‘Transparantie’ als zoethoudertje van dwalende marktsamenleving
De voorzitter van de vereniging van woningbouwcorporaties Aedes sprak vrijdag op de radio pijnstillende woorden over de moderne governance code waar veel van zijn leden mee werken. ‘Governance’ is net zo iets als paracetamol, vooral in combinatie met ‘code’ (neem er maar twee). Overigens is het nog behelpen met het toezicht op deze corporaties met een publieke taak.
Sinds de markt als leidend beginsel het democratisch bestuur van het land in zijn greep heeft, is een schier eindeloze vraag naar toezicht ontstaan. Want allerlei taken waar iedereen op rekent, worden nu uitgevoerd door vrije jongens. Omdat al het verlangde toezicht niet zo snel is op te tuigen en erg duur wordt, is vervolgens het begrip transparantie uitgevonden. Toezicht als zelfmedicatie.
Iedereen die in de zorg werkt heeft verhalen over de groeiende papierboel om en achter het bed. Verpleegkundigen zitten eindeloos papieren in te vullen achter hun afdelingsbalie. En nog is de overdracht van het lijden van mevrouw A op de volgende ploeg een kwetsbaar punt. Vooral in de geestelijke gezondheidszorg is het verzet tegen het Diagnose Bureaucratie Circus, zoals Jos Blank dat in het economenblad ESB noemde, onverminderd. Het nu even uitgestelde elektronisch patiëntendossier (EPD) is een goed voorbeeld van de zegeningen en gevaren van transparantie.
De Volkskrant publiceerde deze week een inventarisatie van het transparantiefenomeen in de verpleeghuiszorg. Het blijkt dat driekwart van de 1.450 verpleeg- en verzorgingshuizen een keurmerk heeft. Dat kopen zij bij certificeringbureaus. Dat kost jaarlijks gemiddeld 10.000 euro per huis plus een heleboel tijd. Maar of de bewoners er gelukkiger en/of gezonder van worden is de vraag: men meet vooral naleving van protocollen en procedures.
Zo’n zorgkeurmerk is niet verplicht, maar de zorgkantoren en verschillende zorgverzekeraars verlangen ze wel. De keuringsbedrijven geven vanzelfsprekend hoog op van hun toegevoegde waarde. Dit is een industrie die duizenden werk verschaft. Ziekenhuizen, scholen, hogescholen, universiteiten, omroepen – iedereen moet aan procedureel zelftoezicht doen in onze dwalende marktsamenleving.
Wie het organiseert, gelooft er soms in, wie het moet uitvoeren en invullen zelden. Slecht werk kent vele vluchtroutes, goed werk wordt erdoor opgehouden.
Het stiefzusje van transparantiezucht is de controlestaat. Met het blijmoedige begrip transparantie als alibi worden op allerlei plaatsen binnen en buiten de overheid gegevens over iedereen opgeslagen. Betalen, reizen, rijden, uitkeringen, bellen, ons leven is van minuut tot minuut te reconstrueren. Velen zeggen: ‘Ik heb niks te verbergen’. Zij realiseren zich niet dat ook onjuiste persoonsgegevens worden opgeslagen en gebruikt. Zo is het moderne leven, het is alleen verstandig er niet naïef mee om te gaan.
Vorige week verscheen in stilte het rapport van de commissie-Brouwer (oud-burgemeester van Utrecht) die van Justitie en Binnenlandse Zaken moest kijken naar het conflict tussen privacy en veiligheid. De ministeries stellen meestal veiligheid voorop, tegen boeven en andere gevaren, terwijl degenen die persoonlijke vrijheden essentieel vinden, waarschuwen voor het gevaar van (ook onbedoeld) dataterrorisme door overheden.
