Op vakantie heb ik een boek meegenomen dat ik omstreeks 1960 bij de ramsjboekhandel De Slegte kocht en waar ik nog steeds af en toe in kijk: De schaakstudie der nieuw-Russische Grootmeesters door A. O. Herbstman.

Tegenwoordig zou de naam van de schrijver door mensen die correctheid nastreven geschreven worden als Aleksandr Josifovitsj Gerbstman, maar hoewel ik dat weet, blijft hij A. O. Herbstman voor mij, met een H.

Er staat geen jaartal van uitgave in het boek, maar waarschijnlijk is dat 1948. Het heeft een voorwoord van Alexander Aljechin, waarin hij veel lof heeft voor de eindspelstudiecomponisten uit de Sovjet-Unie.

Aljechin moet dat geschreven hebben in 1945 of 1946, het jaar van zijn dood. Vanaf 1921, toen hij uit de Sovjet-Unie wist te emigreren, was hij altijd een vijand van het communistische regime geweest, maar na de Tweede Wereldoorlog onderhandelde hij over een match om het wereldkampioenschap tegen Michail Botvinnik, en toen kwam het goed uit om vriendelijk voor de Sovjet-Unie te zijn. Dat ontging me geheel toen ik het boek indertijd kocht.

Op de kaft staat in het handschrift en met de ondertekening van Max Euwe: ‘Triomf van slavische verbeelding en finesse!’ Dat geeft ook een aanwijzing over de tijd dat het geschreven is. In de jaren na de Tweede Wereldoorlog, toen de Russen bewonderd werden omdat ze Hitler hadden verslagen, maar voor de Koude Oorlog met het sovjetimperium, die in 1948 begon.

Het boek van Herbstman zou nu niet meer zo geschreven worden. Hij geeft relatief weinig studies, maar hij beschrijft ze uitvoerig en lyrisch. Hij neemt de tijd om ieder aspekt van een eindspelstudie te belichten en te bewonderen.

De studiecomponisten over wie hij schrijft zijn soms ook lyrisch. Zo citeert hij Abram Solomonovitsj Goervitsj (1897-1962), bijgenaamd ‘de dichter’: ,,De schaakstukken – zij zijn zeer scherpe bepaalde individualiteiten. Elk van hen heeft zijn eigen karakter, zijn eigen verhouding tot de krachten om hem heen. Hoe scherper in de partij of in de compositie de lijnen van deze individualiteiten zijn uitgedrukt, des te dieper en des te artistieker is het werk, want slechts dan is wat zich op het bord afspeelt, doordrongen van echte dramatiek.”

Mooie woorden, die me deden denken aan een een uitspraak van Saviely Tartakower: ,,De stukken voelen, denken en klagen.” Ze klagen natuurlijk alleen als wij hen op de verkeerde velden zetten.

Ook in sommige leerboeken wordt aangeraden om de stukken als bezielde wezens te zien en om er een gesprek mee te voeren tijdens de partij, om er achter te komen wat zij zelf willen. Dat lijkt me een verstandige raad.

Hier is een van de meesterstukjes van Goervitsj, overgenomen uit Herbstmans boek. Als u het venstertje van de partij opent, ziet u dat daar staat dat het gepubliceerd zou zijn in 1928 in de Izvestija uit Bakoe. Dat was een vergissing van me, het was in 1927 in het schaakblad Sjachmatny Listok, maar op vakantie kan ik het niet corrigeren.

Abram Goervitsj, Sjachmatny Listok 1927

Wit staat een stuk voor, maar zijn paarden zijn in gevaar.

1.Ph8 Die op het eerste gezicht vreemde zet naar de hoek is noodzakelijk. Na 1.Pd8+ wint zwart een stuk met 1…Kd7 2.Pc6 Le3+ 3.Kd3 Kxe8 en ook na 1.Pg5+ Ke7 2.Pc7 Le3+ verliest wit een paard.

1…Kd7 2.Pf6+ Kc7 3.La6 Weer een mooie zet. Met 3.Lxd5 zou wit het cruciale veld d5 aan zijn paard ontnemen.

3…Ld4 Ook nu lijkt het of zwart een paard gaat winnen.

4.Pxd5+ Kd6 5.Pg6 Kxd5 Zwart heeft zijn paard gewonnen, maar nu komt de mooie ontknoping.

6.e4+ Kxe4 7.Lb7 mat.

Als je op http://www.youtube.com/ het woord chess intikt, krijg je tienduizenden verwijzingen en iedere dag komen er minstens honderd bij. Al gaan niet al die filmjes  over schaken en zijn ze lang niet allemaal interessant,  er is veel moois te vinden voor schaakliefhebbers.

Een mooie verzameling historische schaakfilmpjes is op YouTube geplaatst door een Pool die als auteursnaam Szachowy Zapiecek gebruikt. Ik geloof dat het iets als Schaakdelicatesse betekent, maar daar sta ik niet voor in.

