De overeenkomst tussen de trein en het ziekenhuis: je hebt ze allebei op gezette tijden nodig en je hebt er geen invloed op. De overheid ook niet. Maar als er iets misgaat moet een minister wel beterschap beloven. Daarom roept de regering graag ‘de markt’ te hulp om deze publieke taken goed en betaalbaar te organiseren. Dat is en blijft een vorm van gokken met beleid.

Na een beetje sneeuw en enkele dagen flink vriezen lag het Nederlandse spoorsysteem goeddeels plat. Op de borden verschenen vertraagde treinen die nooit zouden rijden. De website van  NS Reizen raadde de reiziger aan wat extra tijd te nemen, maar al snel had hij alle tijd van de wereld, op het perron van vertrek. De NS veranderde van een jolige Spoordeelwinkel in een krakend ijspaleis.

Het spektakel waarbij goedwillende NS-mensen de omroepers tegenspraken en zeiden dat de borden ook niet klopten, stond model voor een bedrijf in aanzienlijk grotere staat van desorganisatie dan minister Schultz (VVD) in haar brief van negentien kantjes over de wintercrisis wil toegeven. En de bewindsvrouw raakt al helemaal niet de heilloze splitsing aan, die NS en infrabeheerder ProRail sinds 1995 hebben gemaakt tot een kibbelend stel dat wil scheiden maar geen geld voor apart wonen heeft.

De splitsing van de oude NS op voorschrift van de commissie-Wijffels (1992) was achteraf niet zo’n goed idee. Taken en verantwoordelijkheden zijn onhelder uitgewerkt. Er zijn veel aanwijzingen dat de bedrijven, die volstrekt van elkaar afhankelijk zijn, te vaak slecht samenwerken. Het publiekelijk zwartepieten vorig weekend was er een zoveelste bewijs van. Het voor onbepaalde tijd verlengen van de rompdienstregeling is een erkenning van gemeenschappelijk onvermogen. Winter is geen noodsituatie, maar een van de vier seizoenen.

De verzelfstandiging van de spoorwegen was een idee uit de hoogtijdagen van de privatisering. De ambtelijke NS van vroeger vernieuwde zich te weinig. Men heeft de marktparabel te hulp geroepen, met  de bijbehorende bestuursterminologie en bonusmythologie, om het bedrijf wat op te frissen. Misschien had het onder leiding van goede, charismatische directeuren ook gekund. De stiptheid is vooruitgegaan, er zijn veel opgeknapte en nieuwe treinen in omloop. Maar het blijft een kwetsbaar, snel overbelast systeem.

De winterbrief van Schultz laat zien dat zij niet verder komt dan micromanagement. Zij verliest zich in details. Als je dan aandeelhoudertje speelt, hou je dan aan prestatieafspraken en ingebouwde sancties. Zoals de Hoge Snelheidslijn en de Betuwelijn illustreren: het marktspelletje eindigt als de ‘ondernemer’ van een publieke taak teveel geld verliest of geen zin heeft in risico  – dan kan de staat dokken.

Bij het openbaar vervoer moet opnieuw de vraag worden gesteld: wat willen we hebben en hoeveel hebben we er voor over? Net als in de gezondheidszorg: gezond blijven is een zeer hoge prioriteit voor de Nederlander. Roepen dat het ‘te duur’ wordt, en dat ‘de kosten de pan uitrijzen’ is niet genoeg.

Tegelijk is dat gekerm ook het aardige van dit land: omdat we willen dat iedereen verzekerd is van zorg, willen we de prijzen niet oneindig laten oplopen zodat alleen de rijken nog gecureerd kunnen worden. De markt is anders.

Bij de invoering van het huidige zorgstelsel werden een aantal stappen uitgetekend die zouden leiden naar steeds meer markt. Dat zou kwaliteit tegen de laagste prijs garanderen. Deze week zette minister Schippers een belangrijke volgende stap langs die weg: het vrijgeven van de mogelijkheid winst te maken voor investeerders in ziekenhuiszorg.

Al bij de invoering van het nieuwe stelsel acht jaar geleden hebben het Centraal Planbureau en de Raad van State belangrijke vraagtekens gezet bij deze verwachting. Is het wel een echte markt, krijgen nieuwe toetreders een eerlijke kans, zijn prijzen en prestaties transparant, kunnen klanten op rationele gronden kiezen? Als je niet uitkijkt privatiseer je zonder dat het met marktwerking te maken heeft.

Bij de zorg doen zich extra beperkingen voor: kan de overheid of een toezichthouder voorkomen dat commerciële ziekenhuizen de kantjes eraf gaan lopen, of dat zij succesvolle en winstgevende ingrepen overactief aan de man brengen? Met alle extra uitgaven voor het systeem als geheel van dien, terwijl we juist hopen dat de nieuwe quick fits van het menselijk lichaam efficiënt en prijsbewust zullen helpen de publieke doelen te bereiken.

De minister van gezondheid denkt van wel. Zij hoopt dat de zorgverzekeraars haar pitbulls zijn op deze pseudomarkt. Terwijl de resterende drie groepen meer van een oligopolie weghebben, ergens in het grijze gebied tussen markt en publieke zorgsfeer. Net als commerciële ziekenhuizen worden geprivatiseerde woningbouwcorporaties nog steeds geacht stadswijken sociaal te (her-)bouwen. Ook nadat zij fors belasting moesten gaan betalen, want het waren toch commerciële bedrijven.

In al deze gevallen is niet aan alle voorwaarden voor reële marktwerking voldaan. Problemen zijn voorspelbaar. Momentopnames van politieke onmacht ook. Het is goed dat de Eerste en de Tweede Kamer zich hiervan bewust zijn en parlementair onderzoek uitvoeren naar de privatiseringsgolf die achter ons ligt. Leuk als er weer eens een trein doordendert, maar niet deze.

Binnenkort komt de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid met een advies dat wil helpen een meer genuanceerde aanpak te ontwikkelen. Het gaat niet om Voor of Tegen de Markt, maar om wat werkt.

Solide en solidair in crisistijd! Het uitroepteken hoort bij de titel die de Vestia Groep op haar Verantwoordingsverslag 2009 drukte. De grootste woningbouwvereniging van het land heeft het beste voor met  haar 89.000 klantjes. Zij doet meer dan zorgen dat de keukengeiser niet drupt. Heel vervelend dat zij andere corporaties dreigt mee te sleuren na een mislukt casinobezoek.

Vestia is echt sociaal. De corporatie doet ook aan het ‘professionaliseren van leefstijlvormen’, helpt buren om elkaar te ontmoeten, en heeft voor rotjongens een ‘lik-op-stuk-beleid’. Het verslag leest als een tijdsdocument: begonnen  om de arbeidersklasse aan geschikte woningen te helpen, groeide zij uit tot buurtregisseur en straatcoach – de partij, de kerk, de staat, iedereen trekt zich terug. Niet Vestia.

