Voldongen feiten. Den Haag ziet ze graag als lastige beslissingen zich aandienen. De vijf partijen die deze week de puntjes op de i zetten van het Lenteakkoord dromen van verschillende werelden. Maar zij vinden alle vijf dat Nederland de eigen broek moet ophouden en zich aan de Europese begrotingsregels moet houden.

VVD, CDA, D66, GroenLinks en de ChristenUnie accepteren dat het begrotingstekort volgend jaar niet groter dan 3 procent moet zijn. De drie nieuwkomers aan tafel hebben het Catshuisakkoord van de gedoogcoalitie socialer en groener gemaakt, in slagzintaal. Aanslagen op het speciaal onderwijs en de langdurige en geestelijke zorg zijn getemperd. Daar staat tegenover dat wie een dokter nodig heeft meer zelf gaat betalen.

Om de benodigde 12 miljard extra bezuinigingen te halen (bovenop de 18 miljard van Rutte I) is vooral gegrepen naar ouderwetse belastingen: verhoging van de btw, loonmaatregelen, beperken reiskostenvergoeding, meer accijns op roken en drinken. Met de veel besproken hervorming van de woonmarkt is een beginnetje gemaakt.

Het Lenteakkoord heeft nog geen garantiebewijs van het Centraal Planbureau. Het is nog niet officieel bekend gemaakt, maar uit het gedeelde gevoel voor urgentie en de uitgelekte maatregelen blijkt dat de vijf lentepartijen zich binnen de geldende economische logica bewegen. Dat geldt ook voor het zwaarder belasten van inkomens boven 150.000 euro. Het vergroenen van de belastingen komt het meest in de buurt van een denkomslag.

Verkiezingsverplichtingen zullen geen van de vijf partijen veel ruimte geven om het Lenteakkoord lyrisch aan te bevelen. Het zal wel blijven bij zandzakkenjargon, ‘samen de schouders eronder in tijd van nood’. Het is een compromis geënt op een compromis. Maar zo hoeft het niet te gaan.

Sybrand  Buma en de andere lijsttrekkers zouden  de komende maanden kunnen aangrijpen om los te komen uit het huidige pan-Europese welles-nietes van bezuinigen versus stimuleren. Wat in de Angelsaksische wereld heet ‘austerians vs keynesians’.

Beide benaderingen beweren dat zij weten hoe mensen reageren op financiële prikkels. In beide schuilt een groot vertrouwen in de economisering van ons dagelijks leven, als individuen en als burgers van Nederland en Europa. Zolang we accepteren dat al onze zorgen en verlangens in geld zijn uit te drukken, zitten we gevangen in een eenzijdig economische logica.

De laatste tien, twintig jaar zijn politiek, ambtenarij en bestuur steeds meer bemand door mensen met een economische en een bestuurskundige en dus een management-blik op de werkelijkheid. Zij hebben het publiek belang gedefinieerd in economische termen. Efficiency en kosten-baten-analyses werden van middel doel. De overheid werd een slome speler in deze wedstrijd met het bedrijfsleven. Zelden vraagt de huidige politiek zich af of de overheid wel in het goede toernooi speelt.

Volgende week komt Michael Sandel naar Nederland. Deze politieke filosoof van de Amerikaanse Harvard universiteit schudt in zijn fascinerende boek What Money Can’t Buy – The moral limits of markets deze dominante logica flink door elkaar. Met een schat aan voorbeelden, veel Amerikaanse maar ook uit China, Rusland, Zuid-Afrika en Israël, laat hij zien hoe we langzamerhand alles  op geld zijn gaan waarderen. Zo werden onze markteconomieën tot marktsamenlevingen.

Alles gebeurt hier later. Maar Sandels ‘skyboxification of society’ is ook in dit land steeds normaler. Misschien betalen we hier nog geen dakloze 150 euro om een nacht in de rij te staan voor een overigens gratis kaartje Shakespeare in het Park. En beloven we nog geen verblijfsvergunning aan een immigrant die binnen twee jaar een half miljoen investeert en tien arbeidsplaatsen schept. Maar het heffen van liggeld (vroeger alleen bekend in jachthavens) voor ziekenhuisnachten zal het ‘gebruik’ niet drukken en is dus een economisering van ziekenhuisverblijf, dat voor niemand een vrijetijdsoptie is.

Sandel vat zijn reis langs  de absurditeiten van de vermarkting van ons leven samen met  de goede vragen. ,,Hoe willen we samenleven? Willen we een samenleving waarin alles te koop is? Of zijn er ook morele en menselijke goederen waar markten niets voor over hebben, die voor geen geld te koop zijn?’’

Het zal makkelijk zijn om aan te tonen dat wij nog geen 3,4 miljoen vragen om een metrostation naar een telefoonbedrijf te noemen. Maar wij zitten dichter bij die allesoverheersende marktlogica dan we denken. Het onder al onze beleidsdiscussies liggende mechanisme is dat van de markt die alles beter weet en doet.

Marktuitwasje? Meer toezicht. Banken voor miljarden moeten redden? Bankbelastinkje erop, zonder al te veel voorwaarden om herhaling van het Fortisdrama te voorkomen. De Nationale Investeringsbank, die nu de economie zou kunnen oppeppen, hebben we geprivatiseerd. Net als de woningbouwcorporaties. Die moeten aan dezelfde marktlogica gehoorzamen. En doen wat resteert van hun publieke roeping als aardigheidje erbij. Hoezo minder solidariteit in de zorg?

Nu ProRail als marktpartij niet lukt pleit nota bene VVD’er Aptroot voor terugkeer in de rijksschoot – vergetend dat Rijkswaterstaat de meeste deskundigheid allang kwijt is en moet huren op de markt. En was het echte probleem niet de onwijze splitsing van de NS?

Die verkiezingscampagnes kunnen heel nuttig worden. Als partijen de echte crisis, die van het zoekgeraakte publiek belang durven benoemen. Die verwart en benart heel Europa en dus ook Nederland.

Gezellig is het wel, zo’n CDA-leiderschapsrace. Het gaat er echt bij horen. Zaaltjes met slecht geluid en een tv-opstelling. De politiek volgt soepel de formats van John de Mol.

Waarom ook niet, iedereen is gewend aan alle Voice-varianten. Waar bleef Jack de Vries donderdag bij Pauw & Witteman, zijn stoel omdraaiend om een bod uit te brengen op Henk Bleker of Mona uit Purmerend?

Waar brengt dit onze democratie intussen? Iedereen ziet dat het moet, die leiderschapsverkiezingen. GroenLinksleider Sap erkent dit nu ook, na de geheimzinnigheid rond een gooi naar het leiderschap van Kamerlid Tofik Dibi. Wie politiek leider van een partij wil zijn, moet het vertrouwen veroveren van leden en geïnteresseerde burgers.

