Op een gegeven moment is geschiedenis geschiedenis. Dit was december vorig jaar de onverbiddelijke opvatting van het Tweede Kamerlid Hans van Baalen (VVD). Hij voegde er nog aan toe: „Wij gaan toch ook niet de Spaanse koning om excuses vragen voor de Tachtigjarige Oorlog.” Om misverstanden te voorkomen: de geachte afgevaardigde zou gelijk kunnen hebben. Maar het draait hier dus om timing, om dat ‘gegeven moment’.
Aanleiding voor de woorden  van Van Baalen was de kwestie of Nederland de Javaanse dessa Rawagede, tegenwoordig Balongsari, moet compenseren voor de slachting die Nederlandse militairen zestig jaar geleden aanrichtten: het dorp telt 431 graven van de slachtoffers.
Van Baalen vindt het te lang geleden. Beetje gezeur allemaal. Geschiedenis kan, zo blijkt uit zijn woorden, het best worden opgevat als een lineaire opeenvolging van gebeurtenissen. Het is een beetje een wandeltocht door de Alpen, met hoogtepunten en dieptepunten. In dat dalletje van Rawagede zijn we al geweest, zeg! Daar gaan we niet meer naar terug. Op naar de volgende top.
Het nadeel van deze lineaire voorstelling is dat mensen van mening kunnen verschillen over het moment waarop de geschiedenis is afgedaan. Zolang er bijvoorbeeld slachtoffers, ooggetuigen en nabestaanden zijn die een rechtszaak aanspannen, zoals in het geval van Rawagede, is het nog een beetje te vroeg voor botte snedigheden.
Praktischer en eveneens gebruikelijk is het om de geschiedenis voor te stellen als een cyclische constructie. Populair gezegd: de geschiedenis herhaalt zich. Niet letterlijk natuurlijk, maar geschiedenis kan worden voorgesteld als een verzameling van reeksen steeds soortgelijke gebeurtenissen. Het bijkomende voordeel van deze visie is dat mensen zo de kans hebben te leren van wat mis ging. Zo kunnen zij een volgende keer het goede doen.
Hier is een heel abstract moreelfilosofisch betoog mogelijk over de vraag wat dan wel het verschil is tussen goed en kwaad. Maar op een praktisch niveau is het vrij eenvoudig: 431 ongewapende mannen en jongens doodschieten is niet het goede doen.
Hoe mensen zich verhouden tot geschiedenis is effectief verbeeld in de Amerikaanse film Groundhog Day uit 1993. Hierin speelt Bill Murray de onuitstaanbare en horkerige weerman Phil Connors van een lokale televisieomroep. Hij is veroordeeld steeds dezelfde dag te herbeleven. Dat is de dag dat de groundhog, een soort marmot, de komst van de lente aankondigt. Pas als Phil gedurende die dag in alle situaties die zich voordoen ‘het goede’ doet, gaat de dag voorbij. En dan wordt hij natuurlijk gelukkig, want de film komt uit Hollywood.
De komende week is het Groundhog Day voor Van Baalen. Hij reist dit weekeinde met een delegatie van de Tweede Kamer naar Indonesië. En zo krijgt hij nog een keer de mogelijkheid zich uit te laten over Rawagede. Wat zal het worden? Met toean Van Baalen&Co naar Nederlands-Indië? Of toch iets anders.
Cyclisch voorgesteld biedt de reis van de Kamerdelegatie de gelegenheid voor een nieuwe ontmoeting tussen Nederland en de dessa Rawagede. Bij de vorige gelegenheid op 9 december 1947 schoten Nederlandse soldaten 431 ongewapende jongens en mannen dood. Wat wordt het deze keer?

Rawagede biedt ook de gelegenheid voor het parlement een nieuwe verhouding te bepalen tot de koloniale oorlog tegen de Republiek Indonesië. Voormalig minister Ben Bot (Buitenlandse Zaken, CDA) zette in 2005 al een belangrijke stap in die richting door de ‘aanvaarding’ van 17 augustus 1945, de dag van de proclamatie van de Republiek Indonesië door Soekarno en Hatta (foto). Het Koninkrijk der Nederlanden dateerde de onafhankelijkheid van de voormalige kolonie tot dat moment altijd star op de dag van de soevereiniteitsoverdracht, 27 december 1949.
Natuurlijk, de kwestie was in Nederland gevoelig – de oud-strijders die offers gebracht hadden in naam van het vaderland mochten niet worden gedesavoueerd. Daarom sprak Bot van ‘aanvaarding’ van 17 augustus, wat nog niet een erkenning is. En Bot betuigde spijt voor de ‘politionele acties’. En hij erkende dat Nederland „door de grootschalige inzet van militaire middelen als het ware aan de verkeerde kant van de geschiedenis kwam te staan”. Een even dichterlijke als doeltreffende frase. In gewoon Nederlands zei Bot: het was een foute oorlog.
Het gevolg was dat de verhoudingen tussen Den Haag en Jakarta op slag verbeterden. De Indonesiërs malen niet om het verschil tussen aanvaarding en erkenning. Zij gaven de toenmalig Nederlandse ambassadeur in Jakarta deze zomer nog een hoge onderscheiding voor zijn inspanningen. En de vier korvetten, waarmee 1 miljard euro gemoeid is, en waar het toch ook wel om draaide, die zijn al door de Nederlandse werf De Schelde opgeleverd.
Inmiddels is het drie jaar geleden dat Bot aanwezig was bij de onafhankelijkheidsviering in Jakarta, de eerste keer dat Nederland op dat niveau was vertegenwoordigd. En meteen voorlopig ook de laatste keer, trouwens. Het is ook al acht jaar geleden dat de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken een bezoek bracht aan Jakarta.

De oud-strijders in Nederland zijn nu bijna allemaal dood, of ze schamen zich dood. En anders hun kinderen wel. Want -  punt van orde, voorzitter! – voordat de zoektocht naar dé Nederlandse identiteit uitkomt bij de witte watergeus aan wiens lendenen wij allen zijn ontsprongen, moet er worden stilgestaan bij de Javaanse overgrootmoeder die net zo goed onderdeel uitmaakt van de Nederlandse historie. Dat bleek bijvoorbeeld weer uit het prachtige eerbetoon dat Reggie Baaij onlangs schreef met zijn boek De njai.
De kans dat toean Van Baalen&Co de gelegenheid aangrijpen het goede te doen deze keer, is niet groot. Een excursie, bijvoorbeeld,  om een krans te leggen in Balongsari is geschrapt „omdat de zaak onder de rechter is”.
De delegatie bepaalt zich nu tot veel water, vogelgriep en landbouwdingetjes. En natuurlijk zijn er gesprekken in het hotel met ‘kritische groepen’ over mensenrechtenschendingen door de Indonesische Staat. Want al trekken de Nederlanders krom van schuldgevoel, het geheven vingertje staat fier overeind. Geen viagra voor nodig.

Dit verhaal is geplaatst op vrijdag 10 oktober 2008 om 15:00 uur.