Nederland is een ingewikkeld land aan het worden met zo veel in elkaar grijpende raderen, dat een enkel sneeuwvlokje het mechaniek kan stoppen. Een bevroren wissel legt het treinverkeer stil; een geslipte vrachtwagen veroorzaakt een verkeersinfarct. Kleine effecten hebben grote en onvoorspelbare gevolgen. In een nostalgische bui kan een mens dan terugverlangen naar eenvoudiger tijden, toen het leven nog simpel was en iedereen zijn stoepje schoonveegde. Is meer eigenlijk wel beter?

Wat de natuur betreft wordt deze vraag graag met een volmondig ‘ja’ beantwoord. Een tropisch regenwoud, met zijn ontelbare kevers, vlinders en bloemen, is rijker dan een polder met overal dezelfde koeien. In dit jaar van de biodiversiteit zullen we dan ook velen horen pleiten voor het behoud van de soortenrijkdom op aarde, met argumenten van morele, esthetische, intellectuele en praktische aard. Maar is een veelkleurig ecosysteem ook stabieler? Klopt ons beeld van het paradijs als een royaal gevulde tuin waarin mensen, dieren en planten in vredig evenwicht leven? Is een rijke aarde ook een rustige aarde?

De afgelopen decennia heeft hierover onder experts een heftig debat gewoed. Deze discussie onder professoren verdient ruimer aandacht, want er is een zekere overeenkomst met een breder maatschappelijk debat over de waarde van diversiteit in onze samenleving. Kunnen we langs biologische lijnen beargumenteren dat een veelheid aan meningen, gezichtspunten en achtergronden de maatschappij stabiliseert?

Eerst iets over stabiliteit. Een natuurkundige denkt dan onmiddellijk aan een balletje op een roetsjbaan. Of, iets beeldender, aan een kind dat een voetbal de duinen in schopt. Die bal komt ergens stil te liggen en dan zijn er ruwweg twee mogelijkheden. De bal kan óf onderin een duinpannetje liggen, óf boven op een duintop. In het eerste geval heeft een kleine verstoring weinig effect. Als je de voetbal een schopje geeft, rolt hij een beetje heen en weer en komt in dezelfde positie tot rust. In het tweede geval zijn de gevolgen veel dramatischer: de bal rolt de heuvel af en Joost mag weten waar en wanneer hij weer tot stilstand komt. Zo’n instabiliteit is gevaarlijk, door de grote gevolgen en door de onvoorspelbaarheid. Er is alle reden om de bal in de diepste kuil te leggen.

De vraag naar stabiliteit speelt al eeuwen in het grootste raderwerk om ons heen: het zonnestelsel. Vanaf het moment dat begrepen werd dat de hemellichamen niet door de hand van God, maar door de wetten van Newton werden gestuurd, is de vraag gesteld of het systeem van planeten en manen, die ogenschijnlijk onverstoorbaar en majestueus door de hemel bewegen, wel stabiel is. Is het mogelijk dat dit klokwerk in chaos eindigt en dat een van de planeten, bijvoorbeeld onze aarde, tegen een andere planeet botst, zich in de zon stort of simpelweg uit het zonnestelsel wordt geworpen? Je moet er toch niet aan denken dat je op een dag wakker wordt en de zon niet langer aan de hemel staat, maar de aarde ergens in de interstellaire ruimte blijkt te zweven.

De grootste mathematische geesten – Laplace, Lagrange, Gauss – hebben zich over dit probleem gebogen. In 1887 dacht de jonge Franse wiskundige Poincaré het opgelost te hebben met zijn inzending voor een prijsvraag uitgeschreven door de Zweedse koning. Alleen vond hij op het laatste moment een fout in zijn werk: er was toch een kleine mogelijkheid dat het systeem onvoorspelbaar was. Toen hij contact zocht met de jury kreeg hij het onthutsende bericht dat hij al gewonnen had. Deze fout wordt nu gevierd als de geboorte van de chaostheorie. Het kosmisch uurwerk bleek een slechte metafoor.

