Ik vind uw bijdrage heel zinnig. Ik wijs belastingmaatregelen zeker niet resoluut af (“Nu is dit enigszins een boekjeswijsheid van economen, want je kunt niet alle belastingmaatregelen over één kam scheren”) Inderdaad is meer nuance daarbij nodig. Het betrekken van toekomstige generaties bij investeringen is ook een goed punt, alsmede ook de genoemde driedeling.

Marcel Canoy schrijft op 1 december jl. over keuzes die gemaakt moeten worden bij de noodzakelijke bezuinigingsoperaties van de overheid. Hij heeft het over domme, slechte en goede handelswijzen. Daarbij noemt hij respectievelijk het toepassen van de kaasschaaf, de belastingen verhogen en structurele aanpassingen doorvoeren. In hoofdlijnen onderschrijf ik zijn pleidooi, maar wil er wel twee dimensies aan toevoegen. Zo zou je m.i. niet alleen – zoals hij betoogt – moeten bezien of bepaalde uitgaven en met name overdrachten nog wel noodzakelijk zijn en of er soms niet meer eigen bijdragen van de burgers gevraagd kunnen worden, maar ook of het om ‘lopende uitgaven’ gaat of dat het een investeringsonderwerp betreft waar toekomstige generaties ook profijt van hebben. In dat laatste geval kan je ook van toekomstige generaties een bijdrage vragen, en moet een verhoging van de staatsschuld (en dus het financieringstekort) anders gewogen worden. Dat betekent dat bij bezuinigingen en oordelen over de staatsschuld meer nuance in die richting nodig is. Daarnaast vind ik, als tweede opmerking bij zijn betoog, een nuancering gewenst bij het oordeel over belastingverhoging. Canoy wijst een belastingverhoging resoluut af. Ik meen echter dat in sommige gevallen, namelijk als er meer collectieve goederen gewenst zijn, een belastingver-hoging overeen komt met de wensen van de bevolking. Men wil in dat geval een verandering van de productiesamenstelling ten gunste van collectieve producten en is bereid daarvoor te betalen; voor collectieve producten die niet per definitie inferieur zijn aan private goederen.

Naar mijn mening is het van essentieel belang welke kapitaalgoederen (activa) er tegenover de overheidsschulden staan. Hoe dit de toekomstige generaties raakt is duidelijk te maken aan een voorbeeld van een erfenis. Je bent als erfgenaam slechter af als je ouders een krot nalaten waar geen hypotheek op rust, dan wanneer je een goed onderhouden huis erft met een hypotheekschuld, die aanzienlijk lager is dan de waarde van het huis. Je bent nog slechter af als ze alleen maar drankschulden nalaten of andere schulden die zijn voortgekomen uit een te royale wijze van leven; daar staan geen kapitaalgoederen tegenover! In de andere twee gevallen was sprake van slecht resp. van goed onderhouden kapitaalgoederen. Zo’n gedachtenlijn geldt ook voor een volgende generatie met betrekking tot de overheidsschuld. Helaas horen we sommige politici alleen maar praten alsof onze generatie slechts drankschulden achterlaat. Ze overladen ons met dramatische verhalen dat we op de pof leven ten laste van onze kinderen en kleinkinderen.
Op een analoge wijze als we kijken naar de balans van een bedrijf kunnen we ook naar de nationale activa kijken. Voor een land kan als gezamenlijk kapitaal naast de schone natuur en het milieu de opgebouwde infrastructuur worden beschouwd. Dan hebben we het over fysieke zaken maar ook over sociale en kennisonderwerpen. Spoor- water- en autowegen, dijken enz. zijn alom bekende voorbeelden van de fysieke infrastructuur. Bij sociale & kennisinfrastructuur moet je onder andere denken aan de kwaliteiten van de beroepsbevolking (ook de oudere) en de mate waarin die voldoende zijn om aan de eisen van de economische ontwikkeling te voldoen. Bij dit onderdeel van de infrastructuur spelen ook andere sociale en culturele zaken die het aantrekkelijk maken om hier je bedrijf te vestigen en het vestigingsklimaat voor nieuwe investeringen van particuliere bedrijven beïnvloeden. Ze bepalen mede of die investeringen hier gedaan worden dan wel aan ons land voorbijgaan.
Ik bepleit om ten minste een driedeling in de overheidsuitgaven en de daardoor eventueel ontstane schulden te onderscheiden, namelijk die voor
• Kwantitatieve of kwalitatieve uitbreiding van de fysieke en sociale & kennisinfrastructuur.
• Het op peil houden van het niveau van de bestaande infrastructuur (vervanging, omscholing en rentebetaling).
• Lopende uitgaven (salarissen, overdrachten, subsidies).
Nu we zonder taboes naar alle bezuinigingsmogelijkheden kijken, moeten we ook zonder taboes naar de financieringsregels kijken, waarbij voor onderscheiden onderdelen verschillen mogelijk moeten zijn. Omdat dit ook het groei- en stabiliteitspact raakt zal hier ook bespreking in EU-verband of met de Eurolanden gewenst zijn.

