Vice-premier Zalm heeft onlangs zijn excuses aangeboden aan partijgenote en collega-minister Rita Verdonk, omdat hij haar een takkewijf had genoemd. Geheel los van de vraag of deze kwalificatie terecht is: vanwaar dat takke- in takkewijf?

Takke- doet hier dienst als versterkend voorvoegsel. Wijf kan al als scheldwoord worden gebruikt, maar takkewijf is nog een graadje erger. Van Dale zegt over dit voorvoegsel: ,,(als eerste lid in samengestelde zelfstandige naamwoorden met ongunstige betekenis) ter aanduiding dat het in het tweede lid genoemde hoogst vervelend, onaangenaam is. Synoniem: kanker-, klere-, klote-, pest-, pokke-, rot-, snert-, tering-, tyfus-’’.

Takkewijf zal zijn gevormd naar het voorbeeld van takkelijer. Hierin is de oorspronkelijke betekenis van takke- duidelijker, want het komt van het Franse attaque ‘aanval, beroerte’. Een takkelijer was dus iemand die een beroerte had gehad.

We komen takke- in verschillende samenstellingen tegen (takkemens, takkeweer enzovoorts) en daarnaast in diverse verwensingen. Zoals daar zijn:

- krijg de takke
- krijg de takke en de beris
- krijg de touwtakke(n)
- krijg de touw-takke(n)-tering, dan kun je je uit laten rafelen, en het humorische:
- je kunt de takke krijgen, de blaadjes komen er vanzelf aan.

Overigens liet Zalm in een verklaring weten dat hij de kwalificatie takkewijf bij nader inzien ongepast vond: ongepast, omdat het geen recht doet aan de waardering voor collega-minister Rita Verdonk, aan de verstandhoudingen in de VVD en omdat dit taalgebruik niet past bij het ambt van minister.

Het is trouwens niet de eerste keer dat het woord takkewijf is opgetekend uit de mond van een politicus. Toen Frans Weisglas in 2002 de nieuwe voorzitter van de Tweede Kamer werd (hij heeft pas laten weten dat hij gaat stoppen), lazen we in een portret van Weisglas in deze krant:

,,Niet met alle journalisten kon Weisglas overigens even goed over weg. Zo noemde hij Cisca Dresselhuys, hoofdredacteur van het blad Opzij, eens een “ongelooflijk takkewijf”, omdat ze had geopperd dat Weisglas minder geëmancipeerd was dan hij zich voordeed.’’

Takkewijf behoort tot de woorden die zowel in de Groene als in de Witte Spelling zonder tussen-n wordt gespeld. Het is, zegt het Groene Boekje, takkeNbos, maar takkewijf.

Maar als je takkeNwijf door de elektronische spellingchecker van het Groene Boekje laat controleren, krijg je géén foutmelding. Dat komt doordat de spellingchecker dit woord interpreteert als een mogelijke (maar toevallig niet in de lijst opgenomen) samenstelling van takken en wijf. Zo rekent deze spellingchecker ook klereNwijf en kloteNwijf goed, terwijl beide officieel – volgens de spellingsvoorschriften van de Nederlandse en Vlaamse overheid – zonder tussen-n moeten. Maar dit alles terzijde, want deze kwalificaties heeft Zalm niet voor Verdonk gebruikt; alleen takkewijf.

Ewoud Sanders

Dit verhaal is geplaatst op vrijdag 8 september 2006 om 11:18 uur.