In dat rapport-Brouwer stond ongeveer 51 keer het woord ‘transparantie’. De commissie deed een serieuze poging beide opvattingen uit te leggen, maar zag zich genoodzaakt veel transparantiepleisters te plakken. Als de politie van Zwolle en omstreken alle nummerborden fotografeert om hardrijders en wanbetalers te vangen, dan moeten we maar hopen dat zij van tevoren bedenkt waartoe zij welke gegevens hoe lang bewaart, en ons met een eerlijk bord waarschuwen. Dat lukt meestal niet.
De ov-chipkaart is nu met feestelijk gedruis op de Rotterdamse metro ingevoerd. De strekking van veel berichtgeving was dat alleen oudjes huiverig zijn voor vernieuwingen, maar daar zit het probleem natuurlijk niet. Uit alle Kamerdebatjes met de staatssecretaris blijkt dat dit project ingewikkeld is, alleen al door het in elkaar weven van lokale, regionale en landelijke vervoerders. En overstappers van het ene op het andere vervoermiddel hebben recht op compensatie. Even afrekenen graag.
Daar komt bij dat de gebruikte chip meer kraakbaarheidskritiek oproept dan de gelijksoortige Oyster Card in Londen heeft gedaan. Wij zijn kennelijk toch een onderzoekend volkje. Wat mij betreft is dat allemaal overkomelijk. Erger is dat de NS en de andere vervoerders zich nog steeds niet geroepen voelen veel moeite te investeren in transparantie.
Mondjesmaat zeggen zij toe onze reisgegevens niet eindeloos te zullen bewaren en niet onbeperkt te zullen misbruiken. De Tweede Kamer, die zich in dit dossier zelden met beginselen en liefst met uitvoeringsdetails bezig houdt, laat na om voor de vrijheid van de burger op te komen. De verplaatsingsgegevens van meneer B zijn niet het eigendom van de NS, ook niet als hij zo trouw is een abonnement te hebben gekocht. Meneer B is geen verdachte van stadionvredebreuk die met een hooliganpas moet worden geschaduwd.
De commissie-Dijsselbloem, die een jaar geleden rapporteerde over de onderwijsvernieuwingen van de afgelopen tien, twintig jaar, adviseerde onder meer de verantwoordelijkheid voor het onderwijs terug te leggen bij scholen en leerkrachten. Dat was een duidelijk geluid tegen de dominantie van grote besturen die soms wel vijftig scholen ‘beheren’ en van tussenlagen als de PO-raad, de VO-raad en de HBO-raad. Deze tussenlagen zijn voor het ministerie gemakkelijk om mee te overleggen, maar het tegendeel van transparantie. Weinig meer over gehoord vorig jaar.
Dat transparantiezucht soms ontaardt in controlitis wordt veel gezegd over de jeugdzorg. De arme minister Rouvoet zal nog een heel materieel ministerie (Verkeer of Defensie) moeten doen vóór hij af is van de naam achter de voordeur te willen loeren en opvoeden. Een beetje ten onrechte. Wat hij nastreeft is een bredere maatschappelijke ontwikkeling.
Ook in Den Haag, waar B en W een PvdA-plan onderzoekt om HTM-controleurs kinderen op tram en bus op hun leerplicht te laten controleren. Dat was aanleiding voor Joris Wijsmuller, gemeenteraadslid voor de Haagse Stadspartij, gisteren te vragen of B en W schoolkinderen daarmee de fiets op wil krijgen, in het kader van hun plan Jeugd en Beweging. Zou heel transparant zijn.
Marc Chavannes
zaterdag 31 januari 2009, 09:50 uur
Andermaal complimenten voor de onvermoeibare chroniqueur Chavannes. Het zal werkelijk wel veel tijd kosten om al die absurde, surrealistische trekken en trekjes van modern Nederland bijeen te harken en adequaat te beschrijven.
Cynisch: al die veranderingen en ‘verbeteringen’ (i.e. privatiseringen, extra bestuurslagen, inhuren externe consultants) worden keer op keer gerechtvaardigd met de belofte dat ‘alles beter, makkelijker en goedkoper zal worden, door vrije concurrentie, goed kritisch toezicht en transparantie’. Geen van die beloftes wordt gestand gedaan, maar via één of ander demonisch mechanisme dendert de trein gewoon door; en alles wordt slechter, moeilijker, onoverzichtelijker, en duurder.