Nederland heeft zo lang geleefd met de keuzes van bovenmannen en  een paar bovendames dat het nog wennen is. Burgemeesters mogen we nog steeds niet echt kiezen. Premiers ook niet, al wordt dit vaak gesuggereerd. Het staatshoofd trouwens ook niet. En Senatoren evenmin. We mogen stemmen op leden van de Tweede Kamer, gemeenteraden en Provinciale Staten. Met wie zij vervolgens zaken doen, moeten we maar afwachten.

Wat dat laatste betreft, zouden de vijf partijen die het Kunduz- of Lente-akkoord sloten openbaar kunnen toegroeien naar regeringssamenwerking na de verkiezingen van 12 september. Door de kern van die samenwerking bij de kiezers aan te bevelen. ‘Mits u ons een meerderheid bezorgt, zijn wij van plan het land als volgt te besturen.’ Maar zover is het nog lang niet.

Het summiere akkoord over de begroting 2013 is op vitale onderdelen nog niet af. Het was vooral gericht op een snel politiek signaal. Het Nederlandse volk, Brussel en de financiële markten moesten zien dat Den Haag met een koel hoofd kan regeren als het moet. Economen wijzen op de schadelijke btw-verhoging en een tekort aan duurzame maatregelen om de woonmarkt te bevrijden van alle goedbedoelde, naoorlogse ontwrichtingen.

Politiek gezien is er na de eerste euforie door betrokkenen geen warm woord gezegd over de Lentecoalitie. De VVD ontloopt het soort interne afrekening rond de PVV-samenwerking waar het CDA doorheen gaat, maar zal de komende tijd moeten kiezen tussen naar rechts blijven hangen en wat begrijpender klinken jegens bijvoorbeeld de drie Lentepartners.

De ChristenUnie relativeerde de proefcoalitie gisteren: met D66 zijn de verschillen in levensvisie groot en  de VVD en het CDA wisselen ijskoud van partner als het  uitkomt. Sap had al eerder gezegd dat zij liever de PvdA in plaats zag van de VVD. Het CDA hervindt zijn wendbaarheid. D66 zwijgt nog even.

Iedereen knokt dus voor zichzelf. Zo gaat dat in verkiezingstijd. Daar hoort het oprekken van verschillen bij. Omdat ‘grote fracties’ steeds kleiner worden in de Kamer, zijn er misschien wel vijf partijen nodig voor een meerderheid en duurt het straks langer om al die spierballen weer in de plooi te krijgen. Het is een gepasseerd station, maar je kunt je afvragen waarom Rutte, Verhagen en de anderen na het klappen van de Catshuisronde niet even hebben nagedacht over de voor- en nadelen van nieuwe verkiezingen.

Zeker, het is gewoonterecht geworden dat op een kabinetscrisis verkiezingen volgen. Maar dit geval én de omstandigheden waren uniek. Men had ook kunnen zeggen: we hebben al een minderheidskabinet, dat regeert door zolang het gaat, maar liefst tot en met de begroting voor 2013. Dan was voorlopig ieders aandacht gericht op de opnieuw uitbarstende Europese  en bankencrisis. Men had zelfs op grond van de uitslag van 2010 een Kunduzkabinet kunnen vormen. Nergens staat dat dat niet mag.

Zo is het niet gegaan. Naarmate 12 september nadert, zullen ook de Lentevrienden zich steeds meer van elkaar willen onderscheiden, met spitsigheidjes die niet bevorderlijk zijn voor het verstevigen van het vertrouwen. Nu valt te voorzien dat Nederland zomaar acht maanden met een demissionair kabinet de crisis doormoet. Zonder in Belgen-zonder-kabinet-moppen te vervallen, is dit ook een uiting van de binnenlandse politieke crisis.

Dat is een van de zorgelijke aspecten van die leuke leiderschapsraces: alles is veel te kwiek en guitig om  toe te komen aan de door Fortuyn en anderen blootgelegde politieke vertrouwenscrisis. Aan de vraag hoe we het systeem zo aanpassen dat burgers kunnen meepraten én  mede verantwoordelijk worden voor de lastige keuzes waar dit land als onderdeel van een zwaar beproefd Europa niet aan kan ontkomen.

De Nederlandse discussie over op de pof stimuleren of eerst bezuinigen woedt net zo in de rest van Europa. Economen zijn het soms eens over deeloplossingen, zelden over het geheel. Het is aan politici te kiezen uit die economische waarheden en een samenhangend ideaal te ontvouwen, mét de bijbehorende keuzes voor de verzorgingsstaat en de toekomstige welvaart. Nee-roepers hebben het alleen voor het zeggen zolang idealisten zwijgen. Of zich beperken tot tekortpercentages.

Het lastige voor allen die zich in de politieke arena wagen, is dat de verkoop tijdens de aardbeving doorgaat. Alles moet tegelijk: besturen, financiën op orde brengen, de banken gezond maken én brengen tot een andere risicoafwikkeling, Europa wegsturen van de afgrond én burgers hoop geven op een democratische toekomst die hun angsten en instincten serieus neemt. Petje af voor de door idealen gedreven kandidaten in al die leiderschapsraces. Emile Roemer heeft al gewonnen.

Laten we naar de toekomst kijken, bezwoer minister Spies, terwijl het drijfzand van de gedoogcoalitie haar in het recente verleden zoog. Mariëlle Tweebeeke, de eminente ondervraagster van Nieuwsuur, hoefde zich niet eens druk te maken om de voosheid van de vlucht naar voren van de kandidaat-lijsttrekker van het CDA zichtbaar te maken.

Politiek als vak is soms onsmakelijk. Politiek als roeping is nobeler en eenvoudiger, maar komt soms onhandig uit in de Nederlandse realiteit – vooral als er van coalitie gewisseld moet worden. Als partij met centrumambities heeft speciaal het CDA daar periodiek last van. Daarom wisselde de machtige KVP in zulke gevallen vrij emotieloos van kopman. Het vertrek van Maxime Verhagen past in die schonestartpraktijk van vroeger.

De onordelijke haast waarmee diverse andere CDA-bewindslieden dezer dagen hun afkeer van de PVV en de anti-immigratieagenda van de gedoogcoalitie uiten, heeft de charme van de bevrijdende oprechtheid. En het nadeel van de al te zichtbare souplesse in de ruggegraat. Wat liet Jack de Vries zijn lijsttrekker Balkenende*) ook al weer tegen Wouter Bos zeggen in de campagne 2006? U draait en u bent niet eerlijk.

