Ergens in mei van dit jaar kreeg ik een telefoontje van een Belgische journalist. Of hij me wat vragen over Harry Mulisch mocht stellen. Toen ik navroeg wat de aanleiding was bleef hij vaag, maar uiteindelijk gaf hij toe dat het was om een herdenkingsartikel klaar te hebben voor ‘als het zover mocht zijn’. Ik hielp de man, hoewel hij de vragen die hij stelde makkelijk zelf had kunnen oplossen, na enig bibliotheekwerk. Met de meester zelf had ik kort daarvoor nog een glas witte wijn op een terras in de P.C. Hooftstraat gedronken. Twee weken later belde dezelfde man nogmaals, weer met vragen die een leerlingjournalist via Google had kunnen beantwoorden. De gemakzucht ergerde me, maar ik bleef hem beleefd van dienst. Ik lachte wat om die journalisten die al jaren voordat het zover is een necrologie moeten klaarmaken. Ik herinnerde me dat Mulisch al in 2009 doodverklaard was door een sufferd die voorbarig het bericht over Mulisch op Teletekst gezet had. Mulisch had daarover smakelijk kunnen lachen bij De wereld draait door.

Lees verder »

Mijn hondje is dood. Ik weet wel dat de wetenschapscolumnist niet geacht wordt over zijn hondje te beginnen, maar toch, het beestje is zo vaak opgetreden in mijn stukken dat ik vind dat u het moet weten. Zijn hartje werkte niet meer goed, hij leed aan artrose, hij was doof en blind.

Ik kon de laatste maanden niet naar hem kijken zonder aan de literatuur te denken.

Er is nog nooit een proefschrift geschreven over de troostende werking van literatuur, maar iedereen kent die wel. Ik kan iedereen die zijn moeder verloren heeft aanraden Nicolaas Matsier (Gesloten huis) en Leo Pleysier (Wit is altijd schoon) te lezen.

Lees verder »

Hoe kan het dat bij het toneel in Nederland vaak zo feilloos en trefzeker klassieken opgevoerd worden, terwijl ik bij de opera in Nederland geregeld uitvoeringen zie met spectaculaire beelden, die de kern van de tekst aan hun laars lappen? Vorig jaar was er een opvoering van Op hoop van zegen bij Het Toneel Speelt. Natuurlijk was er het een en ander bewerkt door regisseur Jaap Spijkers. Ik heb de toneeltekst van Spijkers niet vergeleken met de oorspronkelijke tekst van Herman Heijermans, maar zeker is dat de betekenis ervan onaangetast was. In het stuk staan machthebbers tegenover machtelozen die moeten zien te overleven door zich te schikken. Het aangrijpende van het stuk is dat zelfs het moederinstinct sneuvelt als het om die worsteling gaat. Kniertje maakte zonder enige melodramatiek de handen van haar jonge zoon Barend los die zich wanhopig vastklampte aan het decor, omdat hij niet naar zee wilde. Hij wist dat het zijn dood zou zijn, en het strakke gezicht van Kniertje verried dat zij het ook wist. De uitvoering was in alle opzichten een hommage aan het klassieke stuk van Herman Heijermans.

Lees verder »

Een vriend uit België had voor mij een strip uit De Standaard geknipt. De nieuwste serie van Suske en Wiske blijkt De halve Havelaar te heten en ‘het hele verhaal’ te vertellen ‘over de redding van een meesterwerk’. Behalve de bekende Lambik en zijn companen treden ook Droogstoppel, Sjaalman, Ravana en Mokka op. Ravana is de veelkoppige en veelarmige demonenvorst uit de Hindoestaanse traditie die het kwaad belichaamt. Op de introductieprent van De halve Havelaar verplettert Ravana met een van zijn armen het hoofd van Mokka, die getekend is als prototype van de Indische inlander. Op de achtergrond is het koloniale paleis van Buitenzorg te herkennen en de Borobudur tempel. Er zijn pas twee tekeningen verschenen, dus ik kan nog niet raden waar dit heen gaat, maar wat hier gebeurt is natuurlijk wel fascinerend. Hebben we dit al eerder gezien, dat een roman van 150 jaar geleden verwerkt wordt in een stripverhaal? Natuurlijk heeft Dick Matena prachtige bewerkingen van De avonden en Kort Amerikaans als strip gemaakt, maar dat ligt toch weer net iets anders. De Suske en Wiske-adaptatie bewijst voor mij dat Max Havelaar voldoet aan de regels van een literair meesterwerk. Om dat duidelijk te maken ga ik naar Darwin.

