Niet nu. Nu hoor je tot de jeugd zolang je je jeugdig voelt, zoals het cliché het wil, jeugd is erg rekkelijk geworden. Van de Griend en Wannet geven griezelige voorbeelden van deze eindeloze jeugdigen. Er is een jongeman die in de trein op zijn laptop een pornofilmpje opzet. Hij krijgt blikken van afschuw en hij zegt: ‘Niet iedereen was er even blij mee. (*) Maar ik vond het in ieder geval echt heel lekker.’

Is zo’n jongen toe aan tbs? Nee hoor, hij is gewoon leuk en brutaal. En dat moeten de jongeren zijn, zeggen de schrijvers in VN, anders haal je niet de televisie en heftige websites als Geenstijl.nl, Retecool.com of Volkomenkut.com. Nee, ze hoeven geen boeken te lezen of theatervoorstellingen te bezoeken, ze moeten leuke en brutale dingen doen, zoals een graf ‘oppimpen’ door het met goudverf te beschilderen en te voorzien van bloemenslingers en waxinelichtjes. Zo gaat het door, leest u het donkere kerstartikel in VN er maar zelf op na.

De jongeren die dit soort dingen voor elkaar bedenken zeggen dat ze willen dat de mensen ‘een ervaring’ opdoen. Beleving is het toverwoord, alsof het leven een lange survivaltocht is waar je na je zestiende nog niet genoeg van hebt. Ervaring, beleving, en ook authenticiteit, oei, het moet echt zijn, en bovenal grappig.

Wat is er met deze jongeren aan de hand?

Te veel camera’s, zou je in eerste instantie denken, te veel tv-kanalen en te veel internet; te veel gelegenheid, kortom. Vroeger had je alleen de kroeg of de bonte avond om op te kunnen vallen – meisjes moesten sexy zijn en jongens moesten durven vechten. Wat wil de democratie nou? Dat elke sufferd op de schoot van ene Robert Jensen een held kan zijn.

Maar er is een tweede instantie, en zelfs een derde. Eerst de tweede: de mensen die de gelegenheid bieden, dat zijn vaak geen jongeren. Dat zijn gewiekste zakenlui, ‘formatbedenkers’, omroepbazen, websiteredacteuren, met een haarfijn gevoel voor hoe ze geld kunnen verdienen. Het is nu eenmaal waar dat ouderen niet zo gevoelig zijn voor trends, reclame, nieuwe snuisterijen als nog kleinere mp3-spelers en zo meer. Al dat moois moet toch worden verkocht, aan een publiek dat zakgeld te besteden heeft, en dat zijn nu eenmaal die groot uitgevallen kleuters van ons die het vet cool vinden om een graf met goudverf over te zien schilderen. Wie de aandacht van deze jongeren weet te trekken is binnen, althans financieel. Niet moreel.

Maar laten we niet al te moralistisch doen, als een stel knorrige oude mannetjes op de tribune. Want in derde instantie zou het kunnen dat het gedrag van de jongeren, durf ik het te zeggen, betekenis heeft!

Toen ik zelf tot de jeugd behoorde waren er sociologen die jeugdculturen onderzochten: de nozems en hippies en skinheads, punk en gothic en later de gabbers en urban en nu dus de leuke brutalen, die door de schrijvers van het VN-artikel ‘de Lama’s’ worden genoemd, naar een programma van BNN waarin ze zich mogen uitleven.

De naoorlogse, kerkloze en identiteitloze jeugd, zeiden de sociologen, komt in opstand tegen de heersende, gezapige orde. Met hun afwijkende gedrag willen ze aandacht trekken, ze willen anders worden gezien, desnoods als probleem, en zo de wereld op symbolische manier naar hun hand zetten.

Maar elke nieuwe subcultuur moet steeds nieuwe middelen vinden om aandacht te trekken – er moeten steeds grenzen worden overschreden.

In de hippietijd sprong men naakt in de gracht, de punks deden een veiligheidsspeld door de neus, de gothics waren bleek en manisch depressief en de Lama’s willen juist doorlopend lol maken en anderen laten schrikken door naar porno in de trein te kijken of een graf op te pimpen.

Opstand en verzet zijn in beginsel goede, bevrijdende eigenschappen, maar Tijs Goldschmidt, die afgelopen vrijdag de Huizinga-lezing hield, wees op een algemener, universeler principe: de neiging om te doen alsof, de biologische neiging om te spelen, naar de homo ludens van Johan Huizinga.

De vraag die Goldschmidt stelde, was of het spelen evolutionair nut heeft, dan wel een onnuttig gevolg is van een gevoel van veiligheid in combinatie met verveling. Hij gaf geen beslissend antwoord. Maar onder spelen versta ik ook: klooien, rotzooien, of zoals de Engelsen zeggen: mess about.

En of het klooien van onze Lama’s evolutionair nut heeft, weet ik niet, wel vraag ik me af waarom de neiging om te klooien en te rotzooien ineens zo lang duurt, tot ver in het dertigste levensjaar.

