Overheden brengen het financiële systeem op hol door bankrisico’s volledig over te nemen en door enorme tekorten op hun begrotingen toe te staan.

De innovatieve Amerikaanse overheid meende het huizenbezit te moeten stimuleren. Hiertoe werden zogeheten government sponsored enterprises (gse’s) ingezet, waarvan Freddie Mac and Fannie Mae de bekendste zijn. Deze bedrijven mochten leningen verstrekken en inkopen onder staatsgarantie. Het gevolg was dat bij de twee genoemde banken in 2002 reeds 1.780 miljard dollar aan leningen uit stond.

Voor ‘commerciële’ banken bood de gse de mogelijkheid om kapitaaleisen te omzeilen. Dat werkte als volgt: laat een bank voor 100 miljoen dollar leningen à 6 procent verstrekken. De bank heeft dan de keuze de leningen aan te houden, of deze aan een gse door te verkopen. In het eerste geval bepaalden de Bazel-regels dat de bank 4 miljoen dollar eigen vermogen moest aanhouden tegenover de leningen. In het tweede geval hoeft slechts 1,6 miljoen dollar eigen vermogen te worden aangehouden. Daar tegenover staat dat de bank aan de gse 0,2 van de 6 procent rente moet afdragen, met de garantie dat, mochten de woningbezitters hun verplichtingen niet nakomen, de gse en dus de Staat garant staat. Door deze deal houdt de bank dus 2,4 miljoen kapitaal vrij dat opnieuw 25 keer kan worden beleend.

Marktfalen genegeerd

De Amerikaanse overheid maakte twee fouten. Ze creëerde een zee aan kredietfaciliteiten voor kredietonwaardige burgers, en ze schreef ongedekte cheques door zich garant te stellen voor de leners. Banken zijn massaal ingegaan op deze voor hen risicovrije kredietfaciliteit. Zij wisten deze faciliteiten verder te sublimeren tot het systeem zichzelf opblies in kredietonwaardigheid.

Het bij wet georganiseerde toezicht heeft het bankfalen genegeerd. Al in maart 2007 waren er onmiskenbare marktsignalen als prelude op het nakende falen van Lehman Brothers en Merrill Lynch; de toezichthouder deed niets.

Europese toezichthouders spraken bijna smalend van een louter Amerikaans probleem. Toen er geen uitweg meer bestond, lieten Amerikaanse overheden Lehman in september 2008 failliet gaan.

Om de systeemschok te dempen, moesten de overheden reageren. De jaren dertig hebben ons immers geleerd dat het financiële systeem overeind dient te blijven en dus werden de meeste banken gered onder het Troubled Asset Relief Program. Deze wet vrijwaart de aandeelhouders van de bank van enig offer doordat de overheid leningen en garanties verstrekt om de bank te helpen haar verplichtingen na te komen.

Onderzoek van de Tilburgse econoom Laurence van Lent en zijn collega Ahmed Tahoun laat zien dat naarmate parlementsleden meer belegden in de banken, zij in de beslissende overheidscommissies (van Senaat en Huis van Afgevaardigden) met succes als eerste ‘hun’ banken wisten te redden.

Belastingbetaler verliest van belegger

Overheden hebben er wereldwijd voor gekozen het belang van aandeelhouders boven dat van de belastingbetaler te stellen. Voor de belastingbetaler is het gunstig als de overheid goede bezittingen in een gezonde bank onderbrengt en de slechte bezittingen samen met de schuldeisers van de banken verzamelt in een bad bank. Echter, de vorming van een bad bank benadeelt de institutionele belegger – in Nederland onder meer de pensioenfondsen – die geld tegoed heeft van de banken.

De vraag is echter: is het beter de belastingbetaler of de belegger voor deze stroppen te laten betalen?

Bestuursvoorzitter van ABN Amro Gerrit Zalm heeft onlangs vastgesteld dat ondanks de kapitaalinjecties en de verwerving van ABN Amro door de Nederlandse overheid tegen 30 miljard euro we niet moeten verwachten dit bedrag bij benadering terug te zien. Zou het niet logisch zijn geweest om van de oorspronkelijke aandeelhouders te eisen geld bij te storten bij dreigend faillissement van de bank? Ook de laatste plannen van Barack Obama laten de aandeelhouder ongemoeid.