De eerste twee groepen bevorderen de productie van de particuliere sector en de welvaart. Daarvan profiteren ook volgende generaties. Voor de nieuwe generatie is het erven van een versleten en verouderde infrastructuur – ook als er geen staatsschuld is – rampzalig. Dit gegeven is van belang voor het oordeel over een verantwoorde omvang van de staatsschuld. Dat is niet in één altijd geldend getal (percentage van het nationaal inkomen) te vangen, maar is afhankelijk van de staat van de ‘nationale activa’. Dat geldt bijgevolg ook voor de omvang van het financieringstekort van de overheid. Het is hierbij uiteraard van belang dat de kosten voor het op peil houden van de bestaande infrastructuur, die je natuurlijk niet moet doorschuiven naar de volgende generatie, niet alle andere bestedingen moeten verdringen. Want anders hebben we een infrastructuur opgebouwd die onze mogelijkheden te boven gaat.
De derde groep moet door de huidige generatie worden opgebracht. Daarin moeten ook de voorkeuren van die generatie hun weerslag vinden. Als men bv. meer zorg wil dan heeft dat een prijs in hogere collectieve lasten. Dat heeft ook consequenties voor de samenstelling van de nationale productie en de mate waarin die samenloopt met de wensen van de bevolking: meer zorg, minder andere goederen of diensten. Een verhoging van de collectieve lasten is dus niet per definitie herstelbenadelend. Dat hangt helemaal af van waar die verhoogde lastendruk voor wordt aangewend (of wat de oorzaak ervan is). Ook de zorgsector levert immers productie en is herstelbevorderend, wellicht meer dan menig onderdeel van de private sector. Maar er zijn ook genoeg aanwendingsmogelijkheden bekend die herstel juist frustreren. Ook hier is dus nuance geboden.
Tot slot vraag ik mij af of het fors en in hoog tempo verminderen van de staatsschulden van de Eurolanden in het nabije verleden ook niet één van de vele oorzaken is die heeft bijgedragen aan de huidige crisis. De spaaroverschotten in de wereld vonden immers minder beleggingsmogelijkheden in safe staatsleningen, waardoor andere mogelijkheden moesten worden gezocht. Per saldo resulteerde dit uiteindelijk in de gewraakte ‘rommelhypotheken’ en andere onverantwoorde leningen. Ook dat geeft aanleiding om genuanceerd over de omvang van de staatsschuld te denken. Dit mag niet doorslaan en is uiteraard geen vrijbrief om er maar op los te lenen. Lenen kost immers geld en staten, die als minder solide worden beschouwd, moeten bovendien een hoger rentepercentage voor hun staatsschuld betalen.