De laatste stand van zaken is niet echt geruststellend. De beweging van de planeten is op de tijdschaal van miljarden jaren inderdaad chaotisch. Een onzekerheid van tien meter in de positie van de aarde nu, bijvoorbeeld door de lancering van een satelliet, maakt de plaats over honderd miljoen jaar onbepaald. Weggeslingerde planeten moeten we eerder in het verleden dan in de toekomst zoeken. (Arme verstoten planeet, waar zou die nu zijn?) Het is met grote waarschijnlijkheid, doch niet met absolute zekerheid, dat u kunt gaan slapen met de gedachte dat morgen de zon weer opgaat.

Terug naar de natuur en de biodiversiteit. Het is overduidelijk dat de soortenrijkdom enorm onder druk staat. De vaart waarmee planten en dieren verdwijnen wordt zo’n duizend keer hoger geschat dan het natuurlijke tempo. Zo’n 10 tot 30 procent van de zoogdieren, vogels en amfibieën wordt met uitsterven bedreigd. Er wordt gesproken van de zesde massa-extinctie, na de eerdere vijf die alle natuurlijke oorzaken hadden, zoals reuzenvulkanen en asteroïden. De grootste van alle, de Perm-Trias-uitsterving van 251 miljoen jaar geleden, ook wel bekend als de Great Dying, was een schrikbarend voorbeeld. Na die catastrofe, waarin zo’n 50 tot 80 procent van de soorten uitstierf, werd de landfauna miljoenen jaren lang gedomineerd door één reptiel, een soort varkentje met de naam Lystrosaurus. Geen soort heeft ooit de aarde zo gedomineerd. De wereld was een gigantische varkensstal.

Er is de terechte vrees dat het verlies aan diversiteit onze planeet in eenzelfde precaire situatie brengt, nu met de mens in de boevenrol. Er zijn vele argumenten dat het ‘kussen’ van soorten verdwijnt dat de natuurlijke verstoringen opvangt – de spreekwoordelijke balans van de natuur. Geïsoleerde ecosystemen als eilanden en meren zijn inderdaad bijzonder kwetsbaar voor invasieve soorten, denk aan de invoering van ratten in Nieuw-Zeeland of de nijlbaars in het Victoriameer, en gecultiveerde landschappen zijn extra kwetsbaar voor ongedierte en plagen.

Eenzelfde argumentatie zien we elders, bijvoorbeeld in het beheer van aandelen. Instellingen moeten hun beleggingen diversifiëren om risico’s te beperken. Al je geld op één soort zetten is gevaarlijk. Maar gaat deze redenering ook in de natuur op?

Er is namelijk het even aansprekende argument dat ingewikkelde systemen juist instabieler zijn. Wanneer alles in alles grijpt, kunnen kleine effecten elkaar versterken, met dramatische gevolgen. Kan een regenwoud met al zijn bewoners ook niet aan een verkeersinfarct te gronde gaan, zoals ons stelsel van snelwegen? In de jaren zeventig bleken wiskundige modellen inderdaad aan te geven dat diversiteit tot grotere in plaats van kleinere schommelingen leidt. Alles lijkt in ieder geval af te hangen van de aard en intensiteit van de interacties.

Misschien moeten we oorzaak en gevolg omdraaien. Diversiteit mag dan niet simpelweg altijd tot meer stabiliteit leiden, stabiliteit kan wel een voedingsbodem voor diversiteit zijn. Zoals zo vaak in het leven, is het aangenaam toeven in het midden, ook voor ecosystemen. Bij te grote schommelingen verandert de omgeving zo snel en drastisch dat maar een klein aantal soorten kan overleven. De golven zijn dan zo hoog dat bijna alle opvarenden van de Ark van Noach overboord slaan. Aan de andere kant is een windstille periode ook niet goed. Het leven wordt dan zo voorspelbaar dat het monopolyspel van Darwin helemaal tot het einde uitgespeeld kan worden. The winner takes all. Tussen beide uitersten bevindt zich het interessantste scenario, een kabbelende zee met golven die niet te groot en niet te klein zijn, die het leven net genoeg onvoorspelbaar maakt om een grote veelheid aan soorten te onderhouden. Niemand is echt comfortabel, iedereen blijft scherp en er doen zich permanent nieuwe kansen voor. Precies genoeg, dat is wél beter.