Mag ik zo vrij zijn een hypothetisch antwoord te geven? De Lama’s stellen hun verantwoordelijkheden en onzekerheden in het leven uit. En hoe groter de ongerustheid – de opwarming van de aarde, honger en ellende, immigratie, oorlog, terrorisme en islam, ziekten en aandoeningen – hoe meer uitstel nodig is.

Zei ik dat ik niet begrijp waarom de jeugd tegenwoordig zo lang duurt? Als ik de jeugd van tegenwoordig was, zou ik het nog veel langer laten duren. Je niks aantrekken van de werkelijkheid, lekker spelen.

Ik heb niets tegen pornografie. Maar er is een tijd voor, en een plaats. Niet voor niets tolereren we porno alleen in de late uurtjes en in seksshops zonder al te aanstootgevende etalages. Een stevig potje porno tijdens het avondmaal heeft iets treurigs, iets ziekelijks, zoals een stevige mening iets treurigs heeft.

Bij een debat gaat het erom de ander te vloeren, ongeveer als bij een partijtje worstelen. Alle middelen zijn geoorloofd. Oké, je mag geen dodelijke wapens gebruiken, geen messen of hamers – dat is geen porno meer, maar grof geweld. Daarom stellen we dat strafbaar. Een snuffmovie is strafbaar. Maar de ander beledigen, kwetsen, een beetje pijnigen en vernederen, dat levert heerlijke porno op.

Ik sprak een keer een maker van pornofilms in India, die mij wist te vertellen dat Indiase porno in de Arabische wereld beter verkoopt dan zeg maar de Thaise, of de Filippijnse, of de Amerikaanse.

De verklaring? Arabieren houden meer van Indiase types (lees: bruine vrouwen van bescheiden bouw), dan van geligen met spleetoogjes of blondjes die geiligheid op hun voorhoofd geschreven hebben staan.

Want, en dit is pikant: in Indiase pornofilms moeten de vrouwen vooral niet doen alsof ze het lekker vinden. Ze moeten het mannelijke geslachtsorgaan in de mond nemen alsof ze het weerzinwekkend vinden, anders is het niet vernederend of sadistisch en heeft de kijker er niks aan.

Je moet er maar op komen, maar er zit iets in.

Adriaan van Dis was geen debatleider. Hij was een heer, hij bedreef liefde, geen porno. Dat is ook het verschil tussen, wie weleens naar BBC kijkt, Jeremy Paxman van Newsnight en pakweg Michael Ignatieff, vroeger presentator van het culturele programma The Lateshow. Paxman staat bekend om zijn neiging tot porno. Het is fantastische televisie, moet ik toegeven, zoals hij zich in sommige politici vastbijt en niet loslaat en er geen moeite mee heeft om dezelfde vraag twaalf keren te stellen (sommige hilarische momenten staan op YouTube).

Ignatieff was anders. Eens interviewde hij de Egyptische schrijfster Nawal El Saadawi, vlak na het uitbreken van de Golfoorlog. Zij vond dat de Amerikanen zich niet moesten bemoeien met de bezetting van Koeweit door de Irakezen, dat was een strikt Arabische kwestie. En Ignatieff bleef zo overdreven fatsoenlijk, dat hij haar met de handen in de lucht vroeg „hem te helpen zoiets merkwaardigs te begrijpen”.

Paxman zou het anders hebben opgelost. Hij zou zeggen: vindt u wel of vindt u niet dat u onzin uitkraamt. Ook leuk, misschien leuker, maar alleen in de late uurtjes en niet toegankelijk voor minderjarigen. In Nederland is het debat zeer in trek geraakt, ten koste van de gedachtewisseling. Je hoeft de televisie maar aan te doen, of je hebt een debat. Hoe steviger, hoe beter. Andries Knevel vind ik een enorme pornograaf. Ischa Meijer was dat ook, maar dan met kwaliteit.

Voor alle duidelijkheid, ook het verschil tussen porno en liefde behoeft nuancering: Matthijs van Nieuwkerk doet niet aan pornografie. Hij is altijd dol op zijn gasten en kwispelt zo enthousiast dat het geen kwaad kan. Hetzelfde gold voor Barend en Van Dorp, en nu voor Pauw & Witteman. Ze doen alsof het porno is, maar het is soft, geschikt voor de vroegere uurtjes en jeugdige kijkers.

Porno kan heel geestig zijn. Begin jaren zeventig verbood de toenmalig minister van Justitie, Dries van Agt, de vertoning van de film Deep Throat in zalen met meer dan 49 stoelen. De VARA liet een paar seconden van de film op televisie zien en een presentatrice stopte bananen, frikadellen en augurken in de mond alsof het een lieve lust was.