Zijn favoriete schaker is Michail Tal en van al zijn filmpjes is de ontroerendste er een die Last Days of Tal heet. Je ziet Tal, een paar weken voor zijn dood in zijn laatste toernooi, een snelschaaktoernooi in Moskou.

Dat toernooi werd gewonnen door Gary Kasparov, die ook aan het woord komt in het filmje. In het begin vertelt hij in Russisch dat hij het toernooi won, maar zijn partij tegen Tal verloor. Daarna kan ik het niet meer volgen.

In het tweede deel van zijn serie My Great Predecessors, dat over Euwe, Botwinnik, Smyslov en Tal gaat, schrijft Kasparov over dat snelschaaktoernooi en ook over het laatste klassieke toernooi dat Tal speelde, in Barcelona in 1992.

In de laatste ronde speelde Tal met wit tegen Akopian. Hij was ziek en bood na 1. e4 e5 2. Pf3 Pc6 3. Lb5 remise aan, wat Akopian weigerde. Tal won die partij heel mooi.

Daarna was Tal in een uitstekend humeur. Hij zei dat hij in Moskou weer een operatie zou ondergaan en in de herfst weer hersteld zou zijn, maar waarschijnlijk wist hij wel beter.

Drie weken later deed hij mee aan het snelschaaktoernooi in Moskou. Je hart breekt als je het filmpje ziet, want hij ziet er uit als een wandelende dode. Je denkt aan de Tal van 1959, het jaar dat hij wereldkampioen werd, een toonbeeld van stralende energie en levenslust.

Tal was de enige die Kasparov in dat snelschaaktoernooi versloeg. Een maand later, op 28 juni 1992 stierf hij in een Moskous ziekenhuis, pas 55 jaar oud.

Tal,M – Kasparov,G [B51]

Moskou blitz 28 mei 1992,

1.e4 c5 2.Pf3 d6 3.Lb5+ Pd7 4.d4 Pgf6 5.0-0 a6 6.Lxd7+ Pxd7 7.Pc3 e6 8.Lg5 Dc7 9.Te1 cxd4 10.Pxd4 Pe5 11.f4 h6 Deze stelling was al eens eerder voorgekomen in een partij tussen twee zwakke Duitsers en toen deed zwart 11…Pc4 waarna wit in groot voordeel kwam met 12.Pd5 exd5 13.exd5+ De zet die Kasparov doet is veel beter.

12.Lh4 g5 13.fxe5 Ook na 13.fxg5 hxg5 (ook 13…Le7 is niet slecht) 14.Lxg5 Lg7

of na 13.Lg3 gxf4 14.Lxf4 zou zwart prima staan.

13…gxh4 14.exd6 Lxd6 Als wit nu rustig verder speelt staat zwart duidelijk beter. Daarom gaat Tal verder volgens zijn klassieke motto ‘er zijn twee soorten offers, correcte offers en die van mij.’

15.Pd5 exd5 16.exd5+ Kf8 17.Df3 Tot hier heeft Kasparov de partij gepubliceerd. Wit heeft bij lange na niet genoeg compensatie voor zijn geofferde stuk, maar hij maakte het Kasparov zo lastig dat die tenslotte in gewonnen stelling de tijd overschreed.

Je moet tegenwoordig wel een wonder van bescheidenheid en onthechting zijn als je niet af en toe kijkt wat er over jezelf op het internet te vinden is, en daarom tik ik mijn naam soms in op YouTube, het video-universum.

Ik vind dan niet veel. Een radioprogramma zonder beeld waarin ik praatte en die akelige partij Petrosian – Ree uit het Hoogoventoernooi 1971 die ik in 8 zetten verloor.

Het is maar een kort filmpje van 12 seconden waarop alleen die 8 zetten worden uitgevoerd, maar al speelde ik die partij 37 jaar geleden, het gaat me nog steeds door merg en been als ik denk aan de mensen die dit zien.

In het M-Tel toernooi in Sofia speelde de Chinees Bu Xianzhi een partij tegen Vasili Ivantsjoek die hij eigenlijk na 10 zetten op had moeten geven. Hij deed het niet en speelde door tot de 32ste zet, niet omdat hij ook maar enige hoop had om de partij te redden, maar omdat hij niet in de boekjes terecht wilde komen, of op YouTube, met een verliespartij van 9 zetten.

Verschillende commentatoren vonden dat kinderachtig, maar ik kon hem goed begrijpen.

