,,Tiran, ga weg!” Dat zingt een groepje  ’desantniki’ – leden van de elitetroepen van de luchtmobiele brigade – op een in Rusland zeer populair Youtube-filmpje. Het zegt veel over de onvrede over het Poetin-regime binnen het leger.

De luchtmobiele brigade loopt al jaren voorop in dat protest. Hun ergernis is vooral veroorzaakt door de lage beloning, de beroerde huisvesting en het belabberde lot van veel oorlogsveteranen.

Poetin en Medvedev hebben de afgelopen jaren weliswaar van alles beloofd om het lot van de militairen te verlichten, maar in de praktijk komt er niets van terecht.

Eind 2010 organiseerden de desantniki een massale demonstratie in Moskou, waar de staatsmedia amper aandacht aan schonken. Als reactie daarop werden enkele leden van de generale staf plotseling vervangen.

,,Niemand behalve wij zeggen de waarheid hardop”, klinkt nu uit de mond van de militairen in het filmpje. Ze bezingen het Rusland van Poetin als een land waar de machthebbers alom stelen, waar overal en voor alles steekpenningen moeten worden betaald, waar de cultuur is verwaarloosd en ouderen geen gratis medische zorg meer krijgen.

Over Poetin zingen ze: ,,Jij bent maar een gewone ambtenaar – geen tsaar geen God. Ik kijk naar jou, naar jouw portretten. Je beliegt ons nog steeds, net als Medvedev. We zijn moe om de armoede in de dorpen aan te zien, waar in de buurt jouw paleizen staan. Wij laten jou niet meer liegen en stelen, wij zijn vrije officieren – het Russische Moederland is met ons. We roepen je vredig op – tiran, ga weg!”

Het Kremlin beweert dat de band bestaat uit ,,als militairen vermomde liberalen”. Maar de zangers zelf ontkennen dat dat ze geen militairen zijn. De  hoge onderscheidingen die ze dragen lijken dat te moeten onderstrepen. Het is overigens strafbaar zulke onderscheidingen te dragen als je die niet zelf hebt verdiend. Het OM zou ze daarom zo kunnen opsporen om een strafzaak tegen hen  aan te spannen.

Onlangs lieten de bandleden zich interviewen op tv-kanaal Dozd.,,Iedereen weet wie we zijn”, zei een van hen. ,,Wij verbergen onze gezichten niet. Velen in het leger steunen ons.”

De desantniki doen mee aan het protest van komende zaterdag.

In Moskou werd vandaag op de Tuinringweg  een omvangrijk autoprotest gehouden – voor nieuwe, eerlijke parlementsverkiezingen en voor het aftreden van Poetin. De automobilisten hadden hun voertuigen uitgedost met witte attributen in allerlei variaties, van lintjes (het symbool van het protest), tot handdoeken, bruidssluiers en witte papiertjes die uit de raampjes hingen, tot aan ballonnen, bloemen, en de traditionele blauwe emmertjes op het dak. Aan de kant van de weg stonden honderden voetgangers hen met vergelijkbaar witgoed toe te zwaaien. Jong en oud, rijk en arm. 

Volgens de politie, die zich vandaag op de ring bij wijze van hoge uitzondering niet liet zien, deden er volgens een eerste telling slechts twintig en volgens een telling aan het eind van de middag driehonderd auto’s mee. Maar een  telling van twee uur door mijzelf en een bevriende mathematicus  leverde een resultaat op van meer dan vierduizend deelnemende auto’s. Oppositieleider Vladimir Ryzjkov kwam uit op vijfendertighonderd.

Het was een vrolijke gebeurtenis van getoeter en  koplampengeknipper. ,,Het is net als in 1991,” zei een bejaarde dame. ,,Toen begroetten automobilisten ook iedereen die naar de demonstratie tegen de putsch van de Communistische Partij ging.”

De vrouw stond met enkele anderen op de stoep naar de auto’s te zwaaien met een witte shawl. ,,Ik ben solidair met hen,” zei ze met tranen in haar ogen. ,,Al vrees ik dat Poetin het protest binnenkort met geweld zal onderdrukken.”

Hoe bang ze ook is, volgende week zaterdag doet ze toch mee aan de grote protestmars, waarvoor de organisatoren afgelopen week met veel moeite toestemming kregen. ,,Ons land gaat ten onder aan Poetins systeem van corruptie”, zei ze. ,,En als ik iets kan doen om dat tegen te houden, al is het maar voor mijn eigen gemoedsrust, dan doe ik dat. In Moskou en Petersburg heeft echt genoeg van het regime. Niemand gelooft ook maar iets van die schijnhervormingen, waarmee ze de demonstranten proberen te lijmen.”