Nu is er alleen een tekort van een slordige twee miljard. Te veel ingewikkelde rentetrucs uitgehaald. Plain vanilla swaps brengen Vestia bijna op de knieën. Het is alsof je een spotgoedkope brandverzekering op je huis neemt, maar flink moet betalen als het niet afbrandt. Zoals ze in Amerika zeggen: There ain’t no such thing as a free lunch.

Vestia was eens het gemeentelijk woningbouwbedrijf van Den Haag. Later klonterde het samen met corporaties uit Zoetermeer, Nootdorp, Delft, Rotterdam en het noodlijdende SGBB. Vestia was het koninkrijk van oud-gemeente- en provincieambtenaar ‘mr. Erik Th. P. Staal’, aldus het jaarverslag.  Hij werd een corporatietycoon, net als de Maseratiman van Rochdale.

De dynamiek spat ervan af. Door in z’n eentje de groep te leiden spaarde hij heel wat directiesalarissen uit. Die vijf ton die hij opstreek is een koopje, moet de raad van commissarissen hebben gedacht. Intussen hadden ze niet door dat onder Staals verantwoordelijkheid Marcel de Vries, hoofd treasury & control iets te veel had zitten spelen met zijn nieuwe derivatensoftware. In 2011 meldde hij dat het programma „has shown the clear advantage of being able to deliver valuation precision in a very smart and user-friendly way.”

Niet dus. Vestia heeft veel meer derivatencontracten afgesloten dan nodig om een lage rente op uitstaande leningen te verzekeren. Over de omvang van de schade wordt geheimzinnig gedaan, maar het zou om meer dan 2 miljard gaan. Puur speculeren met andermans geld, in de beste traditie van Nick Leeson, die in 1995 Barings voor 1,4 miljard dollar het schip in liet gaan, en Jerôme Kerviel, die in 2008 4,9 miljard euro voor Société Générale vergokte.

Marc Calon, de voorzitter van de koepel van woningbouwcorporaties, bagatelliseerde het probleem van Vestia in het Radio 1 Journaal. Gewoon rente afdekken, hoort erbij. De oud-gedeputeerde van Groningen heeft daar naam gemaakt met het Blauwe Stad-project waar de wind nog steeds vrij spel heeft. Hij en andere sociaal-democraten van het grote gebaar zitten diep in de volkswoningbouw – met een reputatie waar de PvdA van geniet als van een kogel aan een ketting.

Toch is de oplossing van het Vestia-probleem niet zo eenvoudig. Het illustreert dat Nederland in de jaren ’80 en ’90 van de vorige eeuw afscheid nam van het maatschappelijk middenveld en lonkte naar de markt als allesberedderend mechanisme. Maar de ambities van de sociale woningbouw lieten we niet los. In 1995 werd definitief vereffend wat overheid en woningbouwcorporaties elkaar verschuldigd waren. Door de stijging van de huizenprijzen werden de corporaties op papier steenrijk. Daardoor konden zij blijven lenen en bouwen.

Toen de woningbouw in 2008 met de banken mee in crisissfeer belandde, konden de corporaties moeilijker geld lenen en eigendom te gelde maken. Het gebruik van listige financiële instrumenten werd een manier om toch te blijven bouwen. Iedereen blij als het lukt. Paniek als je verkeerd gokt met je sophisticated software en je sjieke bankadviseurs.

De minister die er niet over gaat, tegenwoordig die van Binnenlandse Zaken, en de Tweede Kamer huilden deze week weer  rituele tranen. Men kon niet ingrijpen, maar maakte zich zorgen over het falend toezicht. In de raad van commissarissen van Vestia zijn CDA en PvdA zichtbaar vertegenwoordigd. Juist die partijen worstelen met het wegvallen van het arrangement dat zo lang werkte voor de wederopbouw.

De overheid wil de zorg voor betaalbare huurwoningen niet weer op zich nemen. De echte markt ziet geen brood in huurwoningen van 600 tot 950 euro. Daar hebben grote steden als Amsterdam behoefte aan, om politiemensen en leerkrachten te kunnen huisvesten. Maar die huren liggen boven de inkomensgrens die Brussel stelt. De corporaties moeten het gat vullen. Dat kunnen zij alleen door duivelse financiële toeren uit te halen. Wie repareert nu de gootsteen?

De Nederlandse politiek weigert de woningmarkt van het slot te halen, geeft Brussel de schuld maar pakt zelf het scheefhuren (mensen met te hoge inkomens in sociale woningbouw) niet aan, laat door de hypotheekrenteaftrek te hoge huizenprijzen in stand die starters beletten iets te kopen. En de banken geven liever geen hypotheken, omdat zij hun kapitaal moeten versterken. Een beetje rente uit Frankfurt is bovendien veiliger.

Corporatiecowboys zijn ondernemers zonder eigen risico. Laat ze de schade maar terugbetalen met hun villa’s in de zon. Maar politiek Den Haag moet eens toegeven dat het het onmogelijke vraagt van corporaties die sociaal moeten bouwen op een markt die niet sociaal is. Toezichtgejammer is niet genoeg.

Niemand regeert, zeker op de woningmarkt. Met één zekerheid: als het fout gaat, draait de staat er voor op. Doet u mij maar vanille.

In groep acht zitten 26 leerlingen. Er zijn maar 5 meisjes. Hoeveel procent ongeveer van de leerlingen van groep acht is een meisje? A ongeveer 1/5%, B ongeveer 5%, C ongeveer 20%, D ongeveer 25%.

Deze rekenvraag (kladpapier toegestaan) uit de Cito-toets (‘Eindtoets Basisonderwijs’) van 2011 vat aardig samen wat er ‘ongeveer’ mis is met het rekenonderwijs in Nederland. Kinderen gaan naar het voortgezet onderwijs met een globaal gevoel voor getalletjes, ontwikkeld aan de hand van verhaaltjes. Zij leren winkelen maar niet echt rekenen.

Dat krijg je met te veel dokters aan het bed van een vrij gezonde patiënt. Aan het Nederlandse onderwijs is decennialang geopereerd door idealisten en kleine kapiteins. Allen hadden het beste voor met zichzelf, en natuurlijk met de kinderen. Iedere ingreep riep een radicale correctie op. Op den duur klonk steeds de wijsheid ‘Nu afblijven’, maar dan bedacht iemand de definitieve verbetering.

Deze week sloegen de stoppen weer eens door. Als 10.000, misschien wel 20.000 leerkrachten hun klaslokaal onbemand laten en met toeters en spandoeken naar de Jaarbeurs reizen om te demonstreren, dan is er wel iets aan de hand. Hun boosheid gaat over 40 verplichte lesuren uur per jaar extra en een vakantieweek minder. Althans zo lijkt het als je de geschiedenis vergeet.