Het debat hoorde bij de linkse politiek. Dat nu Geert Wilders en Rita Verdonk het verst durven gaan in het debat, is een godswonder dat alleen in Nederland mogelijk lijkt. De meest pornografische debater was natuurlijk Theo van Gogh, maar over de doden niets dan goeds. Over Ayaan Hirsi Ali maakte Salman Rushdie tijdens het Crossing Border Festival een aardige opmerking. Je zou denken dat ze geestverwanten zijn, maar Rushdie bedrijft liefde, zo anders dan Ayaan Hirsi Ali. Hij zei: tja, ze moet het hebben van die rechtse denktank waar ze werkt en het lezingencircuit. Daar moeten ze het hebben van boude uitspraken. Maar zelf deed Rushdie ook een uitspraak waar ik weinig van snap: ideeën keihard aanvallen, maar beleefd blijven tegen de persoon die ze heeft. Dat is wat de maffia doet: je een muilpeer verkopen en geld achterlaten voor de dokter.

Het meest vervelende aan pornografie is het mannelijke karakter. Ik ken niet veel vrouwen die verrukt raken van porno. Ik ken ook geen befaamde vrouwelijke pornosterren. Wie kent nu nog de hoofdrolspeelster van Deep Throat? Ja, Sylvia Kristel kennen we allemaal, maar zij was zo soft als Pauw & Witteman.

De mannelijkheid van porno hangt samen met het feit dat vrouwen bij porno niets hoeven te doen. Of de benen wijd, of de mond open, dat is alles. De man moet een erectie hebben, en dat is lang niet zo makkelijk als het lijkt. Het debat is precies daarom een typisch mannelijke aangelegenheid. De ander willen vloeren, met eigenlijke en liefst oneigenlijke argumenten, met intimidatie, blinde drift, belediging en kwetsuur. Een man wil niet wisselen van gedachten, hij wil de tegenstander tegen de grond en lekker op hem nahijgen.

Het debat, laten we er kort over zijn: een vermakelijke maar zinloze bezigheid van patsers.

Ik moest er voor mijn studie Sociale Geografie veldwerk doen in de sloppenwijken. Ik zou een tijd lang in een sloppenwijk wonen en goed letten op inkomensverschillen, opdat de armen niet op een hoop werden gegooid. In de sociale wetenschappen vond men dat soort nuanceringen erg belangrijk, en ik kwam inderdaad terug met een verslag vol nuanceringen.

Er waren de uurloners, net gekomen van het platteland, die woonden in hutten van karton en plastic op trottoirs, de pavement dwellers. Dan waren er mensen met een dag- of weekloon, in semi-permanente hutten van houten plankjes en een zinken dak. Vervolgens waren er de vaste arbeiders die een stenen vloer hadden en niet te ver hoefden te lopen naar een gemeentelijke kraan.

In de sloppenwijken waren er geen sanitaire voorzieningen, de mannen ontlastten zich op de treinsporen, de vrouwen op half beschutte plekken, maar voor mij was dat iets te veel van de participerende observatie. Daarom at ik zo min mogelijk en ging ik twee keer per week met de trein naar het uiterste zuiden, waar ik een kamertje had met een gemeenschappelijk toilet. Dit had ik niet opgeschreven in mijn verslag.

’s Avonds, na acht uur, viel Bombay in slaap. Vrij letterlijk: op alle trottoirs sliepen mensen, op alle bankjes in de parken, onder de monumenten, op uitstekende airco’s van kantoorgebouwen, en alle lichten van de stad gingen uit. In de ochtend deden politiemannen hun ronde door de stad, en mensen die nog leken te slapen werden met een stok gepord. Degenen die niet wakker te krijgen waren, werden afgevoerd, want dood.

Bombay was een macabere miljoenenstad waar, dankzij het socialistische bewind, vrijwel niets te koop was. Geen luxeartikelen, al helemaal geen importartikelen, en geen drank; de stad was decenni lang drooggelegd. Er was geen vertier, er waren nauwelijks toeristen en je kon je er rustig in de negentiende eeuw wanen.

Hoe anders is Bombay nu. Overal billboards en neonreclame, nauwelijks pavement dwellers, wel hoge flatgebouwen, hotels, restaurants, hel verlichte winkelcentra met buitenlandse spullen, lange files van Japanse auto’s – niets doet herinneren aan het begin van de jaren tachtig. En het gebeurde allemaal door een enkele maatregel: het opengooien van de grenzen.

Natuurlijk is er nog veel armoede, de sloppenwijken zijn er nog steeds, jaarlijks komen er bijna vierhonderdduizend dorpelingen bij, de stad schoot van acht miljoen naar bijna het dubbele en is zo verstopt dat het zelfs de moessonregens niet meer aankan. Maar er is iets heel bijzonders gebeurd: Bombay kreeg een middenklasse. Mensen die heel hard werken en er iets aan overhouden: scooters, auto’s, tv-toestellen, mobiele telefoons en flamboyance, dat vooral. Alles groeit, de kantoorgebouwen, de inkomens, de export en de kennis, als ook de criminaliteit, het religieuze fanatisme en de benepenheid van degenen die niet goed meekunnen. Maar dat hoort bij een open samenleving die niet meer bang is voor de wereld.