De uitspraken van Spies deze week trokken de aandacht omdat zij onder beide categorieën leken te vallen. Ook CDA-kiezers waren er volgens een actuele peiling van Maurice de Hond niet blij mee. De eind vorig jaar pas aangetreden minister van Binnenlandse Zaken heeft het verbod op „het dragen van gezichtsbedekkende kleding” (boerkaverbod) en de noodzaak van uitbanning van de dubbele nationaliteit nog met verve verdedigd.

Nu zegt zij dat die maatregelen voor haar niet meer hoeven, het waren voor het CDA inleverpunten geweest om met de VVD en de PVV een (gedoog-)coalitie te kunnen sluiten. In de formatiezomer van 2010 was er geen alternatief geweest. In oktober 2010 wilde tweederde van het CDA die constructie. Dus hebben we er het beste van trachten te maken. Zei Liesbeth Spies – als waarnemend partijvoorzitter en gedeputeerde van Zuid-Holland.

Vrijwel alles aan de redeneertrant van Spies deugt niet. VVD wilde niet verder praten met de Paars Plus-partners; VVD en CDA zagen meer heil in samenwerking met de PVV. Nu doet zij alsof die tweederde van het CDA haar en andere bestuurders min of meer dwong tot het experiment met de PVV. Zo was het natuurlijk niet. Verhagen en zijn jubelcherubijn Eurlings bezwoeren het roemruchte congres van Arnhem om deze stap te zetten.

De verantwoordelijke bewindsvrouw zou “geen traan laten” als de Kamer het boerkawetsontwerp een zachte dood liet sterven. Waarom trekt zij het ontwerp niet zelf in – zij gaat er toch over? Omdat de VVD’ers van het demissionaire kabinet er nog steeds voor zijn? Omdat een deel van het CDA ook niet houdt van boerka’s en bivakmutsen? “Vertrouwen” klinkt uit de mond van Spies als een boemerang.

Met haar procedurele verwijzingen stapt Spies achteloos over het belangrijkste probleem met haar draai heen: het bestaan van morele grenzen. Natuurlijk moet er in dit land met veel meningen en relatief kleine partijen voortdurend worden gezocht naar compromissen. Maar iedere partij – en zeker een partij die zich laat voorstaan op normen en waarden – heeft de eigen morele grenzen in het oog te houden.

Spies noemt het gedoogavontuur “een experiment dat niet voor herhaling vatbaar” is. Maar zij kan het niet over haar lippen krijgen om te zeggen dat het fout was, dat de norm “gij zult niet discrimineren” voortdurend is overschreden, dat de Boerkawet daar een voorbeeld van was, dat al het ijveren van minister Leers in de buitendienst van Geert Wilders daarop was gebaseerd.

De VVD heeft zich op rechts genesteld en vertoont amper discussie over de vraag of er misschien ook liberale grenzen zijn overschreden. Een logische reactie op dat electoraal-tactische reflectieverbod is de uitspraak van GroenLinks-leider Jolande Sap. Logisch dat ze liever met de PvdA verder wil. De cijfers en de compromisbereidheid van deze en gene zullen uitwijzen of dat ervan komt. De VVD is over het algemeen beter in politiek als vak.

De open discussie en de lijsttrekkersverkiezingen binnen het CDA zijn tekenen van dooi en voorjaar. Het zichtbaar worden van decennialang in beslotenheid uitgevoerde draaibewegingen kan een teken van volwassenwording zijn. Dat gaat soms van au. Boeiend is daarbij dat de bestuurlijk ervaren outsider Marcel Wintels (de ‘redder’ van scholenmonster Amarantis) zich opwerpt als de schone kandidaat zonder PVV-sporen aan zijn handen. Maar op het Arnhemse congres stemde hij niet tegen de gedoogcoalitie.

De kunst van het draaien, in zeiltermen ‘door de wind gaan’, vereist een fijn moreel kompas op het kruispunt van roepingen. Als 4 en 5 mei nog ergens over gaan, dan ook dat er morele grenzen zijn die iedere roeping horen te domineren.

*) In de oorspronkelijke versie, en in de papieren krant stond ten onrechte ‘lijsttrekker Verhagen’.

Die pronte bossen tulpen op de onderhandelingstafel van de Regenboogcoalitie hadden bijna het profiel van minister De Jager. De ‘onpartijdige’ minister van Financiën sjouwde deze week een akkoord bij elkaar dat hem definitief het leiderschap van het CDA kan bezorgen. Als hij wil. Montere technocratie doet ’t goed in tijden van lastige, nieuwe waarheden.

NL Doet, de grote vrijwilligersactie, leek dinsdag bezit te nemen van drie oppositionele middenpartijen en de verlaten ex-PVV-partners CDA en VVD. Gevijven zetten zij de schouders onder de opgave Brussel vóór het weekeinde te laten weten hoe dit land het tekort op de begroting 2013 onder de 3 procent denkt te brengen. Het succes van die operatie gold als lange neus naar zeven weken treiteren op het Catshuis.

Het was de voorlopige bezegeling van de geldende wijsheid dat een tekort van 3 procent het aanvaardbare maximum is. Wat bleef, was de kloof tussen de aanhangers van de klassieke economie en de Keynesianen: het huishoudboekje van vraag en aanbod klopt altijd versus stimuleren bij economische zwakte. Aan de Keyneskant kregen de PVV en de  SP gezelschap van de PvdA, die onder de nieuwe leider Diederik Samsom kleur op de wangen zoekt. Met aanzienlijke risico’s.

D66, GroenLinks en ChristenUnie  waren zo tactvol de kabinetspartijen niet door te zagen over anderhalf jaar rondhangen op xenofoob en marktdogmatisch rechts. Zij waren bereid ‘hun verantwoordelijkheid te nemen’, ‘over hun schaduw heen te stappen’ en zij beperkten zich ertoe  de ergste onrechtvaardigheden weg te poetsen uit het Catshuisakkoord van vorige week. Afrika werd gered.

Zo kon er een sfeer ontstaan van opgestroopte mouwen, waar het kabinet zich stilletjes bij aansloot. De VVD en het CDA, die altijd claimen dat het land alleen bij hen in goede handen is, voegden zich moeiteloos in de nieuwe realiteit. Niemand zag zich genoodzaakt tot zelfreflectie. Nederland maakt zich op voor zijn zevende kabinet sinds 2000. Het veel gehoonde Italië heeft met Monti zijn zesde sinds het begin van de eeuw.

In die sfeer van doorpakken was er ook  geen noodzaak of tijd om stil te staan bij de vraag wat het heeft gedaan voor de rechtsstaat dat de VVD en het CDA anderhalf jaar Wildersvisies op immigratie, toegankelijkheid van het recht en Europese samenwerking  als beleid herhaalden of salonfähig maakten door ze niet te bestrijden. Kijk hoe het in Frankrijk werkte. Sarkozy heeft geen stemmen gewonnen door zich ver op het terrein van het Front National te begeven; Marine Le Pen deed het extra goed.