Canoy’s vertekende gezichtspunt wreekt zich meteen al als hij bij het rijtje dossiers die om “structurele oplossingen schreeuwen” er over valt dat het voorkomt dat huishoudens met middeninkomens in sociale huurwoningen wonen. Het lijkt me nakakelen van corporatiebestuurders en door hen ingefluisterde wethouders, of van de hyperbolische overschatting van dit “probleem” door het Econ. Inst. voor de Bouw. Niet zonder eigen belang blazen dezen het “scheefwonen” danig op. Volgens het EIB zou het over miljarden per jaar gaan, maar men voegt er ook al vast aan toe dat als dat scheefwonen wordt uitgebannen, de voordelen niet bij de corporaties terecht mogen komen. Verrukkelijk, hoe het hemd nader blijkt dan de rok en het motief van sociale onrechtvaardigheid, toch al merkwaardig als men er vanuit die kringen mee komt aanztten, meteen weer het raam uitgegooid wordt.
Onderzoek van OTB (Marja Elsinga) en commentaar van o.a. prof Arnold Boot geeft aan dat het hier om een kwantitatief slechts klein probleem gaat, waarvan de VROM-raad bovendien heeft vastgesteld dat het scheefwonen vanuit het gezichtspunt van de volkshuisvesting geen probleem is. Toenmalig wethouder Stadig van Amsterdam ging in een interview in NRC zelfs zover dat het met het oog op de zo gewenste gevarieerde sociale samenstelling van woonwijken uiterst wenselijk is dat er een beetje “scheef gewoond” wordt.
Flip de Kam had in zijn column (NRC van 13-11-09) verontrustender cijfers over wat er werkelijk aan de hand is in de wereld van de corporaties, nl. een draconische toename van de beheerskosten (een eufemisme voor wanbeleid en roofzucht), te veel sloop en verkoop van betaalbare woningen en te grote risico’s bij projectontwikkelingen waar de corporaties eigenlijk met hun vingers vanaf horen te blijven. Hij toonde ook nog inkomenscijfers waaruit blijkt dat het aantal huishoudens dat in aanmerking komt voor een corporatiewoning juist toeneemt. Het scheve bij het scheefwonen is dus veeleer te weinig betaalbare woningen voor een groeiende bevolkingsgroep als gevolg van sloop en trouwens ook als gevolg van verkoop van huurwoningen. [voetnoot: Als Canoy dan toch moreel verontwaardigd is over het scheefwonen, laat hij dan ook even kijken naar wat ik dan maar even de scheefstwoners noem. Inderdaad, de overtreffende trap. Bij besturen van veel grote(re) steden, vooral in de randstad, is het bon ton geworden te vinden dat ze verhoudingsgewijs te veel lagere inkomens in de stad hebben. Ze zouden ze liever kwijt zijn, lijkt het wel eens, als ze weer eens opmerkelijk spontaan meewerken aan sloopplannen. Burgers die het wat breder kunnen laten hangen zijn in veel gevallen zelfs zó welkom dat op dure lokaties voor bijvoorbeeld projecten onder “particulier opdrachtgeverschap” riante grondkostensubsidies voor deze goudhaantjes worden gegeven. Ik kan u een project aanwijzen in Delft waar 7 huishoudens met nieuwe woningen van ca 300 m2 elk met name door tussenkomst van “linkse” wethouders een subsidie van ca. 1.3 €ton hebben getoucheeerd. Dat is kromheid die in een bananenrepubliek niet ongebruikelijk is.]

Maar goed, – excuses voor dit wat lang uitgevallen intermezzo over het scheefwonen – terugkerend naar de structurele hervormingen, verderop in zijn artikel noemt Canoy natuurlijk ook het snijden in de hypotheekrenteaftrek, maar met die magere verwijzing alleen mist hij de toch de wurggreep waarin deze natie door het vervaarlijke drievoudige tandem van banken, bouwers en (stads-)bestuurders wordt gehouden. Zij hebben de sociale woningbouw afgebroken en de financieel onnozele burgers in de armen van de bankiers en ontwikkelaars gedreven – en die hebben de weelde niet aangekund en en passant de economische crisis veroorzaakt. In 15 jaar tijd is de hypotheekschuld gestegen van 160 naar 600 miljard Euro (ca 100% van het BNP opgedreven), 40% van de huishoudens zit krap of erger, en de overheden zijn na de melt down van 2008 weer terug in de tijd van de hoge exploitatietekorten en hoge staatsschulden.

Als er dus ter wille van draaglijke overheidsfinanciën hervormingen plaats moeten vinden, dan zal dat grotendeels moeten gebeuren in de sfeer van de bestrijding van schuldvorming bij huishoudens en bedrijven, want als daar de schulden de pan uit rijzen, is er geen ruimte voor beheersing van de overheidsfinanciën. Dat betekent hard ingrijpen in de hypotheekverstrekking. En ook hardhandig kappen met de stimulering van megalomane woningbouwporjecten, m.n. in de randstad, want die kunnen alleen tot stand komen als op de oude voet wordt doorgegaan met het opslibben van de schuldenberg, die bij elke tegenslag immers een subprime-karakter krijgt.