Tja. We mogen aannemen dat al die bewegingen ingezet zijn door Reagan en Thatcher; Blair duwde Labour een fors eind naar rechts, en Schröder deed hetzelfde met de SPD. Berlusconi vond nog een kortere route: die naar mafiapraktijken. In ons land waren Bolkestein en Kok de herauten van de Nieuwe Tijd.
Maar kunnen we nu alsjeblieft terug naar de oude tijd?
PS: grappig trouwens dat de voorzitter van Aedes het over governance code had. Ja, als je vandaag in de krant leest over de riante salariëring van de bestuurders van woningbouwcorporaties, dan begrijp je waarom de chefs daar die newspeak erg graag gebruiken.
zaterdag 31 januari 2009, 13:18 uur
Complimenten voor het zorgvuldige ‘doorprikken’ van alle ‘window dressing’ door Marc Chavannes.
Wat mij betreft kan aan de kritische noot over de keurmerkbedrijven nog wat worden toegevoegd: de inkomstenafhankelijkheid van de doelgroep die deze bedrijven certificeren. Kredietbeoordelaars in de VS, zoals Standard & Poors en Moody’s demonstreren een duidelijk voorbeeld van de gevolgen.
Tegelijkertijd scheidsrechter en verkoper zijn is een combinatie die gewoonweg schreeuwt om moeilijkheden.
zaterdag 31 januari 2009, 20:22 uur
De kern in deze beschouwing is naar mijn bevinding “Het stiefzusje van transparantiezucht is de controlestaat.”.
In welke familie(soort) bevind zich dit stiefzusje zo vraag ik mij af en bied dit aan …
De controlestaat biedt immers veel werkplekken, zgn. f.t.e.’s, aan om mensen daar hun boterham te laten verdienen. Daar krijgen zij een salaris van en de gemeente plukt er een beetje vanaf om weer behuizing en grondomzettingen van te genereren.
Het overzicht is niet altijd doorgetrokken. Dit heeft de zgn. fossielen van de toezichthouders – oude rotten in “het vak van Ooit – nogal opgebroken. En vergist u zich niet, zelfs zittende wethouders worden weggetrokken uit de sfeer van toezichthouderij. Je kunt je er beter op voor laten staan dat jij het (hoofd)stedelijke plaatje van bijv. 2050 invult met weer allerlei wichelroedelopers van de logische zijde van de mens.
Dus zeg maar dat de contrôlestaat – ja, hier met een ^ dakje dat ergens naar lijkt te wijzen (of is het de puntmuts/feestneus) – vooral zorgt voor lange files op de weg. En dat is allemaal goed voor de economie – de moter die geen melk behoeft.
Dus contrôlestaat trekt samen op met de economie en de werkplekken en dus het volk dat zich dit laat gebeuren vanwege de mooie woonplekken in doorgaans rijtje en buurten.
En dan hebben we nog de ingenieurs die heel graag het geleerde op school willen toepassen en zich laten inspireren door diep(n)ietskijkers voor onvermoedemogelijkheden en te realiseren hoogstandjes … N/Z lijn is een prachtig voorbeeld (van hoe het niet moet, maar toch telkens gebeurt het wel) … en dan heb ik het nog niet over het systeem waarbij schoon water wordt gebruikt voor afvalverwerking.