In Spanje laait de crisis weer op. Europa vraagt zich af wat François Hollande als president in Frankrijk gaat betekenen voor de euro en de Frans-Duitse economische motor. Tegen die achtergrond verschaft Nederland zich via het Wandelgangenakkoord van de Regenboogcoalitie op het nippertje een nuttig verlengd brevet van degelijkheid. Om de sportzomer door te komen.

In werkelijkheid zijn ook hier de verkiezingen begonnen en zitten we tot ver na 12 september in de babbelstand. Wat dat betreft is het begrotingscorvee dat D66, GroenLinks en ChristenUnie deze week deden ook tactisch corvee: wij zijn het verantwoordelijke centrum, betrouwbaar als de nood aan de man is. Wie hoopte op een politiek daluur, waarin de noodzakelijke hervormingen gedepolitiseerd konden worden aangepakt, komt bedrogen uit. Ook iedere vorm van moed of zelfopoffering is vanaf nu een verkiezingsattribuut.

Zo gaan we naar de stembus zonder dat iemand in Den Haag hardop durft te denken aan de houdbaarheid van het stelsel. Zolang de PvdA snelle bezuinigingen volgens de Europese afspraken blijft afwijzen, is bij de huidige stand van de peilingen ruwweg de helft van de Tweede Kamer (met de PVV en de SP als vaste waarden) 3-procentssceptisch. PVV-leider Geert Wilders kreeg voor zijn daad van verlating steun van economen die evenmin geloven in de 3-procentsnorm. De breuklijn loopt dan ook  dwars door economenland.

Wat moeten politici daarmee? Als zelfs economen met verve het tegendeel beweren van hun even gekwalificeerde collega’s? Paul Krugman, de Amerikaanse Nobelprijswinnaar en geen naïeve idealist, waarschuwt al maanden tegen de „eurosuïcidale neigingen” van het dominante bezuinigingsdiscours. Merkel en haar economen daarentegen vetoën losbandigheid; Duitsland wil niet opdraaien voor andermans potverteren en heeft er even goede argumenten bij.

Het fascinerende van Geert Wilders’ theorie van alle dingen is dat hij én tegen Grieks/Italiaanse balksmijters is én niets moet hebben van ‘Brusselse’ pogingen iedereen zijn begroting op orde te laten krijgen. Hij maakt Europa en de Nederlandse soevereiniteit tot inzet van de verkiezingen. Door alleen te zeggen wat hij niet wil, maar weinig reputatie te ambiëren op het gebied van oplossingen, dwingt hij de ja-partijen verantwoordelijkheid te nemen voor de Nederlandse én de Europese economie en democratie. Ook in dat opzicht behoort  de uitdaging  van Diederik Samsom het komend half jaar tot de lastigste uit de huidige politiek.

Is er dan geen knappe kop die voor het kiezen tussen zoiets aan beide zijden redelijk klinkends als wel of niet snel bezuinigen een overtuigende procedure heeft ontwikkeld? Ik heb het vier vooraanstaande economen gevraagd. Het antwoord stemt tot bescheidenheid. Er is geen meta-economie. Politici moeten zelf het perspectief schetsen van de beste samenleving die hun voor ogen staat. Met hulp van de economie die hun het beste bevalt. Niemand heeft gelijk, behalve degene die u overtuigt.

Het grote geschiedherschrijven is begonnen. Wie waren die lui ook alweer? Ken ik u ergens van?

Voor staatssecretaris Henk Bleker is de samenwerking met de PVV al een gesloten boek dat in de hoek stof ligt te vergaren. Regeren met de PVV was eigenlijk geen serieuze optie voor het CDA maar door informateur Lubbers ,,kwam het in beeld’’, legde hij uit in Trouw.

Staatssecretaris Knapen vertelde hij aan de Volkskrant dat hij anderhalf jaar niks had aan de PVV. Hij zat er eigenlijk voor de oppositie, herinnert hij zich gekscherend. Als bewindsman ging hij over bijna alles waar de PVV tegen was: Europa en ontwikkelingssamenwerking. Hij is opgelucht dat er geen misverstand meer kan bestaan over waar de PVV staat: aan de zijlijn.

En Gert Leers, die in Europa alles moest bestrijden waar de PVV voor was opgericht, die liet ook opgelucht weten dat hij zijn wanhoopsdiplomatie staakte. Hij had overal achter gestaan, geen misverstand, maar vandaag is het islamgevaar toch een tikje anders dan gister.

De bevrijding van het PVV-juk is het meest voel-, hoor- en zichtbaar bij het CDA. Het bijna-akkoord was zaterdagochtend amper geploft of vice-premier Verhagen en fractievoorzitter Van Haersma Buma beschuldigden Wilders zonder omhaal van woordbreuk en gebrek aan moed.

De man die weliswaar steeds belletje trok maar ‘goed voor zijn woord’ was, bleek onbetrouwbaar.  Partijvoorzitter Ruth Peetoom, de positivista waar iedere partij in nood alleen maar van kan dromen, dient het CDA nu een vitaliteitsinjectie toe: leiderschapsverkiezingen. Of toch maar Jan Kees de Jager aanwijzen? We werken met iedereen samen. Ook de PVV? Echt niet.

De VVD, die precies even lang met de PVV de regeertango heeft geschuifeld, is al dagen stil over het echec. Na een eerste salvo Geert-heeft-het-gedaan toen de kruitdamp nog in het Catshuis hing, en een tweede rondje spinnen om de geschiedenis in eigen zin te doen optekenen, houden fractie en bewindslieden de kaken op elkaar en de blik op het tekort. Niet meer dan 3 procent.

De VVD lijkt deze week onder politieke anesthesie te hebben gelegen. Niet terugkijken, geen analyse van een uniek experiment, geen spijt, geen opluchting. De inzet op zo snel mogelijk verkiezingen, liefst eind juni, legde het af tegen staatkundige en tactische bezwaren van partijen met minder hoop op nog wat zetelwinst.

Is het shock of calculatie? Leidt de mislukking van de indammingspolitiek van de PVV tot geen enkele discussie in de VVD? Of is het de zoveelste meesterzet van Mark Rutte? Door de tijdrovende operatie Laat-Wilders-zichzelf-de-das-omdoen heeft hij binnen twee dagen een regenboogcoalitie zonder PvdA versierd.

