Met enige regelmaat kom je in kranten en tijdschriften een rijmend spreekwoord tegen met in de hoofdrollen een glas en een plas. Wat is de herkomst van dit spreekwoord?

Eerst enkele voorbeelden. In juni 2005 schreef het Financieele Dagblad : ‘We zijn drie jaar verder na de revolte van Fortuyn en we hebben niets geleerd. Het was goed dat hij er was, we dronken een glas, deden een plas en alles bleef zoals het was.’ In 2004 lazen we in de Volkskrant, over het CDA-Tweede Kamerlid Joop Atsma en de voetbalrechten: ‘Hij en zijn voorgangers stelden zo vaak een bezorgde vraag. Dan dronken ze een glas, deden een plas en alles bleef zoals het was.’ Nog een laatste voorbeeld, uit De Standaard van 2002: ‘Ze dronken een glas, plasten een plas en alles bleef zoals het was. Met die overtuiging verlieten de meeste waarnemers zaterdag het bondsgebouw.’

Waar komt dit spreekwoord vandaan, wat is de meest gangbare vorm en wat betekent het precies?

Het betekent dat iemand heeft geprobeerd om iets te veranderen, maar dat dit niks heeft opgeleverd. Meestal wordt deze uitdrukking gebruikt in verband met vergaderingen of politici. De grote Van Dale geeft als betekenis ‘(schertsend) van vergaderingen gezegd waarop niets wordt uitgevoerd’.

De meest gangbare vorm is: zij deden een plas. Met dat werkwoord is deze zegswijze ruim vijfhonderd keer op internet te vinden. Varianten zijn ‘zij plasten een plas’ en ‘zij pisten een plas’.

Die laatste variant komt het minst vaak voor – geen enkele keer in de digitale krantenarchieven en slechts dertig keer op internet – maar het is wél de oorspronkelijke vorm. Ook Van Dale vermeldt het zo: zij dronken een glas, zij pisten een plas en lieten de zaak zo als zij was. Dat zij pisten doorgaans wordt vervangen door zij deden zal wel komen doordat men pissen te grof vindt. Overigens ligt ook het eerste gedeelte van dit spreekwoord niet vast. Geregeld lees je: Ze hieven het glas, deden een plas enzovoorts.

Hoe oud is dit spreekwoord? Van Dale vermeldt het sinds 1914. Opmerkelijk genoeg ontbreekt het zowel in het Woordenboek der Nederlandsche Taal (WNT) als in het bekende spreekwoordenboek van Stoett. Toch is deze zegswijze al heel oud. Om precies te zijn gaat zij terug op de Tweede Grote Vergadering van de Republiek der Verenigde Nederlanden. Die vergadering begon op 28 november 1716 en duurde maar liefst tot 14 september 1717. Er waren 34 afgevaardigden aanwezig, die in de Trèves-zaal in Den Haag vergaderden onder voorzitterschap van Adolf, graaf van Rechteren. Het doel was om de ‘treurige toestand van ’s lands financiën’ te verbeteren en de fouten in de grondwet van de Republiek te repareren.
Men vergaderde en vergaderde, tien maanden lang, maar het resultaat was nihil – een totale mislukking.

Weliswaar was het indertijd gebruikelijker dan nu om lang te vergaderen, maar tien maanden overleggen zonder concreet resultaat – dat vond men ook toen te gortig. En dus verschenen er verscheidene pamfletten en spotdichten. De vroegste bron voor het spotdicht dat aan de genoemde uitdrukking ten grondslag ligt, dateert van 1728. Het gaat om het Tweede Vervolg van de Latijnsche en Nederduitsche Keurdichten, bijeen verzameld door de liefhebberen der oude Hollandsche Vrijheit. In deze bundeling staat, op pagina 27, onder de titel De vergadering van de Staten van Hollandt, het volgende versje van een anonieme dichter:

Sij comen bij paren,
Om te vergaren,
In den Haegh.
Sij sijn ’er so graegh.
Sij drinken een glas,
Sij pissen een plas
En laten de saak soo als hij was.
Sondaghs absent,
Maandaghs in ’t Logement,
Dinghsdags present
Woensdaghs compleet
Donderdaghs niet gereet,
Vrijdaghs niets gedaan,
Saterdagh na huijs gegaan.

Later ontstonden er nog verschillende varianten. Die werden in 1855 door de Gorkumse onderwijzer P.J. Harrebomée vermeld in het tijdschrift Nieuw Archief voor Nederlandsche Taalkunde. Volgens Harrebomée zei men indertijd ook:

Ze dronken een glas
Ze pisten een’ plas,
En lieten de zaak, zoo als ze was:
Zoo deden die van Alblas.

En:

De heeren van Sas
Die dronken een glas
En pisten een’ plas
Maar lieten de zaak, zoo als ze was.

Met ‘die van Alblas’ werden de bewoners van Oud-Alblas in Zuid-Holland bedoeld. Met de ‘heeren van Sas’ mogelijk de gegoede burgerij van Het Sas, een buurtschap bij Alphen. In feite hadden noch ‘die van Alblas’ noch ‘de heeren van Sas’ echt iets met deze zegswijze te maken. Ze zijn erin terechtgekomen vanwege het rijm.

In verkorte vorm (ze dronken een glas, ze pissen een’ plas, en ze lieten de zaak, zoo als ze was) is het spreekwoord voor het eerst te vinden in het Spreekwoordenboek van Harrebomée (1858). Hij gaf als verklaring: ‘De zaak is niets verder gekomen; men is al even wijs (of eigentlijk even dwaas) gebleven.’

Rest de vraag hoe het kan dat deze zegswijze niet is opgenomen in het WNT, het wetenschappelijke woordenboek van het Nederlands. Het spreekwoordenboek van Harrebomée was een belangrijke bron voor het WNT – het wordt daarin duizenden keren aangehaald. Maar de redacteuren hadden aanvankelijk de opdracht dit met ‘kiesche smaak’ en behoedzaam te doen. Die behoedzaamheid was geboden doordat voor veel spreekwoorden in Harrebomée geen andere bron bestaat.

Het hier besproken spreekwoord had moeten worden genoemd bij het trefwoord glas. Dat werd in 1890 in het WNT behandeld door A. Beets (1860-1937) of J.W. Muller (1858-1945). Of zij deze zegswijze uit kiese smaak hebben weggelaten of omdat zij meenden dat ze te obscuur was, is niet bekend. Terugkijkend kun je wel stellen dat het een foute inschatting is geweest. Want, zoals gezegd, nog altijd kom je in kranten en tijdschriften geregeld een rijmend spreekwoord tegen met in de hoofdrollen een glas en een plas.

Ewoud Sanders

Tot 25 augustus worden alleen de WoordHoeken die op maandag in de krant staan, ‘doorgeplaatst’ in deze weblog. Daarna zijn er weer wekelijks een aantal bijdragen.

Dit verhaal is geplaatst op vrijdag 7 juli 2006 om 14:53 uur. Trackbacken vanaf uw eigen site is mogelijk. (Wat is trackbacken?)