Vasili Ivantsjoek ‑ Bu Xiangzhi, M‑Tel Masters Sofia

1.Pf3 Pf6 2.c4 c6 3.Pc3 d5 4.e3 a6 5.Dc2 b5 6.b3 Lg4 7.Pe5 Lh5 In een vluggertje tussen sterke spelers werd vier jaar geleden eens 7…d4 gedaan, waarvan in ieder geval gezegd kan worden dat het beter is dan wat Bu hier doet. Zwarts beste zet is 7…Le6, zoals in Komarov ‑ Prié, Frans clubkampioenschap 2007. Het schijnt dat Prié die partij ergens gepubliceerd heeft en toen al heeft aangegeven welke ramp zwart zou overkomen als hij 7… Lh5 zou spelen.

8.cxb5 cxb5 In een partij tussen twee vrij onbekende spelers uit 2005 zag zwart de ramp aankomen en hij deed daarom 8…Dc7. Dat is beter dan wat Bu hier doet, maar na 9.Pxc6 Pxc6 10.bxc6 Dxc6 stond wit met een gezonde pion voor natuurlijk ook gewonnen.

9.Lxb5+ De doodklap.

9…axb5 Ook 9…Pbd7 of 9…Pfd7 is hopeloos voor zwart.

10.Pxb5 Hier had zwart de partij op moeten geven. Er is geen verdediging meer tegen de verschrikkelijke dreiging 11. Pc7+.

10…e6 Na 10…Pa6 wint wit met 11.Dc6+

11.Pc7+ Ke7 12.Pxa8 Wit staat een kwaliteit en twee pionnen voor en zwarts koning moet een dodenrit gaan maken. Bu speelt alleen nog maar door om niet in de boekjes met korte winstpartijen te komen.

12…Pfd7 13.La3+ Kf6 14.Lb2 Pxe5 15.f4 Pbd7 16.Pc7 Lg6 17.Lxe5+ Pxe5 18.fxe5+ Kxe5 19.Dc3+ Kf5 20.0‑0+ Kg5 21.a4 Kh6 22.Tf3 Lf5 23.Taf1 Ld6 24.Pb5 Lb8 25.Pd4 Le4 26.Th3+ Kg6 27.d3 Lf5 28.Thf3 Le5 29.De1 Lxd4 30.Tg3+ Kh6 31.exd4 g6 32.Tgf3 Dh4 ean zwart gaf eindelijk op.

Iedereen is blij als Vasili Ivantsjoek wint, het gestoorde genie dat al twintig jaar aan de top staat, maar zelfs in de tijd dat de FIDE wereldkampioenschappen rondstrooide nooit de hoogste titel heeft verworven door zijn teer gestel.

Maandagavond stond hij halverwege het Mtel toernooi in Sofia bovenaan met de ongelofelijke score van 5 uit 5, anderhalve punt voor op ex-wereldkampioen Veselin Topalov en drie punten of meer op de rest.

We houden niet alleen van Ivantsjoek om zijn creativiteit aan het bord, maar ook om zijn onaangepastheid aan de normen die de tegenwoordig gelden voor de topschakers.

Ze weten allemaal hoe ze na een partij de pers te woord moeten staan, met een paar goed geformuleerde zinnen en een klein schaaktechnisch variantje dat zo door de journalisten kan worden opgepikt.

Zo deed Ivan Tsjeparinov het bekwaam na zijn nederlaag tegen Ivantsjoek in de vierde ronde. Ivantsjoek zelf deed het anders, hij masseerde zoals altijd uitgebreid zijn neus op de persconferentie en spoot een waterval van varianten waar ook de journalisten die Russisch verstonden nauwelijks een touw aan vast konden knopen.

Voor het filmpje van die persconferentie heb je wat geduld nodig, want het duurt bijna zeven minuten, maar het is de moeite waard. Let op de man die naast Ivantsjoek zit. Hij moet het voor de journalisten straks in het Engels vertalen.

In het begin zie je hem half lachend en hoofdschuddend denken: waar moet dit heen? Vervolgens maakt hij een paar keer een handgebaar om Ivantsjoek te stoppen, maar een Ivantsjoek in deze vorm valt niet te stoppen.

Dan geeft de vertaler het op en glimlacht hij alleen nog maar af en toe naar alle kanten. Ik kan hem niet stoppen, zegt zijn lichaamstaal. De manier waarop hij vervolgens Ivantsjoeks betoog kort samenvat is overigens bewonderenswaardig.

Ook als je weinig of niets van Ivantsjoeks uiteenzettingen in het Russisch begrijpt, zoals ik, is het een klassiek filmpje.

Wat de partij in het venstertje betreft maak ik me er vandaag noodgedwongen wat makkelijk van af door de prachtpartij Ivantsjoek-Tsjeparinov zonder aantekeningen te geven. Een uitstekend commentaar, Engels gesproken door de Israelische grootmeester Ronen Har-Zvi, kunt u hier vinden. We worden tegenwoordig verwend op het internet.