De overheid beschikt over een slecht governance-instinct. Bij ING werd door de regering een arbeidsdeskundige aan de raad van commissarissen toegevoegd. Bij ABN Amro trad in april een raad van commissarissen aan van wie slechts een deel bekend is met bankieren; twee leden bezetten zes commissariaten/adviesfuncties. We weten uit onderzoek dat mensen met veel commissariaten slecht toezicht houden.

Marktwerking op hol

Kortom, het ingrijpen door overheden heeft de marktwerking van het financiële systeem op hol gebracht. Vervolgens werden banken gered ten koste van de belastingbetaler en ten gunste van de belegger.

Nu krijgen de markten de schuld voor speculaties tegen landen als Griekenland en Hongarije. Begin juni verdubbelde het tarief waartegen banken aan elkaar geld uitlenen. Banken houden staatsobligaties van landen met enorme schulden.

Je kunt natuurlijk wachten die landen te disciplineren, maar dan komt de rekening eenvoudig met woekerrente via de banken door. De overheid kan niet aan de krachten van de markt ontkomen.

De coalitieonderhandelingen gaan moeizaam. Welke combinatie het ook wordt, bezuinigen wordt de belangrijkste taak van het nieuwe kabinet. Dat maakt de vraag relevant welke partijen in staat zijn eensgezind het mes in de overheidsuitgaven te zetten.

Nederland moet bezuinigen. Vanaf 2015 moet de overheid jaarlijks 29 miljard euro minder uitgeven. Dit voorjaar hebben twintig ambtelijke werkgroepen daarom suggesties gedaan voor bezuinigingen op twintig beleidsterreinen.

Het is aan het toekomstige kabinet om een keuze te maken uit deze bezuinigingsvoorstellen. Maar kunnen de partijen het eens worden? De VVD en het CDA willen bijvoorbeeld niet tornen aan de hypotheekrenteaftrek, terwijl partijen als GroenLinks en D66 dat wel willen. GroenLinks wil softdrugs legaliseren, het CDA niet. Zo zijn er veel meer splijtzwammen. (Bekijk een handig overzicht van de standpunten van de partijen ten tijde van de verkiezingen.)

Ook de achterban van de partijen verschilt van mening over het beste bezuinigingspakket. De afgelopen weken nodigde NRC Handelsblad lezers uit om hun eigen bezuinigingsmaatregelen te kiezen in de Bezuinigingsmeter. Uit de meter blijkt dat deelnemers met andere politieke kleuren sterk uiteenlopen in hun keuze waar en hoe sterk kan worden gesneden in de begroting (klik ‘vergelijk politieke voorkeuren’  in de meter).

Mensen met een voorkeur voor de PVV bezuinigingen het meest: gemiddeld 31,9 miljard euro. GroenLinks-stemmers snijden het minst. Waar in gesneden wordt verschilt per politieke voorkeur. Onder PvdA’ers en SP’ers is bijvoorbeeld het afschaffen van de belastingvoordelen voor bestelauto’s populair, VVD’ers snijden vooral in de overheid.

Deze verschillen maken het lastig voor de mogelijke coalities om hun achterban tevreden te houden. Vooral de verschillen tussen VVD en GroenLinks blijken groot (wederom, kijk onder ‘vergelijk politieke voorkeuren‘), terwijl de aanhangers van de PvdA en D’66 op een lijn zitten, net als de achterban van CDA en VVD.

Vul zelf de NRC Bezuinigingsmeter in en geef op deze plek uw mening over de betekenis van de bezuinigingen voor de coalitievorming (kijk hier voor een overzicht van alle mogelijke combinaties van partijen). Welke regering explodeert al bij voorbaat door meningsverschillen over de bezuinigingen? Welke partijen zijn elkaars tegenpolen? En wat is volgens u het beste bezuinigingskabinet?

Wie is hier nou de echte Keynesiaan? Aan de vooravond van de bijeenkomst van de groep van twintig belangrijkste landen in de wereldeconomie, de G20, verhevigt de discussie over het beste beleid tegen de huidige economische crisis. Komend weekeinde in Toronto kan dat het nodige vuurwerk opleveren. De Chinese wisselkoerspolitiek leek het belangrijkste thema te worden. Maar nu China afgelopen weekeinde net genoeg concessies deed om de kritiek te pareren verlegt de aandacht zich naar een diepgaand meningverschil tussen met name Duitsland en de Verenigde Staten.