Het CDA is zover nog niet. Dat neemt gretig afscheid van de malle, geniet een welkome pauze in het Hedwige-drama-in-honderd-bedrijven, hoeft even niet meer te veinzen dat de gemeenten opzadelen met sociale werkbezuinigingen, eigen bijdragen in de ggz en het wegorganiseren van het persoonsgebonden zorgbudget geen enkel probleem zijn.

Opluchting is invoelbaar, net als uitblazen na profsport. Lekker menselijk. Zweet is niet elitair. En makkelijker dan toegeven dat je een kostbare blunder hebt gemaakt, laat staan excuses maken.

Zou voorzitter Peetoom, de innemende futurista van het CDA, overwegen namens de partij excuses aan te bieden aan Ernst Hirsch Ballin en Ab Klink, die het allemaal hadden voorzien, die hadden gewaarschuwd dat morele grenzen zouden worden overschreden?

Oud-ministers en partijgenoten Verburg (Q-koorts) en Van der Hoeven (vaarwel energiebedrijven) kregen mooie banen in het buitenland. Klink en Hirsch Ballin, die de werkelijkheid zagen en voorspelden, moesten zelf maar aan de kost zien te komen.

En de kersverse vice-president van de Raad van State, Donner? Hij waarschuwde in zijn eerste jaarverslag voor het verval van de instituties.

Geschiedenis waar je bij staat. Het aantal oorspronkelijke tegenstanders van de gedoogconstructie binnen het CDA neemt zienderoge toe, en nadert binnenkort de honderd procent.

Nieuwe verkiezingen kunnen pas in september of oktober worden gehouden, want campingverkiezingen durft niemand aan. Dan blijft er zelfs na een snelle formatie nauwelijks tijd voor een serieuze begroting voor 2013. Die zouden de VVD en het CDA vóór de zomer moeten maken, met hulp van centrum-links. Maar die kiezers wijzen dat vrij unaniem af.

Nadat Geert Wilders het Catshuis met vliegende vaandels had verlaten om de bejaarden van Nederland uit de klauwen van Brussel te redden, peilde Maurice de Hond 4.500 mensen. Hij vond een puzzel met zo mogelijk nog meer ontbrekende stukken dan na de Tweede Kamerverkiezingen van juni 2010.

Het is natuurlijk vrij eenvoudig wat er moet gebeuren: een kabinet van VVD, CDA en een aantal van de huidige oppositiepartijen SP, PvdA, D66, GroenLinks, ChristenUnie, SGP en Partij voor de Dieren. En omdat SP-kiezers even afkerig als PVV-kiezers zijn van Europa, snel bezuinigen, snel verhogen van de AOW-leeftijd en de eigen bijdrage in de zorg, is de meest homogene oplossing een variant van Paars Plus, zonder de SP.

Dat is de coalitie die voldoende kan bezuinigen en de rest van de wereld kan laten zien dat Nederland zijn verstand heeft hervonden. Niet om die schimmige financiële markten te behagen, maar om het land niet te laten wegvluchten in een litanie van nee zeggen.

In 2010 wilden de VVD en het CDA niet aan Paars Plus. Het CDA had slechte herinneringen aan de PvdA van Wouter Bos en de VVD had interne rust gevonden bij marktprikkels voor dokters, subsidiekunstenaars en uitkeringstrekkers en een PVV-achtig veiligheidsbeleid. Dat waren de meest stabiele elementen van de gedoogcoalitie van de afgelopen anderhalf jaar.

Driekwart van de kiezers vindt nu dat alle partijen ‘over hun eigen schaduw moeten springen’. Dat is de nieuwe toetssteen van fatsoenlijke politiek. Maar elke partij heeft redenen om huiverig te zijn voor een Paars Plus-koers. Zeker als er al een flink bezuinigende begroting voor 2013 moet komen vóór verkiezingen en een nieuwe coalitieakkoord.

De sleutelspelers zijn ongetwijfeld Mark Rutte en Diederik Samsom. Zolang het CDA – in de peiling van gisteren teruggevallen tot elf zetels – geen leider vindt die de kloof tussen sociaal-conservatieven en rentmeesterchristenen kan overbruggen, speelt de partij een rol als die van de ChristenUnie: bouwsteen, geen pilaar van een coalitie.

Rutte zal zijn volgende politieke meesterproef moeten afleggen. De eerste was het verslaan van de Hydra van Rita. Daarna werd het rustig op zijn eiland. Misschien té rustig. Behaaglijk conservatisme naast een leeggezogen CDA ketende de VVD aan de zeker internationaal niet meer uit te leggen onderbuikpolitiek van Wilders.

Rutte zal zijn partij moeten voorleven dat een stabiele, (relatief) grote regeringspartij zich niet afhankelijk mag maken van een vleugelspeler. Als hij kans ziet zijn troepen bij elkaar te houden en uitlegt dat het redden van Nederland nu even over centrum-links moet, dan kan Rutte de VVD positioneren als de dirigent van het Nederlandse politieke tafereel. Zoals het CDA en zijn voorgangers dat vroeger waren.

Makkelijker gezegd dan gedaan. Kijk naar de vanzelfsprekendheid en de zendelingenblik waarmee VVD-bewindslieden de verzorgingsstaat te lijf zijn gegaan. En de kousenvoeten waarop zij de echte hervormingen van woning- en arbeidsmarkt hebben aangepakt. Er is langzamerhand niks links of rechts meer aan het trimmen van de hypotheekrenteaftrek. Idem de AOW-leeftijd. En het niet laten doorschieten van de flexibilisering van de arbeidsmarkt.

De VVD kan er, na alle stoertaal bij de vorige verkiezingen en het omhelzen van een aantal PVV-dictaten, niet zo makkelijk electoraal mee scoren. Maar denk aan de acrobatiek die Diederik Samsom te wachten staat. Hij riep gisteravond bij KRO Brandpunt alle partijen op over hun eigen schaduw te springen en „verantwoordelijkheid te nemen” – „wij zijn daar ook toe bereid”.

Samsom heeft als dynamische kopman de PvdA weer de weg omhoog gewezen. Nu moet hij – met uitdrukkelijke steun van Lodewijk Asscher – zonder tijd voor commissies en partijgepeins een radicaal vernieuwde sociaal-democratie belichamen. Hij vond die groei in de peilingen door afstand te nemen van Rutte c.s. Maar met hem moet hij binnenkort zaken doen.

De asymmetrie van de komende maanden vraagt iets extra’s van Rutte. Als Samsom aanzienlijke delen van het bezuinigingspakket steunt, in ruil voor een fikse socialisering van vorige en nieuwe bezuinigingen, dan loopt hij het risico dat Rutte zegt: dankjewel, dat hebben wij toch maar mooi gedaan. Met VVD-winst bij de aanstaande verkiezingen.