Lees verder »

Op 16 oktober 1990 werd ik gebeld door redacteur Oscar Timmers van uitgeverij De Bezige Bij. Het was de zesde verjaardag van mijn dochtertje en ik zat midden in een kinderfeestje. Of ik de Verzamelde gedichten van Hans Faverey wilde gaan verzorgen. Ik slikte even, want dit voelde als een koninklijke onderscheiding. Daarna zei ik dat ik hem terug zou bellen. De goochelaar die we voor het feestje ingehuurd hadden was onverstoorbaar doorgegaan, en de kinderen hadden de telefoon niet eens gehoord. Toch was mij op dat moment een bijzonder voorstel gedaan. Hans Faverey, die op 8 juli van dat jaar overleden was, beschouw ik als een van de grote dichters van de tweede helft van de twintigste eeuw.

Lees verder »

Van mijn derde tot mijn achttiende ben ik door nonnen opgevoed. Tot mijn zesde mocht ik met jongens in de klas zitten, daarna niet meer. Vanaf mijn zesde werd ik dus geacht een verkeerd gevoel voor jongens te kunnen hebben. Dat werd je dan ook ingepeperd alsof de lucht van jongens inademen alleen al tot zondigheid zou kunnen leiden. Ik weet niet meer precies wat de zeven hoofdzonden inhielden, maar voor de nonnen die mij opvoedden hoorde omgang met jongens daar in elk geval bij. Ik heb in die nonnenopvoeding nooit iets meegekregen over het aangename van seksualiteit. Dat seksualiteit plezier kan inhouden, dat lichamelijke vereniging een bezegeling van iets moois kan zijn, dat opwinding een capaciteit van de mens is die tot een hogere bewustwording kan leiden, dat heb ik allemaal zelf moeten ontdekken toen ik eenmaal het geloof vaarwel zei en naar Amsterdam vertrok, in de late jaren zestig. Kort geleden zag ik op televisie een documentaire over een orthodox-joodse moeder die haar dochter voorbereidde op het huwelijk. Ze gingen samen naar het badhuis. De moeder vertelde de dochter dat seks prettig was als je die goed voorbereidde. Je schoon wassen hoorde bij de voorbereiding op een goede vrijpartij. Dat deze omgang met de seksualiteit binnen een orthodoxe religie voorkomt, was volkomen onbekend voor mij.

Lees verder »

Zou er eens een Boekenweek ingesteld kunnen worden voor dode schrijvers? De CPNB is in 2006 begonnen met dat aardige initiatief van gratis boeken in oktober, te verkrijgen bij de Openbare Leeszalen. Van de vier boeken die tot nu toe aangeboden zijn, was er één van een dode schrijver. De andere titels hadden wel een klassieke status. Voor het komend jaar is de keuze heel verrassend op De grote zaal van Jacoba van Velde gevallen. Het moet een poging zijn om haar postuum nog in de canon te krijgen.

Lees verder »

Worden ze nog gemaakt, de Droogstoppels? Ik dacht het wel, maar tegenwoordig zijn het vooral vrouwen die op Batavus Droogstoppel lijken. Ze zouden een andere naam moeten krijgen, maar er is voor zover ik weet in de Nederlandse literatuur geen vrouwelijke pendant met een karakteristieke naam te vinden. De moeder van Frits van Egters heeft wel wat droogstoppeligs, evenals de tante bij wie Saartje Burgerhart inwoont, en ook de zus van Eline Vere is zo’n bekrompen vrouw voor wie elke fantasie een aantasting van haar wereldbeeld is, maar een echte keiharde Batava Drooglip hebben we niet.

Lees verder »

Maar een paar keer per dag gaat het fout. Dan word je gesneden door een auto, kruipt er iemand voor bij de bakker of trap je in een ranzige hondendrol midden op de stoep. Je concept van het beschavingsniveau van Nederland daalt enige decimeters, tot je weer de tram in geholpen wordt met je koffer, iemand je narent met je vergeten paraplu en je een student een omgevallen fiets ziet rechtzetten. Hoe is het in godsnaam mogelijk dat er zoveel mensen zo dicht bij elkaar kunnen wonen zonder dat er voortdurend afbekkerij, terrein veroveren, geduw, gescheld, geweld aan de hand is? Aan de godsdienst kan het niet meer liggen. Dat was een mooie tijd, toen die heel duidelijk de regels aangaf waaraan je je diende te houden: hulpvaardigheid, liefdadigheid, medemenselijkheid, barmhartigheid. Al die deugden die maken dat mismaakten niet in kooien opgesloten worden en als kermisattracties tentoongesteld, dat misdeelden een uitkering kunnen krijgen, dat dementen een menswaardige oude dag kunnen houden. Niet dat de godsdienst in dat opzicht altijd een mooie rol gespeeld heeft. De slavernij bijvoorbeeld, die op initiatief van christenen is afgeschaft, bloeide in een tijd dat heel Europa door en door christelijk was. Maar goed: toen de mensheid nog geloofde, kon je met de bijbel of een ander heilig boek in de hand de regels voor de samenleving vaststellen. De tien geboden en het eigen geweten maakten dat er een consensus was over de moraal.

Lees verder »