Het automobilistenprotest van vandaag is eigenlijk niets nieuws. Want iedere dag, als Poetin en Medvedev met veel beveiliging vanaf hun  buitenhuizen naar het Kremlin worden gereden, is het raak. Het verkeer wordt dan een uur stilgelegd om de heren te laten passeren, wat betekent dat de gewone Rus een uur langer in de file mag staan. Vooral bij metrohalte Arbat worden de leiders dan twee keer per dag op een agressief en aanhoudend getoeter getrakteerd. Premier Rutte, die hier eind 2011 was, en die ook in zo’n presidentieel cortège zat dat werd uitgetoeterd, zei toen nog: ,,Ik zou niet verzekerd zijn van mijn herverkiezing als ik dat getoeter iedere dag zou moeten horen.”

Poetin is dat natuurlijk wel, al doet hij het niet zo goed in de peilingen. Volgens bureau Vtsiom kan hij op 48 procent van de kiezersgunst rekenen, volgens Levada op 37. Maar beide opiniebureau’s zaten er bij de parlementsverkiezingen ook goed naast en hadden de winst voor Verenigd Rusland toen veel hoger geschat dan uiteindelijk bleek.

Beide peilingen van nu zijn, ondanks Poetins dagelijkse steroptredens op de staatstelevisie (vrijdag zei hij in Tomsk nog niets van een protest tegen hem te weten), niet genoeg om hem aan een overwinning in de eerste ronde te helpen. En zoiets vindt Poetin vervelend. Vandaar dat in sommige grote steden als Sint-Petersburg kiezers in overheidsdienst alvast wordt opgedragen toestemming te vragen om op een ander stembureau te mogen stemmen dan waar ze staan ingeschreven. Met het papiertje dat ze vervolgens van hun stembureau krijgen, kunnen ze op 4 maart op meerdere plaatsen hun stem uitbrengen en zo de uitslag voor hun kandidaat ‘kunstmatig’ wat verhogen. Die manier van stemmen heet ‘de carrousel’ en is de meest voorkomende manier van stembusfraude.

De fraudepraktijk van 4 december wordt dus herhaald, op last van Kiescommissievoorzitter Vladimir Tsjoerov, die natuurlijk niet aftreedt, zoals de betogers eisen. Terwijl Poetin het in zo’n tweede ronde gewoon zou winnen van zijn enige overgebleven tegenstander, communistenleider Gennadi Zjoeganov. Maar de ijdelheid van de autoritaire leider gebiedt een overwinning in één slag.

Inmiddels worden overal journalisten bij de staatstelevisie ontslagen, om te voorkomen dat die op 4 februari opnieuw uitgebreid verslag kunnen doen van het anti-Poetinprotest. Want als het Kremlin dezer dagen iets probeert, is het om de protestbeweging zoveel mogelijk te negeren, kleineren en discrimineren. Alleen op zo’n verkrampte manier kan blijkbaar de macht nog worden behouden.

De ‘Poetin met een menselijk gezicht’, die we na de protesten van december even kregen te zien, heeft in een paar weken tijd allang weer plaatsgemaakt voor de ‘keiharde Poetin’, die van geen compromis wil weten. Om de eenvoudige reden dat iedere serieuze concessie aan het adres van de demonstranten het einde van zijn corrupte systeem betekent, waarin zijn naaste vrienden en hijzelf  in een paar jaar tijd miljardair zijn geworden.

‘Het moet afgelopen zijn met stelen en liegen’, zoals op de affiches van de protestbeweging over Poetins portret staat gedrukt. Grote vraag is nu  wanneer het zover zal zijn. Maar over een ding zijn de meeste Russische analisten het eens: het protest is voor Poetin het begin van het einde. Het is alleen absoluut niet duidelijk wat er daarna komt.

De Russische overheid oefent zware druk uit op zakenmensen die de oppositie steunen. Dat heeft de voormalige Russische minister van Financiën Aleksej Koedrin vandaag gezegd tijdens een werkontbijt met Russische journalisten op het Internationaal Economisch Forum in Davos. De pressie op Russische zakenmensen is volgens hem vaak zo groot dat zij zelfs niet durven deel te nemen aan activiteiten van de oppositie, uit angst voor persoonlijke en zakelijke repercussies. Ook zouden zakenmensen die niet loyaal zijn aan het regime onder druk worden gezet – het lot van Chodorkovski is bekend.

Opvallend is dat Koedrin  steeds meer de kant opschuift van het oppositiekamp, alsof hij nattigheid voelt. Zo zei hij dat de machthebbers eraan zullen moeten wennen dat in de Russische samenleving tolerantie jegens politici bestaat, die er andere opvattingen op nahouden dan zij. In het verlengde daarvan zou het zakenleven het recht moeten hebben om mensen met die andere politieke overtuigingen en hun partijen financieel te mogen steunen, zonder dat voor straf hun bedrijf wordt geconfisqueerd. Alleen op die manier kan er een normale politieke en economische concurrentie en een transparant bestuur ontstaan, met onafhankelijke rechtbanken die zich laten leiden door de wet en niet door het Kremlin (zie weer Chodorkovski, voor wiens onmiddellijke vrijlating Koedrin is).

