijdag 20 juli 2007, 12:37 uur
Tweede helft jaren vijftig speelden we Mikado, houten stokjes (die in de loop der jaren krom geworden zijn) met in verschillende kleuren en aantallen geverfde bandjes. Ze zaten in een papieren zakje, ik denk geel met rode letters. Behalve het pakken van de stokjes met de vingers en het opwippen van een stokje door op een uiteinde te drukken, mochten we ze ook aan één kant optillen of “de lucht in gooien” met behulp van de stokjes met een bepaalde hoge waarde.
Als iemand af was, ging de links zittende verder met dezelfde constructie van stokjes op de tafel, totdat iedereen geweest was. Dan pas werden de punten geteld.
We zaten altijd met argusogen te kijken.
vrijdag 20 juli 2007, 13:09 uur
Beste Ewoud,
Nog een aanvulling uit het archief van Beeld en Geluid.
In 1955 en 1962 liet het NTS-journaal majorettes zien in reportages uit Amerika.
In het jaaroverzicht van 1962 werden ze ook getoond in het verslag van de taptoe in Kerkrade: “In Kerkrade werd een taptoe gehouden in de regen. ARCHIEFMATERIAAL: Kerkrade: muziekkorpsen en majorettes marcheren door de modder, publiek onder paraplu’s.”
zondag 5 augustus 2007, 11:27 uur
U besprak het mikadospel, betekenis in japans is= verheven poort. Zie van Dale’!
Bij mij vanuit mijn jeugd in rond 1930 a 1935, het zgn. Knibbelspel met mooie fijn besneden ivoren stokjes +- 12 cm lang,die op een slordig hoopje lagen en zonder andere te bewegen uit het hoopje moesten worden getrokken. Ik meen dat de verschillende modellen een verschillende waarde hadden. Het aanwezige zaagmodel, daar mocht je mee zagen, (één haal).
Mikado leek mij een goedkope vervanger van de fraaje ivoren stokjes.
C.T.N.
zondag 5 augustus 2007, 11:27 uur
G.C. Molewijk (Gerard) [via ewoud sanders]
Lectori benevolo salutem,
Hierbij een reactie mijnerzijds op de in het Handelsblad gestelde vraag over
het mikadospel. Misschien is de volgende ‘randinformatie’ nuttig.
In de jaren vijftig bezaten wij een oud ‘mikado’-spel, hoewel die naam
volstrekt onbekend was. Ons spel zat in een papieren, langwerpig doosje
waarop de naam Maharadja stond. Wij speelden dus maharadja.
De stokjes waren in groepen verdeeld die eigen kleuren en namen hadden. Deze
kleuren bestonden uit in ieder geval rode en/of blauwe banden, ongeveer op
de manier waarop moderne condensatoren van kleurringen zijn voorzien. De
uitleg stond op de achterzijde van het (toen al gehavende) doosje. Ik
herinner me dat de stokjes van een oosterse titulatuur waren voorzien, in de
sfeer van sultan en emir. Precies weet ik het niet meer. Het stokje met de
hoogste rang heette natuurlijk ‘maharadja’ en was voorzien van blauwe
banden. Het doosje is reeds lang verdwenen (van ellende vergaan) en de
stokjes zijn deels zoekgeraakt.
Toen wij in de jaren zestig van Leeuwarden naar Amsterdam verhuisden, bleken
een flink aantal voor mij normale woorden (donderpoeder, autoped) hier
onbekend terwijl andere (klappertje, step) voor mij nieuw waren. Als ik
voorstelde om maharadja te spelen, wist ook niemand wat ik bedoelde. Dat
spel heette hier mikado.
Ons spel dateerde waarschijnlijk uit de jaren dertig. Meer ‘randinformatie’
bezit ik niet en ik hoop dat ik mij alles goed herinner.
Vriendelijke groet,
G.C. Molewijk (Gerard)
zondag 5 augustus 2007, 11:29 uur
G.Tellegen [via ewoud sanders]
Geachte heer Sanders,
Misschien wat laat, maar toch nog een opmerking over het mikado spel.
In 1794 werd de vesting Grave hardnekkig verdedigd tegen de Fransen, ondanks een voortdurend bombardement vanaf 30 november. Op 24 december moesten stad en vesting zich overgeven bij gebrek aan levensmiddelen. De adjudant van de kommanderende generaal noteerde toen: “De stad geleek veel na een knibbelspel”.
In mijn jeugd (ik ben van 1923) hadden wij ook een Mikado-achtig spel. Als mijn geheugen mij niet bedriegt waren het ivoren staafjes met haakjes, maar zonder enig teken van rangorde. Ik meen dat wij dat toen ook knibbelen noemden.
Met vriendelijke groet, G.Tellegen
woensdag 7 januari 2009, 15:41 uur
hallo meneer sanders;wel ik kom uit suriname en ik las dit dus wilde ook wat toevoegen ;nl ik ken t mikado spel niet hoor maaar hier in suriname komt t marjoretten naam van marjor en t had toch iets te maken met t macheren als de soldaten dus als we bezig waren te macheren moesten we ons benen 90grade optillen om te macheren.en ik heb me groep hier nog in suriname