Waar je het effect van de nieuwe middenklasse vooral aan kunt zien is de cinema. Bombay, plagerig Bollywood genoemd, produceert jaarlijks de meeste films ter wereld. Vroeger waren ze melodramatisch, verongelijkt, woedend zelfs. In de films van de jaren tachtig moest de held het opnemen tegen het onrecht, de corruptie, het banditisme van de staat. Met woeste vuistgevechten werd het eigen recht gehaald en wat daarmee precies gewonnen was, bleef onduidelijk. De films waren dromerig en volstrekt irreëel, want de mensen uit de sloppenwijken wilden ontsnappen aan de wreedheid van hun bestaan.

Nu worden de films niet meer gemaakt voor de armsten, maar voor die nieuwe middenklasse. Dat heeft een heel andere toon en een heel andere stijl opgeleverd. De films hebben nu humor.

Het meest frappante voorbeeld ging tien dagen geleden in première in de hele wereld. De film heet ‘Om Shanti Om’ en gaat over een eenvoudige jongen die verliefd raakt op een filmster. De filmster wordt vermoord, in een reddingspoging sterft ook de jongen, maar hij wordt wedergeboren en gaat op zoek naar de moordenaar.

Absurd? Zeer zeker. Opzettelijk? Ja, dat is het juist: zeer opzettelijk. De regisseur neemt Bollywood in de maling en laat bijna alle filmsterren opdraven om zichzelf belachelijk te maken. De film drijft op zelfspot en het levert een komedie op waar de volle zalen in Bombay, New York, Londen en zelfs Amsterdam van daveren.

Ik ging naar de première met het vooroordeel dat er om Bollywood niets te lachen viel, maar drie uur later was ik een vooroordeel armer. Bij het verlaten van Pathe Arena in Amsterdam begreep ik waar humor van afhankelijk is: het vermogen je kwetsbaar op te stellen, jezelf op de korrel te nemen, jezelf een spiegel voor te houden. Daar is een enorme zelfverzekerdheid voor nodig: zonder zelfvertrouwen geen humor.

Is het daarom waarom ik vind dat er in Nederland tegenwoordig weinig te lachen valt? Kan ik daarom niet meer tegen de beschuldigende toon die je overal tegenkomt, in kroegen en in kranten, bij politici en gewone burgers? Inderdaad, als je erover nadenkt is dat het wat Nederland momenteel typeert: geslotenheid, angst, een gevoel door alles en iedereen te worden bedreigd. Dat is dodelijk voor de humor.

Bordeaux, zo begreep ik, verwijst niet naar de kleur van je huid, maar naar de kleur van je paspoort. Trouwens, wit en zwart verwijzen ook niet naar je huidskleur, maar naar je maatschappelijke positie.

In Suriname zijn de mensen dus bordeaux of donkerblauw – de kleur van het Surinaamse paspoort. Bordeaux heeft een hogere status dan donkerblauw. De donkerblauwen zouden dolgraag bordeaux willen zijn, maar wie na de onafhankelijkheid van Suriname niet op tijd wist weg te komen, werd automatisch donkerblauw.

Dat is sneu, als je nagaat dat je vrijwel niets aan je donkerblauwe paspoort hebt. Ja, je kunt er probleemloos mee naar een paar eilanden in het Caraïbisch gebied reizen, maar zodra je naar een serieus land wilt, beland je in een lange rij bij een ambassadegebouw voor een visum.

Het is een typisch derdewereldfenomeen: al die landen die zich met zoveel trots onafhankelijk verklaarden, een eigen vlag ontwierpen, een eigen volkslied componeerden en de kleur van hun nationale pas bepaalden, al die landen kijken nu wat meewarig naar de kleur van die pas. Ze zullen het nooit toegeven natuurlijk; in Suriname bezitten zelfs de meest nationalistische figuren gewoon bordeaux. Er zijn mensen in het parlement met bordeaux. En ik ken minstens twee dichters die doorgaans heftig afgeven op Nederland, die zelf een bordeaux pasje bezitten, omdat je nooit kunt weten.

Suriname bestaat uit twee soorten mensen: zij die weg kunnen, en zij die weg willen. En de ene groep mag de andere niet zo. Het varieert van haat tot jaloezie tot lichte nijd. Neem het ze maar eens kwalijk. Op Schiphol let ik bij de controles altijd heel goed op de kleur van de paspoorten. Als er mensen voor me staan die een donkerblauw boekje in de hand hebben, neem ik een andere rij. Een donkerblauw paspoort houdt maar op.

Maar eenmaal binnen, verliest het paspoort direct aan belang. Alleen bij grenzen heeft een paspoort betekenis, voor de rest ligt het ergens in een la.

Nu wordt er de laatste tijd in Nederland gedaan alsof het paspoort van veel groter belang is. Het is niet alleen een reisdocument, het vertegenwoordigt je hele ‘identiteit’. Ik weet wel dat paspoorten vroeger identiteitspapieren werden genoemd, maar identiteit had toen niet meer betekenis dan je naam en je geboortedatum en misschien ook de namen van je vader en je moeder. Als dat identiteit is, dan is het een kwestie van niks.