Koedrin benadrukte in Davos opnieuw dat de uitslagen van de parlementsverkiezingen van 4 december in alle opzichten vervalst zijn. Hij ging daarmee in tegen de uitspraak van president Medvedev van afgelopen woensdag dat ze de ,,schoonste uit de hele Russische geschiedenis” waren. Ook zei Koedrin dat het Kremlin bezig is de liberale oppositiepartij Rechtse Zaak van oligarch Michail Prochorov op te slokken, omdat die partij het regime niet meer van dienst kan zijn. Daarmee verraadt hij dat die partij, zoals iedereen al dacht, lokaas van het Kremlin was om de ontevreden middenklasse te paaien.

Eerder deze week schaarde Koedrin zich achter Grigori Javlinski, nadat die door de Centrale Kiescommissie was afgewezen als kandidaat voor de presidentsverkiezingen, omdat een deel van de voor zijn registratie vereiste handtekeningen niet in orde zou zijn. Volgens Koedrin zou de samenleving door de uitschakeling van Javlinski, de enige tegenkandidaat die niet aan de touwtjes van het Kremlin bungelt, haar vertrouwen in de eerlijkheid van de verkiezingen van 4 maart geheel verloren hebben. Dat laatste kun je betwijfelen en geldt waarschijnlijk alleen voor de goedopgeleide middenklasse die nu protesteert. Sergej Parchomenko, een van de organisatoren van de demonstraties, zei zojuist op de radio dat Poetin heus wel zal willen (bij gebrek aan serieuze tegenstanders), maar dat de prijs die hij voor zijn overwinning betaalt heel erg hoog is. Dat is een opvatting waarin ik me meer kan vinden.

Een van de juweeltjes op internet is het Youtubefilmpje over Moskou in de winter van 1908. Vooral interessant is om te zien hoe de mensen in die wereld weinig verschilden van die in West-Europa. Rusland zat in die jaren in de lift. De industrie was booming (met als gruwelijk gevolg de opkomst van een enorm industrieel proletariaat, die een van de katalysatoren was voor het uitbreken van de revolutie), de modernisering van de economie was in volle gang, het analfabetisme werd in rap tempo bestreden.

Rusland was in die jaren weliswaar een land waar veel onrecht bestond en je kunt het allerminst een paradijs noemen. Bovendien werd het geregeerd door een vrij domme man, die een marionet was van zijn aartsconservatieve adviseurs (Poetins grote voorbeeld Stolypin voorop), en waren er tal van revolutionaire organisaties bezig met voorbereidingen om zijn regime omver te werpen.

Als de Eerste Wereldoorlog en de Oktoberrevolutie niet waren uitgebroken, dan had Rusland zich binnen enkele decennia waarschijnlijk kunnen ontwikkelen tot een volwaardig Europees land. Die ontwikkeling was waarschijnlijk nog versneld als er na de Februarirevolutie  een stabiele regering was gevormd en de bolsjewieken geen kans hadden gekregen hun staatsgreep uit te voeren. In dat geval zouden er ook niet zoveel miljoenen onschuldige en getalenteerde burgers zijn vermoord, want het tsaristisch regime was oneindig minder bloeddorstig dan de communisten, zelfs vergeleken met het terreurregime van Stolypin. Een mooi beeld van die ontwikkeling zo rond 1908 geeft de na 1917 naar Amerika uitgeweken Russische historicus Michael T. Florinsky in zijn The End of the Russian Empire.

Op het filmpje is ook iets anders interessants te zien: dat na de revolutie binnen de muren van het Kremlin meer dan de helft van de gebouwen is gesloopt. De communistische leiders hadden niet alleen weinig respect voor mensenlevens, maar ook voor kunstschatten uit het verleden. Dankzij het mooie  filmpje kunt u er nu nog van genieten.

De Europese Unie heeft gisteren nieuwe sancties tegen Wit-Rusland ingevoerd. Iets meer dan een jaar na het neerslaan van het protest tegen de verkiezingsfraude in de presidentsverkiezingen, zijn er nog meer westerse bankrekeningen van leden van het regime van president Loekasjenko bevroren en is het aantal ministers, politici, officieren van justitie, rechters, politieofficieren en KGB’ers dat de EU niet binnen mag uitgebreid tot ruim boven de tweehonderd, die nu al op die visumlijst staan.

Opvallend is dat nu ook staatsdienaren, die verantwoordelijk zijn voor de onderdrukking van de civil society en de politieke oppositie, en  bedrijven en zakenmannen, die geld verdienen aan het regime of het steunen, op de lijst zijn gezet.