Rutte slaagt alleen als hij dat risico voor de PvdA, D66 en anderen honoreert. Daar staat tegenover dat Samsom eigenlijk geen links alternatief heeft. Als hij SP, D66, GroenLinks en ChristenUnie met veel moeite aan boord sjort, heeft hij volgens de peiling van gisteren nog maar tachtig zetels. Helmen op, riemen vast voor Paars Plus.

In het deze week gepubliceerde rapport van de commissie-Scheltema over asielzoekersorgaan COA staat 32 keer het woord ‘transparant’ of een variatie erop. Dan weet je direct waar het volgens de onderzoekers aan heeft ontbroken onder directeur Albayrak. Ook de commissie-De Wit, over de bankencrisis, wist er raad mee. Was er maar meer transparantie.

Het mooie van transparantie is dat bijna niemand ertegen is. Het begrip straalt normatieve  daadkracht uit, de wil om ‘de onderste steen boven’ te krijgen, het biedt houvast voor de toekomst,  gelijke monniken gelijke kappen. Dat zijn mooie doelen voor een politicus.

Geen wonder dat Tweede Kamerlid Ad Koppejan (CDA) deze week de draai die hij moest maken inzake de Hedwigepolder afdekte door ongenoemde ambtenaren ervan te beschuldigen dat zij het Zeeuwse landbouw-versus-natuur-drama in het geniep hebben gestuurd. Hun milieuvoorkeur gaf de doorslag. Hij zei het niet met zoveel woorden in Trouw, maar wat hij bedoelde was: verfoeilijk intransparant.

Het verwijt aan die intransparante bureaucratie illustreerde goed waarom de chronische roep om openheid zo’n glibberig verschijnsel is. Koppejan hoopt dat we mee verontwaardigd zijn over die stiekeme groene hobbyisten die Brussel al die softe oplossingen influisterde, en dat we vergeten dat hij als Kamerlid over de verdragsteksten heeft mogen stemmen.

Dat is bij de roep om transparantie en andersom – de kritiek op ondoorzichtigheid – wel vaker het geval: het zijn atmosferische uitingen die zonder nauwkeurige context niet zo veel betekenen. Als Koppejan echt zo hard moest opboksen tegen die groene schaduwkrachten binnen de ambtenarij, wat had hem gelet daar veel eerder transparant over te worden?

Het Zeeuwse Kamerlid heeft jaren geknokt voor een droge Hedwigepolder, met een blik over zijn schouder naar de publieke tribune. Maar volgens de verdragsrechtelijke afspraken met de Belgen moest de polder aan het water worden teruggeven. Toen hij voor die verdragen stemde, liet hij zich vertellen dat hij vrijheid hield door middel van een ‘interpretatieve verklaring’. Een Kamerlid dat het geldend recht niet goed kent, maar wel helpt vormen, strooit zijn kiezers zand in de ogen. Populisme light.

De roep om doorzicht is het onderwerp van het proefschrift waarop organisatieadviseur Erna Scholtes deze week in Tilburg promoveerde (Transparantie, icoon van een dolende overheid). Zij onderzocht de opkomst en het gebruik van het begrip transparantie in Tweede Kamerstukken tussen 1995 en 2010. Kwam het begrip in het eerste jaar 180 keer ter sprake, tegen het eind van de onderzochte periode was het gebruik bijna verzesvoudigd.

Uit de analyse van Scholtes blijkt dat er verschillende types transparantie zijn, het ene dwingender dan het andere. Maar duidelijk wordt dat het een ambigu begrip is, en juist dat komt de gebruikers nogal eens van pas. Opvallend is dat talloze onvrijwillige transparantiesystemen die in de loop der jaren zijn opgetuigd, behoorlijk wat bezwaren („papierboel”, „geïnstitutionaliseerd wantrouwen”) oproepen. Maar dat leidt zelden tot matiging.

Integendeel, een keurmerk voor de veelheid aan transparantiekeurmerken is de oplossing. Wie klaagt over de verplichte informatiecarrousel wil kennelijk niet meewerken aan kwaliteitsverbetering. Transparantie blijft het goed doen als „maatschappelijke multivitamine”, schrijft Scholtes, „je hebt er niet snel te veel van”. Ook als een tegengesteld resultaat wordt bereikt, bijvoorbeeld bij de topsalarissen in de (semi-)publieke sector: toen die werden gepubliceerd, wilde niemand achterblijven op de soortgenoten/concurrenten.

De roep om transparantie is een wanhoopskreet tegen de ondoorzichtigheid van veel bestuurlijke processen. Een verbaal vuistje tegen corruptie. Een afscheidsadvies bij overheidstaken die de markt op worden gestuurd. Een universele kruidendrank tegen angsten en kwalen. Scholtes kwam het t-woord in vijftien jaar Kamerstukken tegen in ruim tienduizend documenten.

In veel gevallen wordt transparantie aangeraden als oplossing voor problemen die zelden eerst goed zijn geanalyseerd. Dat deed de Nationale Ombudsman Alex Brenninkmeijer wel toen hij in januari pleitte voor terugkeer naar de kern van de Wet openbaarheid van bestuur: het recht van iedere burger op inzage in de meeste overheidsdocumenten. Nu wordt de WOB door ambtenaren vooral gebruikt om stukken niet te hoeven geven.

Transparantie bestaat niet in het luchtledige. Het begrip heeft te maken met spelregels en functies. In het parlement wordt er meer om geroepen naarmate Kamerleden minder zeker zijn van de functies die zij uitoefenen en de spelregels die daarbij gelden. Zonder zicht daarop leidt meer transparantie makkelijk tot mistvorming.

De Tweede Kamer neemt nu bijvoorbeeld het heft in handen in de eerste fase van de kabinetsformatie. Eindelijk transparantie. Maar de adviezen aan de koningin waren bekend. Wat de winnaars straks in de eerste dagen na de verkiezingen achter de schermen bespreken, wordt pas echt ondoorzichtig.

De roep om meer toezicht is het stiefzusje van de roep om meer transparantie. Toezicht gaat, hoe neutraal ook gebracht, uit van wantrouwen. Transparantie is blij  en positief. In beide gevallen vreest de politiek dat burgers en bedrijven onvoldoende eigen normen hebben, niet weten wat de wet zegt, of er niet door zijn geboeid. En erkent de politiek dat de overheid noch het een noch het ander kan goedmaken. Jammer als de medische- en personeelsdossiers van 300.000 Nederlanders op straat liggen.

Hoeveel wederzijdse gedoogwil is er nog tussen CDA en PVV, zeker nu minister Leers ook nog eens twee asielkinderen in Culemborg laat blijven?