O wat een verwende werknemers, zeggen de coalitiepartners die het onderwijs weer pittig willen maken. Ga toch niet zo 19e-eeuws staken, grijp je kans en maak je meester van het onderwijs, schreef Harm Beertema, PVV-Kamerlid met een missie die docenten zou moeten aanspreken. Een bestuurder van de onderwijsvakbond AOb verklaarde de minister te dom voor haar taak. Iedereen boos. Excuses volgden, standpunten bleven. Lastig, iedereen heeft een beetje gelijk.

Beertema was jaren leraar Nederlands in het middelbaar beroepsonderwijs. Hij zag zijn school opgaan in fusies en werd door onderwijskundigen gedegradeerd tot zaalwacht terwijl de leerlingen van de computer les kregen. Via Beter Onderwijs Nederland kwam hij in de Kamer voor de PVV. Nu wil hij het verschil maken: leerlingen gaan weer leren, docenten lesgeven en weg met de eigen agenda’s van bonden en bestuurders.

Maar hoe doe je dat? Door je stempel te zetten op een eindeloos bepolderd akkoord tussen de minister en ‘het veld’ – raden, bonden, besturen, noem het hele niet-lesgevende hogere schalen-circuit maar op. Best begrijpelijk dat Beertema een strijdpunt kiest: 1040 uur les per schooljaar. VVD en CDA hebben hun gedoogpartner z’n zin gegeven. Kwaliteit=voldoende lesuren.

Niet handig. Iedereen weet nog de scholierenstaking van 2007 over de ‘ophokuren’. Zoals het ook niet handig is scholen en dus docenten meer uren les te laten geven en tegelijk een week zomervakantie af te nemen. En de kinderen uit het bijzonder onderwijs in de gewone klassen erbij te zetten.

Een potje kijven over en weer is evenmin handig. Zou het kunnen zijn dat de onderwijsbonden hun eigen rol als belangenbehartigers materiëler definiëren dan goed is voor het beroep van leraar?

Wat zou het mooi zijn als een bevlogen leraar opstond die uitlegde dat de beroepsgroep inderdaad graag serieus genomen wil worden. Een lerarenvoorvrouw of –man die kon uitleggen dat al het didactisch gebabbel even genoeg is geweest. Een boegbeeld dat de nieuwbouwwaan van bestuurders als die van het ROC Arcus in Heerlen (zie VPRO’s De Slag om Nederland van 23 januari) aan de kaak stelt.

Het is tijd dat leerkrachten, in het basisonderwijs en allerlei soorten voortgezet en hoger onderwijs uit hun schulp kruipen. Hun status kon zo afkalven omdat iedereen het liefst z’n eigen les geeft. Mokken in de docentenkamer hielp niet. Wie meer wilde verdienen moest gaan coördineren of leiding geven. De VVD wil nu met prestatiebeloningen het goede lesgeven aanmoedigen. Maar het verschil met de buitendienst van een dubbele beglazingsfirma is groot en hoort dat ook te zijn. Het gaat nu om geld maar het gaat niet echt om geld.

Docenten die murw zijn van de veranderlawine uit Den Haag moeten voortaan eerder opstaan. Beertema vroeg deze week terecht in De Volkskrant: ,,Waar waren de boze leraren toen het realistisch rekenen werd opgelegd door de bestuurders waardoor onze kinderen niet meer kunnen cijferen? Waar was de boze leraar toen van hogerhand werd besloten dat het vak geschiedenis er niet meer toe doet?’’

Nu iedereen het Chinese en het Indiase wonder steeds dichterbij ziet komen en bijna iedereen beseft dat Nederland het moet hebben van slimme diensten en producten, is een deltaplan voor het onderwijs nodig. Hou op met oude ruzies. Zorg dat de pedagogische academies weer als de hazen leren rekenen en spellen, zorgen voor aardrijkskunde en geschiedenis, een vreemde taal op de basisschool. Martel gekwalificeerde zij-instromers voor het voortgezet onderwijs niet af met semi-universitair geneuzel voor een papiertje.

Excellentie Van Bijsterveldt, u bent helemaal niet onbekwaam voor uw vak als u kans ziet een groot deel van het fictieve onderwijsveld om te scholen tot docent – aan de slag. Beste vakbondsleiders, kom op voor het vak van uw leden, niet zo opzichtig voor hun verworven rechten. Vakbekwaamheid en een vonk tussen docent en leerlingen, de rest is ondersteunend.

,,Maaike heeft 130 euro, ze koopt een jas (44,90) en een broek (29,95). Hoeveel euro ongeveer heeft Maaike dan nog over?’’ Over anderhalve week gaan al die achtste groepers weer zweten op de misverstanden van hun ouders’ generatie.

P.S. ‘Bijzonder onderwijs’ hierboven moet natuurlijk ‘speciaal onderwijs’ zijn. Stom.

Het CDA mag vandaag best trots zijn. Als we hier min of meer dagelijkse tv-satire hadden, zoals Jon Stewart en Stephen Colbert in de VS of Les Guignols de l’Info in Frankrijk, dan zouden de voormannen en -vrouwen van het CDA er hoofdrollen in spelen. Bij gebrek aan die traditie doet Henk Bleker wat hij kan.

Intussen flikken de Nederlandse christen-democraten het toch maar, met velen nadenken over wie zij willen zijn en  plannen eraan voor de praktijk verbinden. Het CDA-congres in Utrecht vandaag was overtekend nadat een extra zaal was gehuurd. Op last van de brandweer mocht er niemand meer bij.

Christen-democraten willen massaal discussiëren over het werk van een commissie met de opwindende aanduiding Strategisch Beraad. Ik weiger daar schamper over te doen. Politieke partijen zijn er om mensen te binden aan idealen. Hieraan heeft het flink ontbroken in de afgelopen technocratische jaren, toen men elkaar wijsmaakte dat de markt dé universele weg was naar efficiënte rechtvaardigheid.

Als een voorheen grote partij haar roeping terugzoekt, laat dan duizend bloemen bloeien, maar het CDA is hopelijk voldoende wereldwijs om te begrijpen dat buitenstaanders de christen-democratische lente bekijken met enige scepsis. De partij heeft altijd nobele programma’s gecombineerd met een lenig pragmatisme, in het hart van de Nederlandse politiek.

Anders dan in het verleden is het CDA  de kleinste bondgenoot in de coalitie met de VVD en gedoogpartner PVV. Het CDA miste zijn gebruikelijke machtsoverwicht – ook al was VVD-leider Rutte zo gul het CDA evenveel ministersposten te gunnen als zijn eigen partij. De fundamentele koerswijziging was dat de partij onder aanvoering van Maxime Verhagen tekende voor een conservatief regeerakkoord.