Maar er is grote ophef over je paspoort, zeker als je er twee hebt. Dan heb je meteen ook twee identiteiten, en daaruit volgend: twee loyaliteiten, die met elkaar zouden kunnen botsen. Het bezit van twee paspoorten duidt bijna op schizofrenie.

Hoe is dat misverstand ontstaan? Een of andere onverlaat ontdekte dat een paar bewindslieden een dubbel paspoort hadden. Dat kon niet, omdat er dan sprake was van een dubbele identiteit en bij gevolg een dubbele loyaliteit. Je zou dan niet alleen Nederland dienen, maar als een dubbelspion ook een ander land.

Zo’n redenering is zo krankzinnig, dat die alleen kan worden genegeerd. Ik hou van India en op een vreemde manier ook van Suriname. Als een van die landen mij zou vragen om zijn belangen te behartigen, zou ik niet eerst vragen om een paspoort van dat land. Maar in plaats van het te negeren, gingen verstandige mensen er serieus op in. De Wetenschappelijk Raad zei dat de redenering niet klopte, alsof iedereen met gezond verstand dat niet al wist.

Behalve bij heel kinderlijke mensen valt identiteit nooit helemaal samen met nationaliteit. Identiteit duidt op datgene waarmee je je identificeert, waarmee je je vereenzelvigt, waarmee je een speciale band voelt. Ik identificeer me met Engeland als ik een toneelstuk van Harold Pinter zie, met Amerika als ik Philip Roth lees, met India als ik naar een Bollywoodfilm kijk, met Senegal als ik naar Youssouf N’dour luister, en ik ben nog nooit in Senegal geweest, laat staan dat ik er het paspoort van heb.

Identiteit bestaat uit al die voorliefdes die je hebben gevormd; het geheel aan aangename culturele invloeden die hebben gemaakt dat je bent wat je bent. Deze voorliefdes worden met net zoveel gemak gekoesterd, verdedigd en bekritiseerd: je hoeft niet alle Bollywoodfilms mooi te vinden.

Wat de verdediging betreft: de Amerikaanse humorist David Sedaris schreef een keer dat het Nederlandse sinterklaasfeest het meest hilarische feest van de wereld is (‘Six to Eight Black Men’ – thoughts about the traditional Dutch Christmas story, among other cultural oddities, in: Dress your Family in Corduroy and Denim, 2004). Ten eerste werd de slavernij vergoelijkt, ten tweede werd de kinderen een pak slaag beloofd (wie zoet is krijgt lekkers, wie stout is de roe). Is dat niet in strijd met de rechten van het kind, vroeg hij.

Ik hou van Sedaris en ik heb niets met Sinterklaas, maar hij kwam aan Nederland en ik dacht: man, laat ze met rust, ze komen er zelf wel uit. Misschien dat ze het zinnetje ooit vervangen met: wie zoet is krijgt lekkers, wie stout is een plaats in een opvanghuis voor probleemjongeren. Maar aan Nederland moet je niet komen.

Zo werken die voorliefdes die samen je identiteit vormen, en ik heb verder geen speciale voorliefde voor bordeaux. Het is alleen maar gemakkelijk.

Via Google zocht ik op hoe oud Carlos Santana nu was. Gelukkig, hij is maar zestig. Santana is voor mij onlosmakelijk verbonden met Wolkers. Turks Fruit las ik terwijl ik op mijn platenspelertje Abraxas van Santana had opstaan. Kant 1, en mijn speler was een automaat, als hij tegen het eind van de plaat kwam, begon hij opnieuw. Ik lag op mijn buik op mijn bed in mijn kamer in Paramaribo, Turks Fruit tegen het kussen, en Santana maar loeien. Ik vond Abraxas wel passen bij Turks Fruit. Ze zijn beiden erotisch, broeierig, pijnlijk, onthutsend en larmoyant. Zo ongeveer als Suriname zelf. Turks Fruit, Santana en Suriname passen bij elkaar.

Mijn exemplaar van Turks Fruit had ik gestolen uit de boekhandel van Kersten, aan de Domineestraat in Paramaribo. Ik was zo onder de indruk van het omslag, dat ik het boek in mijn rechtersok stopte. Ik vind het stelen van een boek zoiets als een mensenrecht, zoals het stelen van een brood als je honger hebt. Twee broden mag je niet stelen, eentje wel. Abraxas had ik niet gestolen, een langspeelplaat past niet in je sok en bovendien is het stelen van muziek geen mensenrecht.

Toen de verfilming van Turks fruit in Suriname te zien was, was ik teleurgesteld. Ik had Santana’s Abraxas als muziek verwacht, en ik kreeg Toots Thielemans. Ook mooi, maar een beetje gepolijst.

Ik weet nog dat ik te jong was, de film was boven de achttien, en ik ging er naar toe met een vriend. We hadden vellen toiletpapier in onze schoenen gestopt om langer te lijken. Mijn vriendje werd bij de deur tegengehouden door een suppoost. Hij voelde zijn wangen en zei: je wangen zijn te zacht voor deze film, ga naar huis.