Coalities vallen meestal als de sfeer er niet meer is. Compromissen over beleid zijn altijd te verzinnen. Maar als irritaties te groot worden dan lukt het met die tussenoplossingen meestal ook niet meer. Dan vallen kabinetten zogenaamd over huur- of grondpolitiek, maar eigenlijk omdat de politieke wil gewoon op is.

Mischien staan Rutte, Verhagen en Wilders straks nog een keer voor het Catshuis, met een mooi plan voor een nieuw Nederland, met nog heel wat miljarden aan bezuinigingen. Misschien zelfs met een onsje minder hypotheekrente-aftrek.

Maar als de spanningen te groot zijn geworden en het sociaal-conservatieve en het christen-sociale CDA het té hardgrondig met elkaar oneens zijn over wat-Wilders-nu-weer-zegt, dan kan het kabinet zelfs vallen over een polder. Of een andere bananenschil.

Toen ik op 10 december schreef: ,,Verkiezingen in 2012: nuttig, nodig en onvermijdelijk” dacht ik ook aan deze Wet van afnemend incasseringsvermogen. Rutte heeft het goed bekeken dat hij het CDA ook in dit opzicht het zware werk laat doen.

Bij een bank in landelijk Zuid-Holland wilden ze ook sociaal verantwoord werkgever zijn. Men besloot iemand van de sociale werkplaats aan te nemen. Alleen, hoe doen we dat met de rolstoeltoegankelijkheid? Bleek dat het ging om iemand met een geestelijke beperking. Die er nu al weer geruime tijd tot tevredenheid administreert.

De sociale werkplaats herbergt de nodige mysteries voor velen. Wasknijpers maken, drukwerk verpakken, soms zie je mensen met een apart hesje wieden langs de openbare weg. Dat is er ook nog wel, maar er is heel wat veranderd. Die beschutte werkplaatsen zijn intussen lanceerbases geworden voor mensen die gewoon willen werken.

De Wet Werken naar Vermogen wil die ontwikkeling gestalte geven. Maandag praat de Tweede Kamer erover door met staatssecretaris De Krom. Er staat veel op het spel. Zoals de Leidse wethouder Jan-Jaap de Haan (CDA) zegt: ,,Het is een prachtwet, doelstelling en ambitie zijn geen schande, maar financieel loopt-ie vast in een aantal Haagse werkelijkheden’’.

Het wetsontwerp voegt de bestaande regelingen van de sociale werkvoorziening, de Wajong en de bijstand samen. Daar vraagt de praktijk al jaren om. De schotten tussen die regelingen maken het in de praktijk moeilijker mensen aan werk te helpen. De nieuwe wet is er overigens weer één volgens het onder dit kabinet populaire model: geef taken aan de gemeente én bezuinig tegelijk fors.

Het is niet voor niets dat juist op dit punt de gemeenten het Bestuursakkoord met Den Haag vorig jaar niet wilden tekenen. Toen al voorzagen wethouders van sociale zaken dat zij klem zouden lopen. De PVV bedong in het Gedoogakkoord dat de bestaande werknemers van de sociale werkplaatsen (nu ongeveer 100.000) hun plek en hun cao op 120 procent van het minimumloon zouden houden.

De sociale werkplaatsen mogen op termijn in totaal maar 30.000 mensen beschut werk bieden. De uitstroom gaat volgens natuurlijk verloop. Nieuwe toetreders moeten strenger gekeurd worden; het is onduidelijk of zij ook weer die gunstige cao-rechten krijgen. Een plek in een sociale werkplaats kost nu 27.000 euro. De gemeenten krijgen straks nog maar 22.000. Voor de ongeveer 400.000 mensen die door een fysieke of geestelijke beperking niet zomaar aan werk komen en die niet in een sociale werkplaats zitten, krijgen gemeentes 14.000 voor een uitkering en in theorie ongeveer 2000 voor reïntegratie.

Door de opgelegde bezuinigingen en de vastliggende cao-kosten gaat van het geld dat de gemeenten meekrijgen van het rijk 80 procent op aan de sociale werkplaatsen. Wethouders en directeuren van sociale werkbedrijven vertellen dat juist mensen die zij uit de bijstand of van ‘beschut’ naar ‘gewoon’ werk moeten helpen, straks geen begeleiding meer kunnen krijgen.

Neem het voorbeeld van Leiden. Op een begroting van 42 miljoen aan sociale werkvoorziening gaat 28 miljoen direct naar loonkosten. Van de resterende 14 miljoen gaat de helft naar gebouwen, machines, wagentjes voor de groenvoorziening. De andere helft is nu voor  werkmeesters,  job coaches – mensen die bedrijven ervan overtuigen dat zij goede werknemers in de aanbieding hebben, mét een gebruiksaanwijzing.

Zonder die begeleiding zullen velen de sprong nooit maken. Maar die begeleiding is de enige post waarop gemeentes vrij zijn te bezuinigen. In Leiden verdwijnt 5,5 van de nu beschikbare 7 miljoen voor begeleiding aan de bezuiniging  op de sociale werkplaatsen. Juist waar de wet op mikt, zoveel mogelijk mensen voorbereiden op werk en bedrijven ‘openen’, wordt getorpedeerd door de realiteit van de financiering en het sociale dictaat van de PVV.

Staatssecretaris De Krom gaat ervan uit dat bedrijven best bereid zijn deze mensen aan te nemen. Bij de werkbedrijven waar dit aan de orde van de dag is zegt men: ,,Er zijn geen vacatures voor dit soort mensen. Er is wel werk, maar wij moeten die plekken organiseren. Werknemers trainen en werkgevers  onzekerheden uit handen nemen. Anders rest de bijstand.”

Op dat punt introduceert de Wet van De Krom een door alle praktijkmensen als ‘bureaucratisch gedrocht’ bestempelde ‘loondispensatie’. Het is een principieel omstreden, maar ook vanwege de rompslomp fel bekritiseerde mogelijkheid om mensen onder het minimumloon in dienst te nemen. Maximaal zeven jaar. Alsof hun spierdystrofie of hun downsyndroom daarna wel over is.

Een aantal proefprojecten heeft aangetoond dat die (beledigende) loonkorting maar in 10 procent van de gevallen werkgevers over de streep heeft gehaald. Gemeenten zullen wel geld moeten uitgeven om de voorziene ‘toegangstoets’ te laten uitvoeren door een externe partij. Het ministerie vertrouwt gemeenten dat niet zelf toe. Bureaucratie bevorderende bedilzucht. Dat geld kan beter naar begeleiding gaan. Of loonkostensubsidie.

Volgende week moet vooral het CDA kiezen tussen betonnen trouw aan het Gedoogakkoord of enige ruimte voor de eigen traditie van sociale rechtvaardigheid. Minister Donner zegde vorig jaar 100 miljoen per jaar toe als de gemeentes in de knel zouden komen met hun nieuwe sociale werktaken. Moeten eerst tienduizenden mensen achter de geraniums verpieteren voordat de Wet werken naar vermogen kan doen waar zij voor wordt geprezen?