Eenderde van de 5.000 aanwezige leden op het congres van oktober 2010 steunde deze keuze niet. Verhagen noemde het congres een „feest van de democratie” en riep op tot eenheid – het CDA nam zijn verantwoordelijkheid en hield Nederland regeerbaar. Macht op krediet zou echte macht terugbrengen.

De eenheid is niet hervonden, evenmin als de kiezersgunst. Dominee Ruth Peetoom won het partijvoorzitterschap met de belofte van een Strategisch Beraad dat nieuwe uitgangspunten zou verwoorden.

Het gisteren gepresenteerde rapport Kiezen en Verbinden roept het CDA op weer ‘gematigd’ te zijn en te kiezen voor ‘het radicale midden’. Deze intrigerende term is in Nederland gebruikt door D66. In de gepolariseerde VS werd in 1999 de New America Foundation opgericht, een denktank die niet hoorde bij Democraten of Republikeinen, maar the radical center gestalte wilde geven. Wat betreft gezondheidszorg, overheidsfinanciën en buitenlands beleid kwam New America sindsdien vooral met pragmatische, weinig ideologische voorstellen.

Het radicale centrum moet voor het CDA ‘helderheid’ inhouden, zegt   oud-minister De Geus. Zijn Strategisch Beraad bepleit openheid jegens immigranten, duurzaamheid, het verbinden van Nederland met Europa, het dichten van de kloof tussen hoog- en laagopgeleiden en het ontgrendelen van de woningmarkt, in combinatie met een sociale vlaktaks.

Werkelijk radicaal wordt het CDA pas als het de komende maanden ervoor kiest ook echt te kiezen. Eind februari komen de cijfers die het kabinet dwingen nadere bezuinigingen te vinden. De Europese afspraken die Rutte c.s. in Brussel heeft bepleit, nopen het kabinet waarschijnlijk volgend jaar al 7 miljard euro extra te snijden.

Gaat het CDA, dat het winternummer van zijn denkblad Christen Democratische Verkenningen wijdde aan „menselijke waardigheid”, dan door met snoeihard bezuinigen op zorg en bijstand, terwijl het taboe op hervorming van de woningmarkt in stand blijft? Natuurlijk, de ideeën van het Strategisch Beraad zijn bedoeld voor de komende vijftien jaar – maar toch.

Sinds 2010 wordt het land geregeerd door twee coalities: een binnenlandse (VVD, CDA, PVV) voor minimumstraffen en bezuinigen op de Wajong en een buitenlandse (VVD, CDA, PvdA, GroenLinks, D66) voor Europa en Kunduz. Wat zich aftekent, is een drietrapscoalitie, met soms een Verhagen-CDA dat nog wat meer op ontwikkelingssamenwerking snijdt  – je helpt die mensen meer met een beetje hardheid – en een Peetoom-CDA, dat een warmer christen-democratisch mensbeeld vertaalt naar het ministerie van compassie.

Het is curieus. Dit ontluikende CDA biedt een meerderheid voor maatregelen waarop anderen al geruime tijd  aandrongen –  soms vergeefs door toedoen van het CDA, zie de hypotheekrenteaftrek. Al in september 1998 adviseerde de Raad van State daar  goed naar te kijken. Toen wilde Paars er niet aan. Oppositiepartij CDA had daar vrede mee. De PvdA en D66 zijn allang om en willen de woningmarkt hervormen. Het CDA van Balkenende wilde er nooit aan tornen. De VVD en de PVV steunden het taboe in 2010. Nu verzacht het CDA het H-taboe.

Het doet denken aan het idee van minister  Duisenberg (Financiën, PvdA) uit begin jaren zeventig om te komen tot een publieke Postbank, om de burger een vitale nutsdienst te bieden en wat concurrentie te brengen in  het bestaande bankenoligopolie. Het CDA hield het lang tegen én voerde het plan ten slotte uit, in zeer beperkte vorm. Nu is het idee weer actueel.

Premier Rutte verzekerde gisteren opnieuw dat de CDA-fractie in de Tweede Kamer solide achter het regeerakkoord staat. Zeker. Maar hoelang kan het CDA met Maxime Verhagen 130 blijven rijden en met Ruth Peetoom op de hei blijven dansen in het maanlicht?

De publieke omroep-paragraaf van het PVV-verkiezingsprogramma uit 2010 was duidelijk: ,,Avond aan avond paraderen er linksmensen die door linkse omroepen worden uitgenodigd hun politiek-correcte meningen te debiteren. Dat allemaal op uw kosten.’’ Weg ermee. De VVD pleitte in haar programma voor één publiek tv-net minder.

Ook na de toelating door een PvdA-minister van de Telegraaf-omroepen WNL en Powned zijn VVD en PVV, met CDA-minister Van Bijsterveldt als onwillige uitvoerder, bezig de publieke omroep een kopje kleiner te maken. Ruim baan voor de commerciële omroepen.

Omroeppolitiek is vervelend, ik gaap er ook altijd bij. Behalve als je bedenkt hoe de televisie er uitziet in landen met alleen maar commerciële omroep. In de Verenigde Staten, het Mekka van de marktknuffelaars, is ’s avonds tv-kijken vrijwel overbodig. Het meest geslaagde en gedurfde amusement is nog onverteerbaar: je zit meer dan de helft van de tijd op gebitsreinigers en wolwasmiddelen te wachten.

De PVV beveelt RTL 1, 2, 3 en 4 en SBS 6, 7 en 8 als ideaal omroepdieet van harte aan. En ziet niets nuttigs op de drie publieke zenders. De publieke omroepen hoeven geen amusement te doen, wordt vaak gezegd, de commerciëlen doen dat beter. De kijkcijfers van Wie is de Mol, Tussen Kunst en Kitsch, Beatrix onder Vuur en Boer zoekt Vrouw weerleggen dat deze week.

En dan moet je nog beginnen de programma’s te inventariseren die ergens over gaan en mensen als klant, burger, reiziger, patiënt of rechtzoekende ondersteunen. En nieuws, achtergronden, documentaires en verslaggeving van sporten die niet altijd met een V beginnen. In landen zonder publieke omroep bestaan die programma’s nauwelijks. In de VS is zelfs het pure nieuws naar de randen van de avond verdreven.

De PVV schildert de publieke omroep stelselmatig af als ‘staatsomroep’. De PVV is lang niet de enige partij die moeiteloos de grens overschrijdt en de inhoud van radio- en tv-programma’s wil sturen. De PVV wil het percentage Nederlandstalige muziek op Radio 2 bepalen, D66 wil meer drama, het CDA wil weten hoe het zit met kannibalisme bij BNN, de SP overwoog Kamervragen over de selectie voor het Songfestival, enzovoort.

Een staatsomroep wordt in hoge mate beïnvloed door de politieke machten. Dat is hier in principe alleen het geval bij opzet en uitwerking van het bestel. Dat is er op gericht ruimte te geven aan zoveel mogelijk levenssstijlen en –beschouwingen. In de verzuilde tijd vielen omroepen vaak samen met partijen. Niet meer. Er is hier minder sprake van staatsomroep dan in grote delen van de wereld en minder dan in de jaren ’50.