Over fraai vormgegeven schaakstukken wordt vaak gemopperd dat ze er wel mooi uitzien, maar dat je er niet mee kunt spelen, omdat de exuberante vormgeving afleidt van de inhoud van het spel.

Dat gemopper is terecht. Je moet ermee kunnen spelen en dan mag het ook nog mooi zijn, maar dat is van minder belang.

Behalve wanneer het tot in het krankzinnige wordt doorgevoerd, dan wordt het onspeelbare van de stukken een waarde op zichzelf en spreken we over een kunstwerk.

De Russische wetenschapper Vladimir Aniskin, lid van de Russische Academie van Wetenschappen, heeft onlangs het kleinste schaakspel ter wereld gemaakt. Bord en stukken zijn samen zo groot als een luciferskop.

Ze zijn gemaakt van goud en zilver. Het bord is 3,5 x 2,5 milimeter groot en de stukken tussen de 0,15 en 0,3 milimeter.

Aniskin deed het met behulp van zelfgemaakte microscopen. De meest delicate handelingen moest hij doen tussen zijn hartslagen door, omdat het geweld van een hartslag alles kon bederven.

Aniskin heeft al 40 van dit soort kunstwerken gemaakt. Het eerste was een rijstkorrel waarop hij 2027 letters aanbracht.

Met zijn schaakspel kun je niet spelen, dat is duidelijk, maar wat hij doet vind ik geweldig. Het heeft geen enkel nut, net zoals het beklimmen van de Mount Everest of het vliegen naar de maan, maar als ik me voorstel hoe Aniskin met zijn microscopen bezig is geweest, ben ik diep ontroerd en vervuld van bewondering.

Hier is een nieuwsbericht over zijn schaakspel. Als u bang bent voor Amerikaanse geheime diensten moet u er niet op klikken, want de website is uit Iran.

De schaakzetten van vandaag moeten natuurlijk ook een miniatuur vormen. In de wereld van de eindspelstudie is een miniatuur een studie waar in de beginstelling hoogstens zeven stukken op het bord staan.

Hoe minder stukken er op het bord staan, hoe moeilijker het voor een studiecomponist is om een spectaculair effect te bereiken.

De Russische studiecomponist Abram Goervitsj (1897-1962), bijgenaamd De Dichter en van beroep toneelrecensent en literair criticus, was een meester van het miniatuur.

Als u het venstertje opent ziet u een stelling met zes stukken, die dus ruimschoots voldoet aan de definitie van een miniatuur.

Met YouTube is het zoals met alle databanken, je vindt niet altijd wat je zoekt, maar al zoekende kom je wel terecht bij andere dingen die ook interessant zijn.

Ik zocht naar het schaakfragment uit de musical Chess. Toen ik de voorstelling zag, in 1986 in Londen, tijdens de match om het wereldkampioenschap tussen Karpov en Kasparov, werd het op een groot scherm vertoond.

Het was indrukwekkend. Eerst denk je dat wits dameoffer een standaardwending is, maar daarna gaat het maar door, met het ene fraaie offer na het andere.

Ik vond dat niet op YouTube, maar wel een liedje uit die musical dat gezongen werd door Barbra Streisand. De beelden waren zo gemonteerd dat het leek op een liefdeslied over Bobby Fischer.

Barbra en Bobby zaten beiden op de Erasmus Hall High School in Brooklyn. In een van de biografieën van Streisand, Barbra, The Way She Is, door Christopher Andersen, staat dat ze verliefd was op Bobby. Ze zouden iedere dag samen gelunched hebben en Barbra zou gezegd hebben dat ze de in zichzelf gekeerde Bobby Fischer, die alleen maar in schaken was geïnteresseerd, erg sexy had gevonden.

Volgens Streisand zelf is die biografie volstrekt onbetrouwbaar en dat lijkt in dit geval ook wel te kloppen.

In een van de Filippijnse radiointerviews werd aan Fischer gevraagd of hij met Barbra Streisand op school had gezeten, en toen zei hij dat hij dat inderdaad gehoord had: ,,Ik herinner me een muisachtig type dat haar geweest zou kunnen zijn, maar ik weet er niets van.” Niks dagelijkse lunches dus.

Hier is het liedje van Barbra. Het duurt me een beetje te lang, maar het is toch aardig. De partij die op het demonstratiebord wordt getoond is Fischer – Larsen, uit het interzonale toernooi in Bled en Portoroz in 1958.

De schaakscène uit Chess kon ik op YouTube niet vinden. Ik ken wel het slot van de echt gespeelde partij waarop het gebaseerd is. Ik geloof dat de schaakadviseur van de musical William Hartston het nog een beetje mooier gemaakt heeft, maar dit is al zo schitterend dat je je afvraagt of het inderdaad echt gespeeld is, of verzonnen.

Vijf jaar geleden heb ik dit hier ook al eens getoond, maar ware schoonheid is van alle tijden.