Twee miljard bezuinigen op sociale zekerheid. Het is een keuze. Maar het argument kan niet zijn dat we er zo veel aan uitgeven. Nederland zit dichter bij de Angelsaksische landen dan bij Duitsland en Zweden.

Het nieuwe geloof voor niet-Mattheusdagen is gearriveerd. Het heet Routine Outcome Measurement (ROM) in de geestelijke gezondheidszorg. Dit ontkerstende volk schijnt niet zonder verstandsvrije zone te kunnen. De systeemprofeten pakken door: ROM is direct landelijk ingevoerd, met straf voor wie niet meedoet.

Wie naar de psychiater gaat moet voortaan online invullen hoe het eerst voelde en of de behandeling hielp. De psychiater, vrij gevestigd of in een kliniek, moet ervan leren. En dat is niet vrijblijvend, de zorgverzekeraars gaan aan de hand van alle ROM-gegevens vaststellen welke dokter en welke instelling effectieve zorg verleent. Wie achterblijft krijgt misschien geen contract. Grote instellingen worden met miljoenenboetes in het gareel geduwd.

Tien hoogleraren en afdelingshoofden in de psychiatrie en een klinisch psycholoog hebben in het maart-nummer van het Tijdschrift voor Psychiatrie aan de bel getrokken. Zij vinden het vanzelfsprekend dat je probeert na te gaan of behandelingen werken. Dat heet wetenschap. Maar zij wijzen op methodologische en ethische bezwaren die aan het halsoverkop ingevoerde systeem kleven.

Anders dan bij de reparatie van een versnellingsbak, of zelfs falende hartkleppen, zijn bij psychiatrische aandoeningen oorzaak en aard van de klachten én het beste pad naar verlichting niet rechtlijnig te beschrijven.  Mensen lijden aan het leven, hun lichaam helpt soms niet mee. Het vinden van oplossingen verloopt vaak intuïtief.  Het is een slag in de lucht dat het meten van behandelervaringen kan leiden tot conclusies over wie een goede, kosteneffectieve psychiater is, wat de beste kliniek is.

Wie veel patiënten met een slechte socio-medische achtergrond heeft, zal minder makkelijk verbetering in het verzamelde psychisch lijden kunnen bewerkstelligen. Zijn ROM-cijfers zullen relatief slecht zijn. Maar die psy werkt misschien harder en met meer compassie dan de psychotherapeut van het moderne leven om de hoek.

De beoogde benchmarking is volgens de elf bezwaarde psychiaters ,,wetenschappelijk niet gefundeerd, niet gevalideerd en niet ethisch’’. De gegevens die door de landelijke Stichting Benchmarking GGZ worden vergeleken zijn gebaseerd op te veel onvergelijkbare details. De kans op vervuiling van de data wordt vergroot doordat de inzendende behandelaars belang hebben bij de uitkomsten. Een halve depressie kan de beoordeling van de behandeling door de patiënt ook tekenen.

De lichamelijke klachten, die soms de basis vormen van de geestelijke problemen, worden niet opgenomen in de ROM-rapportage. Tenzij de anoniem gemaakte gegevens toch worden gekoppeld aan de elektronische dossiers van individuele patiënten. Een datafeest voor managers. Die verleiding zal zonder twijfel ontstaan in de ondoorzichtige symbiose van ministerie en zorgverzekeraars. Want de kosten lopen zo op. En de mensen moeten matigen. En de kwaliteit moet omhoog. En de patiënten moeten weten wie goed is. Zeg maar dag met je medisch beroepsgeheim.

De kosten van de geestelijke gezondheidszorg zijn in tien jaar verdubbeld. Het met klem van financiële beheersmaatregelen doorvoeren van het ROM-systeem veronderstelt dat én betere zorg én kostenreductie zijn te bereiken via het aloude meten-is-weten. Door zorg steeds meer als standaardproduct te omschrijven hoopt men greep te krijgen op arts en omzet.

Maar tegelijk wordt het produceren van die pakketjes vrijgelaten. Het marktmantra dicteert dat op de vrije markt de beste producten tegen de laagste prijs beschikbaar komen. Bewust vergeten wordt dat het een halfvrije markt is: vrij produceren, verplicht afnemen. De kosten van de gezondheidszorg stijgen maar voor 15 procent door vergrijzing, rapporteerde economisch onderzoeksbureau Nyfer deze week. De rest komt door meer kennis en meer aanbod.

De GGZ kent een explosie van nieuwe aanbieders, soms oude GGZ-instellingen met een boutique voor minder zware maar veel gevraagde geestelijke hulpverlening. Kijk naar de namen en proef de wellness-geur van de lifestyle-therapie: Interapy, ProPsy, Amacura, Aurora, EuroPsyche, FortaGroep, G-kracht, Virenze, Eleos, Indigo. De traditionele klinieken blijven zitten met de zware, de chronische, de armlastige patiënten.

Die hippe nieuwkomers willen wel benchmarken. Alles en iedereen wordt daar als een wolwasje doorheen gehaald. De zorgverzekeraars voeren nu met dwang (voor ggz-instelling InGeest dreigde een boete van 2,4 miljoen) ROM-benchmarking in gebaseerd op het ,,fundamentele misverstand dat de beleidsmaker objectieve vergelijkingen kan uitvoeren tussen groepen op basis van gegevens over het beloop van de individuele patiënt’’, aldus de elf academici.

Zij typeren dit systeem als ,,een monstrueuze one-size-fits-all-beleidsmaatregel die voorbij gaat aan de complexiteit van de geestelijke gezondheidszorg, en waar voor geen sluitend bewijs is.’’ Er worden miljoenen ingestopt die worden onttrokken aan patiëntenzorg en serieus wetenschappelijk onderzoek. Minister Schippers vindt het een voorbeeld voor de hele zorg.

In de jaren ’70 kwam het dictatoriale vooruitgangsgeloof meestal van links. Nu komt het van commerciële en professionele systeemdenkers die op de veranda van het marktdenken hun slag slaan. En rechts voelt zich prima bij deze maakbare managementsamenleving. Kijk maar wat mensen in de kunst, het onderwijs, de arbeidsmarkt en de gezondheidszorg aan ‘zelfverbetering’ wordt opgelegd. Het siert Geert Wilders dat hij het moeilijk vindt daarvoor te kiezen.

P.S. In de oorspronkelijke tekst, en ook in de papieren versie, stond Random Output Meting. Dat is natuurlijk onjuist. ROM= Routine Outcome Measurement.