Er zal erkenning moeten komen van het feit dat de kredietcrisis vooral van eigen bodem is, die niet alleen maar overgewaaid is uit de angelsakische wildernis. De huizenzeepbel zat al die jaren al in de Nederlandse economische groeicijfers (de redactie van NRC heeft daaraan vanaf het begin van de jaren ‘0 op gewezen), de verstrekking van de bedenkelijkste hypotheken en andere polissen is ook al zo oud als het eerste kabinet Kok, precies zou oud (niet toevallig dus) als de aanhoudende VINEX-bouwgolf die behalve een schuldenberg bij overheden en burgers vooral ook veel landschappelijke verwoesting en natuurschade (the sad) heeft opgeleverd. En juist daarmee wil men, zie de Crisis- en herstelwet, vrolijk en zelfs versneld doorgaan. Vooral niet zorgvuldig nagaan of een investering de moeite waard is, maatschappelijk voldoende rendement zal hebben en niet te veel schade aan leefomgeving, natuur en landschap veroorzaakt. Niet meer interessant kennelijk, net zo onbetekenend als bijvoorbeeld de CO2-uitstoot die het project met zich zou kunnen brengen.
Opdrachten voor bouwbedrijven, dat is wat met deze rare wet bereikt wordt, met als gevolg laag rendement en dus verspilling van publieke middelen.

Het kiezen voor de oorzaken van de crisis – ook die van de overheidsfinanciën – als de oplossing ervan is absurd. De mateloos verwende bouwwereld (the mad) weet telkens weer zijn zin te krijgen als de bestuurders maar niet afkomen van het megalomane denken, de eeuwige vluchten naar voren in het riskante en witwassende vastgoed. De Amsterdamse burgemeester Cohen zei het treffend: hij is maar een amateur. Hij bedoelde daarmee ook: hij is geen partij voor de gehaaide bouwers en ontwikkelaars, net zo min als de gedualiseerde wethouders, die niet weten hoe ze anders zouden moeten scoren dan met spraakmakende bouwputten en dus gemakkelijk op te zadelen zijn met … schulden.
Canoy kan nog zoveel structurele hervormingen bepleiten, als de corrumperende bakstenen niet uit de magen van bestuurders en helaas ook economen worden gehaald, zal het geen verschil maken en zal de debt nog groeien. .

Echter, is er helemaal geen probleem met de overheidsfinancien. Wel is er het probleem van onevenwichtige monetaire instituties op EU-niveau. Maar daar gaat het in dit stuk niet over. Gegeven de institutionele context staan de Nederlandse overheidsfinancien er goed voor.
Wel zal elke overheid in een moderne en dynamische samenleving permanent zijn beleid, inclusief uitgaven en inkomsten moeten aanpassen aan de omstandigheden. Mert andere woorden, pleiten voor structurele hervormingen is altijd opportuun. Infrastructuur, milieuproblematiek, vergrijzingsproblematiek, integratie, onderwijs en psychiatrische zorg zijn voorbeelden van problemen waar de overheid actief in moet zijn. Nieuwe taken kosten geld en dat betekent dat er altijd gekeken moet worden welke taken kunnen worden afgestoten. Naast allerlei niet te verdedigen fenomenen zoals de hypotheekaftrek, en de rijke ouderen die geen of weinig belastingen betalen, is er mijns insziens een hele groete bron van welvaart die aangesproeken zou moeten worden en dat is de groep van 50-plussers. De werkgelegenheidsgraad is bijzonder laag, terwijl zij toch steeds gezonder worden en langer leven en veel ervarinen hebben opgedaan, waar de volgende generaties baat bij kunnen hebben. Als dat niet drastisch verandert, krijgen we strakes mensen die van hun 25-ste tot hun 55-ste hebben gewerkt en pensioenpremie hebben betaald, om vervolgens nog eens 30 jaar een uitkering ontvangen. Onbetaalbaar natuurlijk. Dus:wie vroeg ophoudt, moet meer gaan betalen en wie lang doorwerkt – tot 70-75 jaar? – moet daarvoor beloond worden. Nog een laatste opmerking, niet gericht aan Marcel Canoy, maar aan de ouderen onder ons: na dertig jaar promotie zou het natuurlijk zijn een periode van demotie in te gaan. De jongeren moeten de besluitvorming overnemen, en de ouderen moeten hen dan daar met raad en daad mee terzijde staan.