De inzet van het debat is hoe lang moet worden doorgegaan met inzetten van de overheidsuitgaven voor het stimuleren van de economie. De landen van de OESO hebben gezamenlijk hun best gedaan. Was hun gezamenlijke begrotingstekort in 2007 nog een magere 1,2 procent, dit jaar loopt het op tot maar liefst 7,8 procent van het bruto binnenlands product. Dat is voor een deel te danken aan de recessie, die de tekorten vanzelf opdrijft. Maar wie kijkt naar het structurele begrotingstekort, dat is gecorrigeerd voor de conjunctuur, ziet dat dit is opgelopen van 2,1 procent in 2007 naar 6,4 procent in 2010. 4,3 procentpunt van het bruto binnenlands product lijkt beleidsmatig te zijn ingezet als actieve stimulering, of ter redding van de financiële sector.

Lees verder »

Voor de uitkomst van een keuzeproces maakt het uit in welke taal dat wordt gepresenteerd. Over de effecten op de economie is nog weinig bekend.

Tijdens de verkiezingscampagne leek het alsof journalisten niet in staat waren om niet naar de nieuwe SP-voorman Emile Roemer te verwijzen zonder te vermelden dat hij een Brabander was. Voor Randstedelingen is die zachte g blijkbaar verbonden met allerlei andere associaties die keer op keer moeten worden bevestigd. De grote winnaar van de verkiezingen – Geert Wilders – krijgt een nog drogere mond zodra hij iemand ziet van wie hij vermoedt dat die thuis Arabisch spreekt. Ook bij hem doemen vervolgens allerlei beelden op.

Lees verder »

Terwijl de euro opnieuw wankelt onder de schuldencrisis van 2010, komen de Amerikanen weg met veel hogere tekorten en schulden. Voorlopig dan.

Je zou het bijna over het hoofd zien, maar er zijn nog steeds landen die dolgraag bij de euro willen. Gisteren gaven de Europese ministers van financiën hun zegen aan Estland, dat aan alle toetredingscriteria voldoet en per 1 januari de euro kan invoeren.

De 1,4 miljoen Esten zullen niet veel gewicht toevoegen aan de eurozone. En ze kunnen ook meteen gaan betalen: gisteren kwam er ook meer duidelijkheid over het fonds van 440 miljard euro dat in het leven is geroepen om, na de Grieken, ook mogelijke andere dominostenen in de eurozone voor omvallen te behoeden.

Lees verder »

Nederland moet bezuinigen. In 2015 zal het gat van 29 miljard euro in de schatkist gedicht moeten zijn. Waar kan volgens u het beste gesneden worden?

Tijdens de coalitievorming vormen bezuinigingen een belangrijk onderwerp. Kunnen de partijen overeenstemming vinden over de overheidsuitgaven waarin gesneden gaat worden?

Alle partijen hebben hun eigen voorstellen, variërend van het afschaffen van de hypotheekrenteaftrek tot het verlagen van de werkloosheidsuitkeringen. Met de bezuinigingsmeter van NRC kunt u zelf in de stoel van de toekomstige coalitie gaan zitten en uw gewenste pakket aan bezuinigingen kiezen.

Naast het aanvinken van uw voorkeuren zijn wij benieuwd naar uw motivatie. Op welke maatregelen kan naar hartenlust bezuinigd worden? Welke voorzieningen wilt u handhaven? En waarom? Heeft u zelf suggesties voor bezuinigingen waar de ambtenaren niet aan gedacht hebben?

De reacties op dit forum zijn niet gekoppeld aan de keuzes die u heeft gemaakt in de bezuinigingsmeter. Alleen reacties met voornaam/voorletter en achternaam worden geplaatst op het forum.

Om werkgevers betrokken te houden bij het pensioenstelsel moet de opbouw van het pensioen gescheiden worden van de uitkeringsfase.

Mede door de vergrijzing groeien pensioenverplichtingen ten opzichte van de kernactiviteiten van ondernemingen. Bedrijven zijn daarom niet meer de juiste instituties om pensioenverplichtingen te verzekeren. Philips wil geen verzekeraar worden.

Lees verder »