De oude grootoom van dat stiefzusje kon nog wel eens de vibratie hebben van “de democratie”, gekoppeld aan een land ver over zee waar vele europeanen hun paradijs en heiligehout (hollywood) vonden.
fijn weekend, goede overdenking & schone dromen toegewenst … s’ace
zondag 1 februari 2009, 12:58 uur
Ter aanvulling op het mooie stuk van Marc Chavannes over de keurmerkenhandel, zie het debat over ‘Het effect van het TopGGZkeurmerk op http://www.beroepseer.nl Ik pleit ín een blog (http://beroepseer.nl/doemee/blog/131/status-stichting-topklinische-ggz-behoeft-verduidelijking) voor een opheldering van de status van de Stichting Topklinische GGZ die dat keurmerk uitdeelt. Men wekt de indruk dat de toekenning objectief plaatsvindt, maar een onderzoekje leert dat de keurmerken dit jaar zijn terecht gekomen bij afdelingen van de verschillende bedrijven die de Stichting hebben opgericht. Er heeft een keurige verdeling plaatsgevonden over alle concerns. Waarom zou je voor interne kwaliteitszorg een aparte stichting oprichten?
zondag 1 februari 2009, 15:18 uur
Transparant betekent dat je iets niet ziet.
maandag 2 februari 2009, 10:12 uur
Geachte heer Chavannes, ik vroeg me af of uw opklaringen (deze keer) wel iets zegt hoe het nu verder moet met de privatisering van publieke taken. Als de uitgangsstelling is dat de markt het democratische bestuur overneemt, zijn we er waarschijnlijk wel snel uit, dat dat geen goed idee is. Het idee achter privatisering is de dienst en de kosten van die dient voor de afnemer doorzichtig te maken en bovendien kwaliteit en keuze-vrijheid te bieden. Mits betrouwbaar zijn keurmerken heel goed om zo’n keuze te maken. Waar de overheid terugtreedt, lijkt mij het ook in beginsel heel goed zelfregulering (bestuurs- en gedragscodes) uit als techniek te gebruiken. Het debat wat overblijft moet toch zijn, welke taken we nu publiek willen houden. De situatie is ook gecompliceerd doordat we onderdeel uitmaken van grotere structuren zoals de EU, met bijv. zijn level playing field vereiste (in die zin denk ik soms, lijkt Brussels op de paus in Rome in de 16e eeuw, waarin economie en geloof nog een eenheid waren, maar deze oprisping terzijde). Bij marktwerking in de zorg heb ik mijn grote twijfels, maar laten we het huidige experiment een kans geven.
Transparantie is een procedureel vereiste, het vloeit voort (geloof ik )uit wat in het Engels accountability heeft, het afleggen van rekening en verantwoording. Het is dan vervolgens aan de betrokkenen zelf dat te beoordelen en al dan niet te accepteren. Maar goed….we keep on searching. Veel succes.
maandag 2 februari 2009, 10:24 uur
Allen die openbare uitspraken doen, denken te besturen, “sociaal” bezig zijn weten dat zij wollige en vooral niets zeggende uitspraken moeten doen.
Vandaar dat zij het woord “TRANSPARANTIE” hebben uitgevonden; immers transparant betekent “DOORZICHTIG”, je ziet dus niet wat zich binnen de zaak bevindt. Het is deze lieden gelukt om het woord transparantie in het spraakgebruik een positieve klank te geven terwijl zij weten dat zij absoluut niet willen dat hun hun zaken voor het publiek “INZICHTELIJK” zijn.
Hopelijk gaan de media in hun berichtgeving dit onderscheid aanbrengen, zodat kijkers, toehoorders en lezers minder bij de neus genomen worden.
dinsdag 3 februari 2009, 12:01 uur
had transparantie maar een verbinding met het woord transpiratie , het eerste roept meteen de gedachte op ‘wat is de consequentie en uit welke behoefte komt het gebruik van dit woord voort’, het andere duidt op ‘er is tenminste gewerkt en niet alleen maar gepraat’.
Het veelvuldig gebruik van het woord transparantie doet me steeds denken aan het woord progressief, het lievelingswoordje waarmee P vd. A’ers zich jaren geleden dachten te verheffen, gevolg ‘leuke dingen doen voor de mensen’ – op de rekening van anderen en eigen initiatief van mensen stelen.