De overheid is in het gat gesprongen dat bedrijven en consumenten hebben geslagen. Dit gat van 35 miljard moet op de een of andere manier worden gedicht door te bezuinigen of de belastingen te verhogen. Of je nu gaat bezuinigen of de belastingen verhoogt, door deze maatregelen zal er minder geld de economie instromen en gaat de crisis echt pijn doen. De met schulden overladen consument gaat echt niet de rol van de overheid overnemen. Bovendien wat moet die consument dan gaan kopen, zijn derde LCD TV? Bedrijven zijn al helemaal terughoudend met investeren, zo lang de economie geen tekenen van leven vertoont.

Hier ben je er echter nog lang niet mee. Nog niet eens zo lang geleden(2007) becijferde het CPB dat de overheid een overschot op de begroting nodig heeft om de vergrijzingskosten in de toekomst te kunnen betalen. Dit perspectief lijkt verder weg dan ooit.

Als je de historie van de staatsschuld bekijkt, kom je tot de conclusie dat er nooit is afgelost op de staatsschuld. Alleen door de BBP-groei en de inflatie is de verhouding tussen schuld en BBP-omvang veranderd. Hier ligt echter ook het gevaar. Bij een (forse) krimp van het BBP heeft dit direct gevolgen voor de schuldverhouding te opzichte van het BBP. Dit wordt nog eens versterkt door extra uitgaven voor bijvoorbeeld werkeloosheidsuitkeringen.

Ik vrees dat we uiteindelijk tot de conclusie moeten komen dat de overheid de particuliere sector niet kan overnemen. Tot nu toe hebben de overheden met hun maatregelen de problemen alleen maar voor zich uitgeschoven. Echter eens zal de rekening moeten worden betaald.

Of een eventuele hoge economische groei ons uit de problemen zal halen is overigens nog maar de vraag. Een hogere groei geeft immers een grotere vraag naar kapitaal, wat leidt tot hogere rentes, ook op de schulden. Het zal dan voor de overheid duurder worden om geld te lenen. Dit leidt tot hogere rentelasten. Om deze rente te kunnen betalen, leidt tot hogere belastingen/bezuinigingen. Helemaal als je bedenkt dat ruim 20% van de schuld met kort geld is gefinancierd en dus vrij snel moet worden geherfinancierd.

Een Japans scenario is misschien de minst slechte optie. In dit scenario doet de econmie weinig tot niets meer, maar blijven de rentes laag. Door de lage rentestand kan dan de rente op staatsschuld worden betaald.

Toevoeging: Crisis is gelijk aan Kapitalisme.

De huidige crisis is veroorzaakt aan TEVEEL “zelfverantwoordelijkheid” en TEVEEL “zelfregulering” en dat we daardoor een nog hogere schuld hebben opgebouwd, die jawel de “werkende” klasse mag gaan aflossen.

Tot slot; het huidige “top” talent dat nu op die royaal gevulde zakken met geld zitten, a.k.a. de directie en co. die hebben toch de huidige crisis veroorzaakt?

Oja, in goede tijden hebben zij voor alle welvaartsgroei gezorgd (dan zeggen ze: kijk hoe goed we voor jullie “zorgen”) en zodra het “slecht” gaat (is alleen maar beter voor het millieu) zijn we ineens allemaal “verantwoordelijk”.

Meten met twee maten?! De werkelijke vraag moet zijn: moeten we nog meer welvaart willen (meer volume) of gaan we de huidige omvang [van de welvaart] in Nederland eerlijkere verdelen? OF met de hele wereld (zoals het leeggeroofde Afrika, door onze VOC mentaliteit). Stelt de Prof in Tilburg zichzelf die vraag? Hij kijkt niet verder dan de getallen en het verdere ontmantelen (‘the good’) van de overheid, oftewel de (enige) macht van de werkende loonslaven (de tramconducteur) en vergroting van de macht van oligarchen oftewel de echte “vermogenden”.

Daarom: Voorkomen is beter dan genezen.