In hun afkeer van het bestaande publieke bestel hebben de gedoogcoalitiepartijen een bezuiniging van grofweg een kwart van de omroepbegroting opgelegd. De Wereldomroep is van de kaart geveegd. Het Muziekcentrum van de Omroep is gedecimeerd. Na veel geduw en getrek is in november afgesproken dat het aantal omroepen teruggaat van 20 naar 8.

De inkt was nog niet droog toen de omroepwoordvoerder van de VVD zei dat er nog eens 200 miljoen afkon. Premier Rutte legde haar het zwijgen op. Deze week sloeg deze Anouchka van Miltenburg weer aan nadat de directeur van de Avro had gezegd dat de afgesproken bezuinigingen gevolgen hebben voor programma’s. Op haar website juicht Van Miltenburg: ,,De VVD gooit de beuk in het eens pluriforme omroepbestel’’. In Kamervragen toonde zij zich deze week bezorgd over de kwaliteit van de programma’s.

Het vervolg van deze veldtocht is één van de drie publieke netten afpakken, met als tussenvariant één landelijk net aan de regionale omroepen geven. Leek het CDA ook wel wat. Die regio-omroepen lijden een kwijnend bestaan. Omroep Fryslan heeft thuis een marktaandeel van 3 procent. De meeste andere regionale tv-zenders trekken amper één procent van de totale kijktijd in hun regio.

De regionale omroepen klagen dat zij op veel digitale indelingen ergens tussen positie 317 en 748 zijn verdwaald. Maar een rechtgeaarde Drent die zijn zender graag wil zien kan em natuurlijk toch wel vinden. Toch kijkt de Drent maar 1,3 procent van zijn tijd naar TV Drenthe.

De hoop van de regionale omroepen is dat zij op een landelijk net af en toe 10 minuten na het Journaal of zo mogen uitzenden in de eigen provincie. Dan zijn zij goeddeels door hun centjes en ideeën heen. De gedachte een heel landelijk net aan de regionalen te geven is een illusie die als Paard van Troje fungeert om Hilversum dat derde net af te pakken.

Het is een onnozel achterhoedegevecht. Islam, grachtengordel, Majesteit, Europa, publieke omroep. De VVD zegt wel een publieke omroep te willen, volgens een BBC-model. Geen omroepverenigingen. Intussen heeft Den Haag toch de ledentallen belangrijker gemaakt om geld en zendtijd te verdelen. Incoherent. Zonder een blik op Google TV, YouTube en al die andere vormen van internetvideo die het hele omroepbestel opzij blazen. Ruim baan voor de commerciële zenders, allemaal in buitenlandse handen.

Dit gaat over afbraak van fatsoenlijke, vernieuwende, bewerkelijke Nederlandse publieke omroep. Die past misschien in het PVV-programma, minder in dat van de VVD en al helemaal niet bij het oude of het nieuwe CDA. Creatieve destructie werkt anders. Niets wijst erop dat de PVVD geïnteresseerd is in de toekomst van goede Nederlandse radio en televisie.

Heeft u het Woudagemaal zien pompen in Nieuwsuur? Druppeltje olie erbij en het stoomgemaal bij Lemmer spuugt weer viereneenhalf miljoen liter water per minuut in het Ijsselmeer, om de Friese boezem vier centimeter te verlagen. En die ingenieuze balgstuw bij Kampen? Prachtig toch? Vastberaden en saamhorig tegen het wassende water – daar kan geen islamofobie tegenop.

Dit is wat wij kunnen. Dit verbindt ons. De balgstuw als niet-Maxime. 130 kilometer, dat is consumptie-politiek. Heel veel water, dat zijn wij echt. Het is geen makkelijke nostalgie. Keiharde wind, immense regen en hoog water, dat is nu. Slim en verstandig dat Delta-commissaris Kuijken overal opdook op de dijk. Dit gaat over veel meer dan water. De politiek kan er van leren, in ieders voordeel.

De aankondiging van Maxime Verhagen dat hij niet de nieuwe leider van het CDA wil worden is met een bijna pijnlijk gebrek aan teleurstelling verwelkomd binnen zijn partij. Bekwame, loyale man. Hij heeft het krimpende CDA toch maar in het centrum van de macht weten te houden. Maar niet onze leider voor de dag van morgen. Zelfs niet voor de storm  van nu.

Niemand weet of de christendemocratie weer volop terugkomt, maar wat zich aftekent is een even dramatische als fascinerende zoektocht naar onloochenbare waarden. Dat zijn vaak oude waarden in nieuwe vertaling. Verhagen personifieerde het überpragmatische, bestuurlijke CDA dat ooit Limburg en Brabant bestuurde, waar de roomskatholieke kerk zaken kon laten seponeren. Ook het CDA dat lang door het midden het verzuilde land draaiend hield, de verzorgingsstaat mee opbouwde.

Teleurgestelden van die christendemocratie hebben intussen in groten getale hun toevlucht genomen tot SP, PVV en VVD. De PvdA kon hun niet blijvend een warm nest bieden. Door met de concurrenten PVV en VVD te gaan regeren hoopte Verhagen als partij ‘over rechts’ te overleven, liefst het Zuiden te heroveren. Uit de peilingen blijkt daar niets van. De twee conservatief-liberale aanbiedingen smaken authentieker dan het kleurloos gebleven CDA-product van Verhagen.

Zijn erkenning dat hij het CDA niet gaat redden markeert een omslagpunt. Onder regie van partijvoorzitter Ruth Peetoom werken commissies aan de contouren van een hernieuwd CDA. De groep van collega-dominee Jacobine Geel heeft al een nieuw vocabulaire aangereikt – als niet-partijlid wordt zij niet overal vertrouwd. De meer fundamentele uitgangspunten worden door een groep onder voorzitterschap van oud-minister De Geus uitgebroed. Het CDA-congres buigt zich daar 21 januari over.

Waar dit Strategisch Beraad mee komt is nog geheim. Het zal geen wilde boel worden. Het CDA herbergt nu eenmaal katholieken en protestanten, buitenmensen en (steeds minder) stedelingen. Het zou niet verbazen als het nu tijd is voor wat meer Noordelijke dan Zuidelijke instincten – meer balgstuw en minder Rolduc. Welke ruimte heeft het CDA nog in 2012? Genoeg, als je het wil zien.

Kortgeleden publiceerde Gabriël van den Brink van de Universiteit Tilburg een handreiking waar het CDA, en eigenlijk iedere andere politieke partij inspiratie uit zou kunnen putten. Eigentijds Idealisme – Een afrekening met het cynisme in Nederland bundelt de uitkomsten van een onderzoek naar de omgang van Nederlanders met ‘het hogere’.