De volgende dag probeerden we het weer, nu zelfs zonder vellen toiletpapier, en het lukte.

Heel veel jaren later kreeg ik van de krant de opdracht een stuk te schrijven over een literaire tentoonstelling van Jan Wolkers in Leiden. Het was een vreemde opdracht, als allochtoon werd ik niet meteen geassocieerd met Jan Wolkers, ik was meer het type van V.S. Naipaul en zo. Maar we hadden toen een erg creatieve kunstredacteur die de raarste combinaties bedacht: van wie zou je nou geen stuk verwachten over Jan Wolkers? Van mij dus.

Ik ging naar de tentoonstelling en wist meteen dat ik hier niet over zou kunnen schrijven. Simon Carmiggelt zei ooit dat de echte grote schrijver kan schrijven over een inktpot. Over niets, als het ware. Zo’n schrijver ben ik niet, en ik verzon een list: maak een interview met Jan Wolkers, dan heb je tenminste wat materiaal. Ik belde, en Wolkers vond het wel vermakelijk, zo’n exotisch joch uit Suriname dat hem wilde interviewen. Kennen ze Wolkers in Suriname, vroeg hij. Nou, en of, jokte ik. Op een dinsdag moest ik naar Texel komen, en neem al je vrouwen en al je kinderen mee, zei hij. Ik had maar één vrouw en twee kleine kinderen. Dat ging wel in de Opel die we toen hadden.

Zijn huis zou ik herkennen aan de oude Volvo die voor de deur zou staan. En inderdaad, hij scheen de enige Volvo te hebben op Texel.

Ik was een beetje bang dat mijn kinderen zich zouden vervelen tijdens het interview. Het omgekeerde was waar. En omgekeerd is precies zoals ik het bedoel: er was geen interview en ik zou me behoorlijk hebben verveeld als zijn bloedmooie, bloedaardige vrouw Karina er niet was geweest die mij en mijn vrouw glaasjes cider schonk, terwijl Jan Wolkers met mijn kinderen in de tuin waren. Ik zag ze door het grote raam van zijn prachtige woning, hij gaf hun een biologieles over die prachtige slakken en onkruidbloemetjes. Mijn kinderen keken gefascineerd naar de natuur, zoals hij gefascineerd was door de natuur. Het was hun laatste interessante biologieles, want ik heb helemaal niks met de natuur, als rechtgeaard tropenmens.

Toen ze terugkwamen dacht ik dat het interview zou kunnen beginnen, maar eerst moest Jan Wolkers naar het voetballen kijken. Rare gewoonte, voor zo’n begaafde man, dacht ik. Hij had wel meer rare gewoonten: hij hield van koken en we moesten zijn preisoep proeven. Daar was hij een uur lang druk mee, en gelukkig was Karina er om ons bezig te houden. Toen kwamen zijn jongens Bob en Tom thuis en die namen mijn kinderen naar boven, en gaven hun speelgoed mee waar ze zelf te oud voor waren. Typisch zonen van Jan en Karina.

Ik geloof dat ik hem maar twee of drie vragen heb gesteld tijdens het eten. Maar hij wilde meer van mij weten dan ik van hem, leek het. Of ik die taal kon spreken van Suriname, hoe heet dat beschaafd tegenwoordig, zei hij terwijl hij over zijn buik krabde, het is niet meer negerengels toch? Nee, het is nu Sranang-tongo.

Of daar ook literatuur in geschreven was. Ja, alleen heel slechte. En of het door iedereen wordt gesproken, de echte lingua franca is? Nee, zei ik, jongens spreken sranang met elkaar, maar niet tegen vrouwen, want dat is onbeleefd. Dat vond Wolkers een interessant gegeven.

Onderweg naar huis besefte ik dat ik geen interview had gehad. Maar op de veerboot zei mijn zoon dat hij het zo leuk had gehad bij meneer Jan de Wolk. Zo besloot ik mijn artikel in de krant: hij is een wolk, een cumulonimbus: groot, machtig, en zo zacht.

De uitspraak was voor Suriname lichtelijk ongunstig. Maar ja, you win some, you lose some. De president van het land, Ronald Venetiaan, zei het ook ongeveer zo: er is nu eindelijk duidelijkheid.

Iedereen blij? Natuurlijk niet. Want de leider van de oppositie, ex-legerleider Desi Bouterse rook bloed, en de geur van bloed kent hij als geen ander. Op 8 december 1982 zou hij bevel hebben gegeven om vijftien Surinamers om te brengen en daarvoor moet hij nu terechtstaan. Op 30 november aanstaande wordt hij opgehaald, belooft de minister van Justitie.

Wat staat hem te doen? Hij moet verwarring scheppen, een opstand veroorzaken, de macht grijpen, zo denken legerleiders nu eenmaal. Alleen de aanleiding was wat ingewikkeld: het maritieme dispuut. Bouterse deed zijn uiterste best, al kun je van een goede strategie niet spreken. Eerst vroeg hij in zijn hoedanigheid als parlementariër audiëntie bij de president. Hij zou ideeën hebben om de kwestie voor Suriname ten goede te keren. Dat de uitspraak van het VN-tribunaal bindend is, zou hem een zorg zijn. Bouterse is nou eenmaal niet echt een man die gelooft in recht en regels.

