Het verhaal klopte niet

– onderkop

– intro

In mei verscheen een stukje over een Canadese veteraan die in de trein werd beboet.

Het verhaal leidde tot verontwaardiging, maar het blijkt toch anders te liggen.

– streamer

Het was een cynische reactie

Briefschrijfster Vera van der Does

– body

Door Lolke van der Heide

Rotterdam.@ Een ‘ikje’ op de Achterpagina van NRC Handelsblad van 8 mei en op pagina 2 van nrc.next van 9 mei verhaalt over een bevende Canadese oorlogsveteraan die per trein reist van Amsterdam naar Arnhem en per abuis een kaartje naar Haarlem in zijn bezit heeft. De dienstdoende conducteur ‘betrapt’ hem en „vertelt onze bevrijder dat hij een nieuw kaartje moet kopen en 35 euro boete moet betalen”. De schrijver, Michael van der Valk, sluit als volgt af: „Nederland. NS. Buiten buitelt een kievit naar beneden.”

Het voorval leidde tot grote verontwaardiging, over het morele afglijden van Nederland in zijn algemeenheid en het vermaledijde nieuwe boetebeleid van de NS in het bijzonder. Commentatoren in binnen- en buitenland zagen in de schoffering die de Canadees zich moest laten welgevallen het zoveelste bewijs dat in het ‘spijkerharde’ Nederland van nu regels prevaleren boven rechtvaardigheid. „De conducteur handelde in de geest van Rita Verdonk”, schreef Trouw. „Dit is weer helemaal Nederland”, zei hoogleraar rechtstheorie Dorien Pessers in Buitenhof.

De Canadese website Daimnation legde een verband tussen de veteraan en de behandeling van van Ayaan Hirsi Ali: „Apparently no one on the train had the cojones to say anything. Fuck ’em. They don’t deserve Ayaan Hirsi Ali anyway.”

Lezers maakten zich ook boos: op 10 mei plaatste deze krant enkele van de ruim honderd ingezonden brieven, waaronder die van ‘ooggetuige’ Vera van der Does. „Ook ik bevond mij in die bewuste trein”, schreef ze. Van der Does bevestigde in grote lijnen de lezing van Van der Valk.

Maar, klopte het verhaal wel? Nee, zo leren de uitvoerig gecontroleerde feiten, het ‘ikje’ was voor de helft verzonnen, het ‘ooggetuigenverslag’ van Van der Does in zijn geheel.

Michael van der Valk, geeft nu desgevraagd toe dat hij zijn fantasie de vrije loop liet gaan. Het voorval met de Canadees had wel plaats, zegt Van der Valk, maar het gebeurde al een jaar geleden, in mei 2005. Dat is een essentieel verschil, want het nieuwe boetebeleid van NS ging pas op 1 oktober 2005 in. Het voorval zoals beschreven kan nooit zo hebben plaatsgehad. Volgens de oude regeling hoefde de Canadees in de trein alleen het verschil bij te betalen – Amsterdam-Arnhem is een langere afstand dan Amsterdam-Haarlem – een bedrag van ongeveer 30 euro. Ter verduidelijking: de nieuwe regeling houdt in dat reizigers zonder geldig plaatsbewijs in principe een boete van 35 euro moeten betalen.

Sinds de invoering van het nieuwe boetebeleid heeft de directie van NS veel kritiek gekregen, ook uit eigen gelederen, omdat conducteurs nauwelijks ruimte krijgen om af te wijken van de regel: altijd beboeten. Het ‘Canadese incident’ was voor velen de bevestiging: NS gaat veel te rigide met zijn klanten om. Volgens John Krijgsman, woordvoerder van NS, is dit niet zo en doen zich regelmatig bijzondere omstandigheden voor. „Het grote verschil met vroeger is dat de finale afweging niet gemaakt wordt door de conducteur, maar nog een keer objectief wordt getoetst door de afdeling klantenservice.”

NS voelde zich na de publicatie van het ‘ikje’ gegeneerd en wilde, ervan uitgaande dat het verhaal waar was, de kwestie snel rechtzetten. Krijgsman: „We zijn dagen bezig geweest met het opsporen en bevragen van tientallen conducteurs die dienst deden op treinen tussen Amsterdam en Arnhem.” Mondeling noch schriftelijk vond NS een bewijs voor een boete opgelegd aan een Canadese veteraan.

Waarom nam Michael van der Valk het niet zo nauw met de feiten? Van der Valk zegt zich regelmatig te ergeren aan de service van NS en hij wilde dat op deze manier van zich afschrijven. „En ook al was het vorig jaar. De Canadees had met meer respect moeten worden behandeld. Waarom krijgen oorlogsveteranen die naar Nederland komen niet een gratis kaartje?”

Vera van der Does reageerde met een brief na lezing van het ‘ikje’ van Van der Valk. Het motief voor haar verzinsel was boosheid over het feit dat niemand het voor de Canadees had opgenomen. „Het was een cynische reactie die ik zo heb ingekleed als ware ik ook in de bewuste trein aanwezig”, schrijft ze per e-mail.

Voor de redactie rijst de vraag: hoe konden deze beide stukjes in de krant komen? Het ‘ikje’: de krant checkt deze hele korte stukjes niet op hun waarheidsgehalte. De hoofdredactie zegt dat de rubriek is bedoeld om lezers persoonlijke voorvallen te laten vertellen; controle van de feiten is onbegonnen werk. Voor brieven zijn de regels strikter. „De briefschrijver moet voor ons traceerbaar zijn. We plaatsen nooit brieven onder pseudoniem. En we bellen ook af en toe schrijvers op om te zien of de informatie klopt”, zegt opiniechef Marc Leijendekker. Maar de brief van Vera van der Does leek een prima bevestiging van het ‘ikje’ en werd derhalve niet nagetrokken.

Stel dat er, nu, een „trillende Canadese oorlogsveteraan” met een verkeerd kaartje zou worden aangetroffen in de trein, wat zou een conducteur dan doen? Krijgsman: „Ik kan me niet voorstellen dat hij een boete zou opleggen. Maar eigenlijk doet het er niet meer toe. Punt is: het verhaal was gewoon niet waar.”