Die zoekopdracht suggereert dat het land via onze lieve heer moet worden gered, maar zo eenvoudig maakt Van den Brink het zich niet. Zijn verkenning van wat Nederlanders graag doen buiten hun directe eigenbelang is tegelijk hartstochtelijk en staat open voor de werkelijkheid. Wat blijkt? Wij zijn niet zo cynisch en negatief, zo vijandig tegen alles wat anders is. Vergeleken met andere Europese landen scoort God heel laag, maar op acht andere vormen van mogelijke inzet zijn Nederlanders feller dan wie ook.

Van den Brink pluist uit hoe de Nederlandse gelovigheid zich steeds meer heeft vertaald in een hang naar vitaliteit, sport, vrijwilligerswerk, natuurbehoud, liefde en andere ‘zintuigelijke genietingen’, ja zelfs ontwikkelingssamenwerking. Velen doen heel graag goed, misschien onhandig, maar met een vanzelfsprekende zelfopoffering voor  buren, naasten en verren.

Met andere woorden, concludeert Van den Brink: ,,Het Hogere is hier niet zoeer verdwenen maar het heeft zich op een wonderlijke wijze in alle richtingen verspreid. Bezien vanuit het oude geloof mag het dan lijken of Nederland een geseculariseerde samenleving is geworden, maar historisch en sociologisch bezien kunnen we beter zeggen dat het engagement met hogere waarden en geestelijke beginselen juist bloeit.’’

Zo, dat is heel wat anders dan al dat geschamper. De omgangsvormen zijn soms erg vitaal geworden, maar eronder bruist betrokkenheid bij van alles dat iedereen aangaat. De grote uitdaging voor politici en politieke partijen is die stromen van bereidwilligheid  stem en vorm te geven. Ook al klinkt die goede wil soms als verontwaardiging.

De afkeer van banken die als dolgedraaide robots hun eigenbelang nastreven met andermans geld is authentiek, en breed gevoeld. Dat de politiek zulke onderwerpen niet weet te vertalen is een gemiste kans. Zoals het toegeven aan de rooklobby een voorbeeld is van verkeerd begrepen volkswil, nep-VOC. Het onderwijs wordt met ophokuren en streber-beloningen nog steeds niet gered van Babbelonië.

Samen tegen het woeste water. Dat vakmanschap is er nog. Iedereen weet zijn taak en plaats op de dijk. Een schoolvoorbeeld van eigentijds idealisme.

Doekle Terpstra, de moedige redder van HBO-instelling InHolland, laat er geen twijfel over bestaan. Anders dan bij de Technische Universiteit Delft, gaan bij InHolland de eisen niet omlaag. Integendeel. ,,We worden strenger en selectiever.” Geen slecht idee als je ziet hoe hij dat voornemen wereldkundig maakte. Zijn tweet (zie hierboven) lijkt inmiddels verwijderd te zijn.

P.S. Wie denkt dat ‘ijsen’ serieus gespeld is, wens ik een prachtige dag.

P.S. 2. Dan maar sport, moet Terpstra hebben gedacht. Hij twittert weer:

Wat hebben de rooms-katholieke kerk en het bankwezen met elkaar gemeen? Een verhoogde zelfdunk en een verlaagd vermogen tot schaamte.

Zeker bij de banken is niet het aanwijzen van schuldigen acuut, maar het nemen van maatregelen om verantwoordelijkheden te leggen waar zij horen.  De politiek zou daar wijzer en flinker kunnen zijn.

Banken zijn belangrijk om de economie gezond te houden. Bedrijven en burgers betalen elkaar via banken. Zij kunnen hun ambities realiseren door geld te lenen of tijdelijk tegen een vergoeding te parkeren. Dat is de publieke nutsfunctie van banken.

Daarnaast denken bankiers van oudsher dat zij slimmer zijn dan andere mensen. Zij hebben altijd voor eigen rekening gehandeld. En vooral met andermans geld. Dat levert winst op, voor de klant een graantje.

Veel is fout gegaan toen winst en risico uit balans raakten. Toen de geïnformeerde gok op de beurs werd ingehaald door financiële producten waar bankdirecteuren zelf het fijne niet van begrepen. Kenmerk van  die contracten was het wegspelen van risico’s en het verveelvoudigen van opbrengsten.

Het afschaffen van de ‘Glass-Steagall’ wet maakte in 1999 in de VS een einde aan de verplichte scheiding tussen nutsbankieren en zakenbankieren (op de financiële markten). Banken slorpten elkaar op en werden ontembare financiële roofdieren. Informatisering en globalisering bevorderden de explosieve mix van snelheid, kolossale bedragen, ondoorzichtigheid én geautomatiseerd kuddegedrag. Speculeren tegen landen werd gewoon.

Voor de commissie-De Wit en bij soortgelijke buitenlandse onderzoeken naar het financiële systeem bleek dat externe toezichthouders en raden van commissarissen permanent achter het net vissen. De financiële conglomeraten zijn te complex en onderling afhankelijk.

Net als de kerk van Rome roepen vertegenwoordigers van de banken dat zij zelf orde op zaken stellen, dat overheden hen niet met steeds nieuwe regels moeten afleiden. Terwijl het bankwezen in 2008 en nu opnieuw met duizenden miljarden publiek geld overeind wordt gehouden. De echte consequenties zijn daar nog niet uit getrokken. Het is tijd dat politici van alle partijen hun bedeesdheid afleggen.

Nog steeds zijn de meeste bankwinsten geprivatiseerd en de risico’s voor de gemeenschap. Geef de banken voldoende geld, stel niet te veel kapitaaleisen, dan komt de economie vanzelf weer op gang, luidt de sirenenzang. Helaas, de banken hebben het gegeven vertrouwen zo massaal geschonden dat de publieke zaak zich domweg niet kan veroorloven weer miljarden op goed geluk bij de banken binnen te kruien.

In het verleden behaalde resultaten maken het verstandig meer geloof te hechten aan mensen als oud-FED-president Paul Volcker, een rij internationale economen onder wie in Nederland Arnoud Boot, en oud-minister van financiën Wouter Bos. De laatste zei voor de commissie-De Wit dat banken weg moeten van een verdienmodel gericht op onbeperkte, wereldwijde groei.

Deskundigen als  Volcker pleiten voor beperking van de omvang van banken – om overheden niet te ruïneren als het mis gaat met banken die te groot en te belangrijk zijn om  te laten zinken. Boot pleit in een recent pre-advies van de Vereniging voor Staathuishoudkunde voor het ontrafelen van het publieke deel en het avontuurlijke deel van banken. Die zouden onder één holding functioneren mét een plan voor complete ontvlechting in geval van nood.