De president wenste hem niet te ontvangen. Maar Venetiaan was tactvol genoeg om Bouterse te vragen zijn ideeën schriftelijk aan hem voor te leggen. Daarop besloot Bouterse het hele volk te informeren over zijn ideeën. Een massameeting bij zijn partijgebouw.

Hij opende de avond op een voor hem kenmerkende manier: hij zong een lied en danste wuft. Dat moet men hem nageven, dat kan hij als geen ander. Het volk was inderdaad massaal op komen draven, er waren een paar duizend man. Veel zwervers die een beetje op het gras zaten te drinken, maar volk is volk, iedereen telt.

Toen Bouterse was uitgedanst mocht het publiek een zegje doen. Niet zomaar een zegje, maar een voorgekookt zegje: dat ze het volstrekt eens waren met de ex-legerleider en dat hij de enige was die het land kon redden. Waarvan? Dat bleef geheim. Bouterse zelf liep verveeld weg, hij had die zegjes al zo vaak gehoord.

Maar toen gebeurde iets vreemds. Iemand riep dat we niet meer moeten praten, maar de straat opgaan. De bijval was overdonderend. Iedereen wilde de straat op! En Bouterse werd gesommeerd terug te komen. Hij geloofde zijn ogen en oren niet, zoveel enthousiasme, hier had hij de opstand die hij nodig had. Als jullie op 1 oktober naar het plein komen, en als de opkomst mij tevreden stelt, neem ik de zaak over, zei hij.

Het publiek was in rep en roer, nu zou er iets gebeuren. Bouterse moest helaas vroeg weg, want een vriend van hem was jarig, de revolutie moest wachten.

1 oktober, nu nog 9 uur. Het plein is leeg en met een plastic lint afgesloten. Veel politie, meer politie dan aanhangers van Bouterse. Ik sta onder een boom met uitzicht op het parlement. Nu komt de opstand, dacht ik, net als veel collega’s van de pers. Hier wil je bij zijn. De zon brandt, de wind valt stil, de rivier achter ons moddert wat aan, het wachten is op de opstand, maar waar zijn de opstandelingen? Toch niet de paar honderd man onder de boom?

Alle aandacht gaat uit naar de ceremonie. De jaarrede van de president, Surinames prinsjesdag. Om 10 uur begint het politiekorps het volkslied te spelen. Venetiaan verschijnt, neemt het defilé af. En als hij net linksom wil maken naar het parlementsgebouw, roept een onverlaat: Vene, go home. Zelfs protesteren doen ze hier tegenwoordig in het Engels.

Maar het effect was geweldig: iedereen onder de schaduwrijke boom begon van alles te roepen. Dat het afgelopen moest zijn met de armoede, dat de zeegrens moest worden bewaakt, dat Bouterse aan de macht moest komen. Het aantal mensen onder de boom groeide, maar hoe groot zo’n boom ook is, meer dan vijfhonderd mensen kan hij niet herbergen. En de stemming, die was prima. Mensen scholden vies en vuil en daar moesten anderen hartelijk om lachen. Een speelse revolutie.

Pas om 11 uur kwam er een vrachtwagentje met voorbeschreven borden (alle varianten op Vene go home). En daar was dan eindelijk de ex-legerleider himself: als een Martin Luther King begon hij aan de bevrijdende mars, langs de waterkant, langs de centrale markt. Wat een sensatie, en zoveel pers en camera’s dat het echt ging lijken op een opstand. Maar als je goed keek, zag je dat het bijna een camera was per protesteerder.

Maar Bouterse had geen keus meer: hij moest zijn stoet leiden, hoe erg de zon ook was. En toen hij uitgeput dreigde te raken, nam hij plaats op een verhoging om het woord te voeren tegen de vijfhonderd opstandelingen. Hij was niet goed te horen, omdat de megafoon het niet deed, en tegen de zon moest de grote gewenste leider worden beschermd door een blauwe kinderparaplu.

Hij zag er zo onbeholpen uit, dat iedereen kon zien dat zijn rol is uitgespeeld. Dit was geen opstand. Niet eens een opstootje. Surinamers hebben kennelijk wat anders aan hun hoofd.

Een luid gejoel rees op, iedereen begon iets te schreeuwen en de verzamelde journalisten en cameramensen renden naar de wat bont samengestelde groep: jonge creoolse jongens, oudere vrouwen, in ieder geval niet mensen die aan het werk moesten. De groep werd groter, tot een paar honderd man, en iedereen was bereid een interview af te staan. Een jongen trok bijna alle aandacht: hij was een half uur eerder verschenen, met een vogelkooi in de hand, hij sprak gemoedelijk met de militairen over zijn lieve vogeltje in de kooi. Maar hij kreeg het ineens op zijn heupen, hij raakte buiten zinnen van woede en riep luidkeels dat deze regering niks deed voor het volk, dat Venetiaan weg moest en dat Bouterse de enige was die het land kon redden. Hoe meer camera’s op hem werden gericht, hoe feller hij te keer ging.

