Het was een uur of half één en ik liep naar de voordeur om die op slot te draaien voor de nacht. Door het ruitje in de deur zag ik dat het helder was buiten, dat er een sterrenhemel stond. Stapte naar buiten. Het was windstil, geen geluid klonk, de grote donkere hemel stond zwijgend over de slapende aarde heen, Venus was krankzinnig duidelijk te zien, de Kleine Beer, het zwaard van Orion en Arkturus ook, dacht ik toen ik aan de andere kant van het huis ging kijken.

Maar misschien dacht ik dat vooral omdat ik het zo graag wilde denken, vanwege dat mooie gedicht van Ida Gerhardt ‘Wintermorgen in Ierland’ waarin iemand thuiskomt met de melk en sterrenstelsels van melkstippels op de vloer morst. Het gedicht met die tijdloze regel: „Hoedt nu het vuur, en hoedt elkaar”, waarin staat „als straalt Arkturus aan de lucht” en dat eindigt met „Kom, winter, met uw kou, uw tucht”.

Er leek rust van die grote melkbespikkelde hemel uit te gaan. Ik zong zachtjes een lied van de Groningse zanger Ede Staal voor me uit: „Als de nacht van ’t hooge laand, een donker klaid over ons legt”.

Soms ’s avonds laat, alleen in huis, hoor je gekraak hier, gekreun daar, er tikt iets in de muur, ritselt wat onder het dak, achter de gordijnen loert het duister. Maar ga je even naar buiten, dan is het anders, geruststellender. Kijk je naar de hemel in die immense stilte en noem je in gedachten de namen van de sterren, dan, zelfs als je ze fout zegt (hoewel het vervelend is en slordig om ze nog altijd niet écht goed te weten) voel je rust, stilte, eeuwigheid.

,,Helemaal niet,” zei de vriendin tegen wie ik lyrisch over die sterrenhemel sprak, ,,Het is angstaanjagend die enorme ijskoude ruimte, met niemand erin. Voel je dat niet?”

Mijn vriendin voelt als Pascal, die beangst door „de eeuwige stilte van die oneindige ruimten”, meende dat er niets anders op zat dan in een God te geloven die de eenzaamheid draaglijk zou maken. Maar zij voert op zo’n moment geen God in, ze voelt de eenzaamheid en huivert. Ik soms ook – vanwege de onbegrijpelijkheid van die afstanden, ruimten onvatbaar voor ons verstand. Maar zoals Adam de wereld om hem heen direct begon te benoemen, zo sta ook ik klaar met allerlei woorden, namen, regels.

,,Dat is een vorm van bezweren,” zei mijn vriendin. Ja. Zeker. Maar niet alleen van bezweren. Het is ook een manier om vat te krijgen op de wereld, om niet alleen in huivering achteruit te deinzen, maar dieper door te dringen in wat uiteindelijk natuurlijk toch onbegrijpelijk blijft. Maar ánders onbegrijpelijk.

Jorge Luis Borges schrijft in het gedicht ‘De golem’ over de kabbalistische veronderstelling dat namen de dingen bevatten: ,,Dan ligt de roos in de letters van roos/ En heel de Nijl in het woord Nijl besloten”. Zo ook zou er dan ,,een vreselijke Naam bestaan die het wezen/ van God bevat en in concrete letters/ en lettergrepen de Almacht formuleert.” Die naam zouden ,,Adam en de sterren in de Hof” gekend hebben, maar later is hij verloren geraakt, volgens diezelfde opvatting, die Borges natuurlijk niet deelt (,,Maar ’t menselijk vernuft is grenzenloos/ onnozel”). Er is geen ontraadselbaar teken verborgen in de sterrenhemel of ergens anders, er is zelfs geen teken, maar wij zijn er wel, met onze namen, benoemingen, met ons kijken en zoeken.

En ‘wij’ zijn niet alleen, ‘wij’ hier en nu. De sterrenhemel die daar zomaar werd aangeboden, is dezelfde sterrenhemel die Odysseus zag. Dezelfde die Jezus zag. Zelfs als er nooit een Odysseus of een Jezus geweest zou zijn, dan nóg zagen zij dezelfde sterrenhemel die wij zien. Euripides. Meister Eckhardt. Héloïse. Mijn overgrootmoeder. Allemaal zagen ze Venus, allemaal stonden ze eens onder die hemel en keken naar waar ik naar kijk, nu.

In de leesclub waar ik deel van uitmaak lazen we de roman Stormsonate van Kees Verheul, en stelden vast dat die onder meer over het diffuse van de eigen en andermans identiteit gaat. Sensaties zijn wél achterhaalbaar of invoelbaar, en maken dat wij ons, herinnerend en verbeeldend, verbonden kunnen voelen met onszelf in onze jeugd, maar ook met iemand die twee eeuwen eerder leefde, of nog veel langer geleden. Het eeuwige in het maar al te tijdelijke.

Althans: het door een schrijver geconstrueerde eeuwige, de suggestie van sensaties die zó precies verwoord en opgeroepen worden dat ze authentiek lijken, ook voor een historisch personage. En na een poosje voel je ook jezelf als een historisch personage, want al die dingen die je vertelt over wat je zag, wie je ouders waren – ze waren toch steeds iemand anders, net als jij. En daardoor in een bepaald opzicht ook aan je gelijk, hoe verschillend ook.

„De tijden waren niet gescheiden” schreef Ida Gerhardt eens in een ander gedicht, waar ze een stoet schoolkinderen in Kampen even aanziet voor Griekse jongelingen, even meent daar, voor haar ogen, levend, de Elgin Marbles te zien. Er is iets wat doorgaat, wat niet verloren kan gaan. Zoiets als de sterren.

Zo wordt die sterrenhemel kunst, en door de kunst opgenomen in een menselijk soort eeuwigheid, geconstrueerd, geordend, maar weet hebbend van wat eigenlijk onvatbaar is.

En tegelijkertijd zijn het ook echte sterren natuurlijk die je ziet, echte heel verre zonnen op onbegrijpelijke en angstaanjagende afstand van al die zichzelf construerende en reconstruerende mensen hier.

Een geruststellende aanblik. Toch.

Dit verhaal is geplaatst op maandag 21 januari 2008 om 14:24 uur.