Of halve ontvlechting genoeg is, betwijfel ik. Het geeft minder drama, grotere slagkracht, maar de ‘chinese walls’ die ik in de jaren ’80 in de Londense city tussen bank-afdelingen met tegengestelde belangen zag leverden vooral knipogen op. Het heeft bij de grote accountantsfirma’s ook niet echt  gewerkt – Arthur Andersen is bezweken onder de verleidingen bij de energie- en geldgoochelaars van Enron, dat in 2001 door de mand viel. Ik zie de verbijsterde werknemers nog met hun kartonnen dozen uit de glazen Enrontoren in Houston stappen.

De geloofwaardigheid van het politieke bestel is aangetast door acht jaar onwaarheid rond de Amerikaanse oorlog in Irak, schreef H.J.A. Hofland deze week. Niet toevallig komt dat drama voort uit eenzelfde waan van almacht en eigenbelang die de financiële fantastenklasse  tot ongekende hoogte heeft opgestuwd. Eerst in de VS en Londen, later in de rest van de wereld. Met de bonus als normaal gedrag verstorende prikkel – ook in Nederland hebben bankiers targets willen halen voor weer een grotere Zuidas-auto.

Publiek nadenken over banken en bonussen gaat niet om een afrekening,  maar om het wegnemen van absurde prikkels bij geldbedrijven en hun werknemers. Om het vervolgens zo te organiseren dat de staat alleen aansprakelijk is voor risico’s die zij behoort te dragen. Financiële trapeze-artisten moeten vooral hun eigen risico’s nemen, en dragen.

Misschien zorgt de oprichting van een sobere publieke nutsbank voor een gunstige prikkel. Een bank die niet concurreert op tariefjes maar op fatsoen. Een bank die de klant diensten verleent.

Dat was lachen met Mark Rutte op College Tour. Een kerk vol Leidse studenten lag aan zijn voeten. Er zijn al te veel eindejaarslijstjes, maar van alle premiers die dit land heeft gekend, moet dit een van de meest goedlachse zijn. Geen geringe prestatie in een tijd van bijna-depressie.

Een opgeruimd karakter is voor een politicus in het tv-tijdperk een vereiste. Het lucht op, verbindt mensen en helpt problemen in proportie te zien. Maar de kijkers voelen ook of het echt is. Mitt Romney is met zijn perfecte gebit, haar en lach nog steeds geen Republikeins presidentskandidaat. Het machinale van zijn opgewektheid ontbreekt bij onze premier. Die lijkt echt vrolijk en niet te beroerd toe te geven dat hij soms iets niet weet.

Zo heeft Rutte zijn ongebruikelijke kabinet al ruim een jaar goedgemutst op de rails gehouden. De coalitie van VVD en CDA, met gedoogsteun van de PVV, gaat bijna fanaat door met het afgesproken bezuinigingsbeleid.  Geert Wilders laat zich weinig afleiden door sociale gevoelens op momenten dat de hardheid en soms onredelijkheid van in het regeerakkoord gemaakte keuzes zichtbaar worden.

Ministers Kamp en Schippers kregen hun bezuiniging op bijstand en gezondheidszorg dankzij een gesloten coalitiefront door de Kamer. Voor betrokkenen is daar bijzonder weinig bij te lachen. De ingrepen in de GGZ en de langdurige zorg dreigen een rommeltje te worden waarin minder wordt bezuinigd dan is geadverteerd. Meer marktwerking in de zorg kan heel makkelijk tot meer productie leiden – net als op de echte markt. Alleen is daar niemand om de schuld te geven.

De minister van Volksgezondheid kreeg zelfs coalitiesteun om de huisartsen te korten op extra werk dat haar voorganger juist van hun vroeg omdat zij goedkoper zijn dan het ziekenhuis: een schoolvoorbeeld van een overheid zonder geheugen. Een onbetrouwbare overheid wordt niet opeens betrouwbaar als er moet worden bezuinigd.

De onuitgesproken veronderstelling bij veel van de genomen maatregelen is toch dat er maar wat steun getrokken wordt, dat ontwikkelingshulp niet helpt, dat kunst-, milieu- en natuurbeleid voor softies en subsidiejunks is. En steeds wordt weer de bestuurlijke truc toegepast om taken, zonder het bijbehorende geld, over de schutting van gemeente en provincie te gooien. Waar het weerwerk nog zwak is.

Het CDA toont zich de laatste weken in toenemende mate ongemakkelijk met dit PVVD-beleid. De echte gedoogpartner zet op steeds meer terreinen nieuwe geurvlaggen uit. De 130 kilometer mag van het CDA en een meerderheid alleen waar het nu al veilig en schoon kan. De post moet op maandag bezorgd blijven worden – Bleker, hij rommelt voort. Het CDA morrelt ook aan het taboe rond de aftrekbaarheid van hypotheekrente.

Voorlopig zijn de drie partijen vrijwillig bij elkaar en is er geen evident, samenhangend alternatief in de aanbieding. Afgezien van de tweede gedoogconstructie voor Europees beleid. En Kunduz. Dat betekent dat dit kabinet de volle verantwoordelijkheid draagt voor het openbaar bestuur, de rechtsstaat en de instituties die daarin essentieel zijn. Daar gaat dit kabinet te nonchalant mee om.

Voorlopig is de onzekerheid rond de constitutionele monarchie even geweken. Er bleek geen meerderheid voor ingrijpende beperkingen van de rol van het staatshoofd, maar de sfeer is nurkser dan we tientallen jaren gewend waren. Het kabinet heeft daar, na een bijzonder gratieloze start tijdens de kabinetsformatie, geen feiten aan toegevoegd. Ook geen positieve.

Het hardnekkige plan om minimumstraffen en hogere griffierechten in te voeren duidt op een miskenning van het grote goed van toegang voor iedereen tot een onafhankelijke rechter. De strafrechter wordt met minimumstraffen onder curatele gesteld en onderworpen aan de politieke waan van de dag. Het idee dat eenieder zijn eigen recht maar moet betalen, berust op een impliciete junglefilosofie van de rechtsstaat.

Zijn er dan geen serieuze juristen meer bij het Rijk? Of is er niemand in de politiek die naar hen luistert? Die vragen drongen zich ook op tijdens het martelende gemodder met de Raad van State, die door toedoen van het kabinet-Rutte het grootste deel van het jaar in het schootsveld van weinig zinvolle publiciteit bungelde. Donner of geen Donner.

Die hele vacaturemaskerade was niet nodig geweest. De Nationale Ombudsman wees er deze week op, naar aanleiding van klachten over de procedure voor een nieuwe vicepresident van de Raad van State, in een brief aan minister Opstelten (Justitie). De advertentieplicht slaat op de overige leden van de Raad van State, niet op de vicepresident. Het wetsartikel is rommelig geformuleerd, de geschiedenis van de totstandkoming van de wet is duidelijk. Alle poespas voor niks.