Bouterse, die in het parlementsgebouw aanwezig was, verscheen pas toen een vrachtwagen aankwam met voorbeschreven borden en gekoeld water. De menigte was gegroeid tot misschien vijfhonderd, er ontstond zoiets als een stoet, met Bouterse voorin.

Men liep langs de waterkant naar de centrale markt, maar de groep wilde maar niet groter worden. De scholen waren al uit, de stad krioelde van de scholieren, op de markt was het druk, maar de groep bleef hangen op zo’n half duizend. Bouterse nam op straat het woord, gezeten op een wagen, met een kleine, zielige blauwe paraplu boven zijn hoofd, tegen de onbarmhartige zon. Hij was amper te verstaan, omdat de megafoon het niet goed deed, en de ex-legerleider zag er eerder verslagen en pathetisch uit dan heldhaftig en vastberaden.

Venetiaan wilde geen gesprek met Bouterse, maar riep hem op zijn ideeen schriftelijk op papier te zetten. Kennelijk heeft Bouterse daar niet zo’n zin in, dus belegde hij gisteravond een volksbijeenkomst bij zijn partijgebouw. De opkomst was zelfs voor Bouterse verrassend groot, want weinig jonge, arme, meest creoolse Surinamers die de aanhang van Bouterse uitmaken, snappen iets van het maritieme geschil. Maar de zaak werd door Bouterse sterk vereenvoudigd: Venetiaan heeft het land verkocht aan buitenlanders en moet daarom worden weggestuurd.

De massameetings van Bouterse zijn goed geregisseerd: eerst houdt hij een toespraak, beëindigd met een dansje, en daarna mogen zogenaamd willekeurige mensen uit het publiek een minuut lang schelden op de regering. Halfdronken jongens van achttien, kinderen, oude vrouwen.

Maar nu gebeurde er iets heel vreemds: het publiek was feller dan de partij van Bouterse had gedacht. Toen iemand riep dat het volk nu de straat op moest gaan, klonk groot gejuich. En Bouterse vatte moed en kwam terug. Hij riep iedereen op om aanstaande maandag om tien uur ’s morgens naar het onafhankelijkheidsplein te komen. ‘Als de opkomst naar mijn tevredenheid is, neem ik de boel over’.

Bouterse is de beste volksmenner die het land ooit heeft gekend, maar of hij het plein echt vol krijgt is de vraag. Zijn aanhang is zeer volks, drinkt en danst graag in de avonduren, maar moet overdag wel werken om z’n brood. Duidelijk is in ieder geval dat Bouterse er alles aan doet om chaos te veroorzaken, waardoor het aanstaande proces tegen hem vanwege de decembermoorden weer op de lange baan wordt geschoven. Kijken of het lukt. Ik hou u op de hoogte.

Dat is al vele jaren het geval, maar het is de laatste tijd urgent geworden, nu het vermoeden is ontstaan dat zich een flinke voorraad olie en gas bevindt in de betwiste bodem van de Atlantische oceaan. Het is maar een vermoeden, maar de jacht is niettemin geopend.

Nu is er een VN-tribunaal dat zulke twisten beslecht, en Guyana heeft de kwestie vorig jaar aan dit tribunaal voorgelegd. De uitspraak van het tribunaal is bindend, en die kwam vorige week. En opnieuw is de strijd tussen beide landen opgelaaid, dit keer over de interpretatie van de uitspraak. Guyana kraaide victorie, maar Suriname eveneens.

Ook binnen Suriname wordt heftig gediscussieerd over hoe het besluit van het VN-trubinaal moet worden uitgelegd. De coalitiepartijen onder leiding van president Ronald Venetiaan zeggen dik tevreden tevreden over de uitspraak: er is nu eindelijk duidelijkheid, zegt de president, en Suriname kan nou concessies geven aan bedrijven om te gaan zoeken naar olie en gas.

De oppositie daarentegen, onder aanvoering van ex-legerleider Desi Bouterse, vindt dat Suriname de belangen van het volk verkwanselt en een zware nederlaag heeft geleden. Guyana krijgt juist dat deel van het betwiste gebied, waar volgens sommigen miljarden dollars aan olie voor het oppompen is.

Maar, zegt Bouterse op de hem kenmerkende manier: “Ik wil vanwege het nationaal belang met de president meedenken, en u weet, ik hou van denken. Ik heb twee voorstellen om de schade voor Suriname te beperken, en ik wil daarover een gesprek met de president.”

Venetiaan zag de truc gauw in: Bouterse kan hem nu eindelijk echt politieke schade berokkenen. Dus kwam het antwoord van de president vandaag al: hij is geïnteresseerd in de ideeen van Bouterse, maar hij wil ze liever schriftelijk ontvangen. Nu is Bouterse aan zet, ik hou u op de hoogte.