Was er bij Binnenlandse Zaken geen jurist meer die de recente wijziging van de wet (tussen 2006 en 2010) had gevolgd? En waren er geen ministers of Kamerleden die zich die eindeloze debatten herinnerden? Zoals het nieuwe Kamerlid Taverne (VVD) met zijn motie om de bestuursrechtspraak weg te halen bij de Raad van State er kennelijk ook geen belang aan hechtte dat daar net vier jaar uitputtend over was gedebatteerd.

In sommige landen zijn de instituties een fundamenteel deel van de nationale identiteit. Zie de Verenigde Staten, Frankrijk, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk. Het toch al beperkte besef van de Nederlandse identiteit kan het niet hebben dat we met onze relatief jonge instituties zo omgaan als de huidige regeringscoalitie. Instituties à la carte zijn het begin van een democratie in nood.

Minister Edith Schippers kwam donderdag in de Tweede Kamer met de schrik vrij. Een plafondlamp plofte spontaan naast haar spreekgestoelte neer. Of het even fortuinlijk afloopt met het cosmetisch  tot ‘persoonlijk gezondheidsdossier’ omgedoopte elektronisch patiëntendossier (EPD) is de vraag.

Het EPD is uitgegroeid tot een schoolvoorbeeld van Nederlands openbaar bestuur. Hoe een voor de hand liggend idee door ieders goede bedoelingen plus een dosis ondoorzichtig zakendoen verwordt tot een monster. In dit geval een monster dat al meer dan eens definitief is verslagen. Kennelijk zijn de zakelijke belangen te groot.

Het idee dat medische zorg door veel handen en hoofden optimaal wordt verleend als zij van elkaar weten wie wat heeft gedaan, is niet ingewikkeld. De vaak gebruikte schattingen van het aantal vermijdbare sterfgevallen (‘1900 per jaar’) door het ontbreken van zulke informatie zijn natte vingerwerk. Maar mensen hebben natuurlijk meer kans op goede zorg als al hun gegevens beschikbaar zijn. Eind jaren ’90 zaten we volop in de droom dat grote computersystemen ieder vraagstuk zouden oplossen. De automatiseringsbranche beloofde graag wonderen.

Intussen weten we hoe vaak dat is misgegaan. Steeds nieuwe wensen, alles kon, tegen een aanzienlijke meerprijs. Het politie-communicatiesysteem C2000, de gewone informatie-uitwisseling binnen de politie, steeds meer uitkeringen en toeslagen via UWV en Belastingdienst, de OV-chipkaart, het beveiligingscertificaat van DigiNotar, het Digi-D-systeem waarmee burgers het stadhuis en de belastingdienst ‘veilig’ elektronisch kunnen bezoeken. 100-en miljoenen weg.

Geen wonder dat de Tweede Kamer heeft besloten een parlementair onderzoek in te stellen naar de lange reeks van mislukte en kostbare ict-projecten bij de overheid. Ook het EPD staat op de lijst. Extra curieus dat de Kamer vrijwel tegelijkertijd een motie van de VVD’er Mulder aannam waarin de minister van volksgezondheid wordt gevraagd het EPD te redden.

In april stemde de Eerste Kamer unaniem tegen het EPD-wetsontwerp. De Senaat had zich zeer uitvoerig laten voorlichten door een rij deskundigen en was tot de conclusie gekomen dat het in vele jaren ontwikkelde systeem log, achterhaald en onveilig was. Conclusie: begin met de regionale uitwisseling van medische gegevens. Die is verreweg het meest nodig. Wat op dat gebied bestaat rammelt ook, verbeter dat eerst. Zei ook de VVD.

In een poging het voor 300 miljoen opgebouwde landelijk schakelpunt (LSP) te redden probeerden een aantal koepels van zorgverleners in zomer en herfst hun leden zover te krijgen samen de landelijke boedel over te nemen. Huisartsen voelden er in meerderheid niet voor, apothekers waren niet veel enthousiaster. Het einde leek nabij.

Toen gooide de Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ) een dreigement in de strijd: goede zorg verloopt via elektronische gegevensuitwisseling. Onderbouwing was het rapport Staat van de Gezondheidszorg 2011 dat naar verluidt door een extern bureau werd geschreven. Ook dat leverde geen enthousiasme op bij de mensen die daadwerkelijk zorg verlenen. Dwang spreekt nooit zo aan bij professionals.

Toen greep de minister in met de motie-Mulder, die gerust de motie-Schippers mag worden genoemd. Het indienende Kamerlid toonde deze week in een Kamerdebatje over de miraculeuze wederopstanding van het oude monster niet dat hij wist waar het over ging. Dat gold ook voor het PvdA-lid Kuiken, die haar fractie liet meestemmen met de motie-Schippers – de PvdA bezorgde VVD en CDA zo een meerderheid voor deze ministeriële orkestratie van een lange neus naar de Eerste Kamer en uw privacy.

Nu wetgeving voor het EPD is gestrand in de Senaat, heeft de minister spontane actie ‘uit het veld’ geregeld. Het meer op inhoud en kwaliteit georiënteerde Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG) doet niet mee, maar de koepel van huisartsen wel. Net als de apothekersclub en de Nederlandse Patiënten Consumenten Federatie, de gesubsidieerde patiëntenpoedel die al jaren met overheidsgeld pleit voor het EPD van WC Eend.

Grootste verrassing van deze ‘spontane actie’ is dat de zorgverzekeraars meebetalen. Zij mogen niet in de dossiers kijken. Dat is strafbaar, zegt de minister. Maar wie betaalt, bepaalt op den duur natuurlijk. Het bestaande systeem is onder meer onveilig omdat te veel mensen een pas krijgen (die op zichzelf ook weer makkelijk te kraken is). Hoe reageren verzekeringsartsen als de directie een uitdraai vraagt van mensen met een bepaalde aandoening, of juist een blanco medisch strafblad – aantrekkelijk marketingdoelwit?

Nog steeds dramt VWS, nu bij monde van minister Schippers, een centraal systeem door de strot van artsen en andere zorgverleners. Wie niet is aangesloten, krijgt niet vergoed, zeggen nu ook de verzekeraars. Het net sluit zich. Er mag niet geëxperimenteerd worden met echte persoonlijke gezondheidsdossiers (op een usb-stick). Regionale systemen, bekijk het maar. Ons centrale plan of de medische steppe.

Waarom dat erg is? In Engeland is voor nog veel meer geld zo’n centraal systeem vastgelopen. Privacybeloftes gegarandeerd door de onderbemande privacy-waakhond CBP of de IGZ met één ict-er? Lees hoe de voorzitter van de Raad voor Volksgezondheid en Zorg pleit voor de ‘weetplicht van de gemeente om zicht te hebben op de gezondheidstoestand van hun inwoners’. Hoe? Via de centrale toverdoos. De gemeentes zijn al lekker bezig met hun project ‘Mens Centraal’. Eén zieke gedachte en uw persoonlijke zorgambtenaar staat op de stoep.