In Wit-Rusland zitten alle oppositieleiders vandaag de dag in de gevangenis of zijn naar het buitenland gevlucht. De beroemde mensenrechtenactivist Ales Bialetski, de Vaclav Havel van Wit-Rusland, deelt hun lot sinds een aantal maanden. Ze mogen zelden hun familie of advocaten ontvangen. Sommigen zijn in hongerstaking. Volgens Human Rights Watch is het niveau van onderdrukking in Wit-Rusland ongekend hoog.

Ook is internet in Wit-Rusland aan banden gelegd. In internetcafés worden door de beheerders lijsten bijgehouden van de sites die bezoekers hebben geopend. Ambtenaren mogen een groot aantal sites van oppositiepartijen of bepaalde onderwijsinstellingen niet meer openen op straffe van ontslag. Het lijkt allemaal zo op de roman Bend Sinister van Vladimir Nabokov, dat je er akelig van wordt.

In december 2010 won Loekasjenko de presidentsverkiezingen met 79,65 procent van de stemmen, met een opkomst van meer dan 90 procent. Nu had Loekasjenko waarschijnlijk sowieso gewonnen, dankzij zijn absolute controle van de media en de hopeloze verdeeldheid van de oppositie, maar die 79,65 procent en die hoge opkomst waren schromelijk overdreven. Daartegen protesteerden de middenklasse en intelligentsia van Minsk op de avond van de verkiezingen van 19 december 2010. De gevolgen zijn bekend.

Afgelopen vrijdagmiddag hebben de Moskouse autoriteiten  de route van de protestmars van 4 februari afgekeurd, zogenaamd om veiligheidsredenen. Die route voert van het Kaloezjkajaplein bij metrohalte  Oktjabrskaja via  Krymskyj Wal naar  de Tuinring op de andere oever van de Moskourivier. Vervolgens gaat het over de  Nieuwe Arbat naar het Manegeplein, waar de slotmanifestatie moet worden gehouden. In totaal is het een tocht van zo’n 6 kilometer.

Het is niet  zo vreemd dat de organisatoren  dit keer voor een mars hebben gekozen. In Moskou is het op straat nu al -15 graden Celsius en in zo’n kou kun je beter bewegen dan stilstaan. Voor de betogers heeft de gekozen route ook een symbolische betekenis: het is dezelfde  die op 4 februari 1990 door 300.000 betogers werd genomen, toen ze demonstreerden  tegen de Grondwet van de Sovjet-Unie. Drie dagen na die mars werd het monopolie van de Communistische Partij van de Sovjet-Unie op de macht afgeschaft en kwam in feite een einde aan de dictatuur.

Waarom de autoriteiten (lees: het Kremlin) niet willen dat die symbolische mars wordt gehouden is duidelijk: het is een directe aanval op het machtsmonopolie van Poetin & Co. Tegelijkertijd willen ze voorkomen dat er in het centrum van de hoofdstad een grote, rondtrekkende demonstratie wordt gehouden, die veel aandacht krijgt van omstanders en niet-geïnformeerden  op het idee zou kunnen brengen zich daarbij aan te sluiten.

Ook  is de  afwijzing van de geplande route  een poging om verdeling te zaaien onder de demonstranten. Het radicale deel van hen wil namelijk gewoon met de mars doorgaan, terwijl de anderen eerst verder willen onderhandelen over een alternatief. In het ongunstigste geval krijg je dan twee kleine demonstraties: een officiële in een deel afgelegen van het centrum  waar slechts enkele tienduizenden betogers terecht kunnen en een kleinere van een groep radicalen, die niet is toegestaan.

Op de Facebookpagina’s van de demonstranten is de stemming opnieuw agressiever geworden, uit verontwaardiging over de afwijzing. Maar ook is de  verdeeldheid daar duidelijk voelbaar. Sommige reageerders zeggen dat alleen een revolutie nog kan helpen om van Poetin af te komen. Volgens hen is het nu of nooit. Anderen blijven oproepen tot kalmte en zijn bereid af te wachten tot het systeem van Poetin vanzelf ineenzijgt – naar hun zeggen gebeurt dat binnen vier jaar.

Nu denk ik niet dat het Kremlin staat te popelen om op de betogers in te hakken à la de Wit-Russische president Loekasjenko in december 2010. Zoiets is slecht voor Ruslands internationale reputatie en het aantrekken van buitenlandse investeringen. Bovendien kan het leiden tot de bevriezing van de – omvangrijke – buitenlandse banktegoeden van de machtselite.  Ook kan zo’n ingrijpen makkelijk uit te hand lopen en inderdaad ontaarden in een gewelddadige revolutie, met allerlei nare gevolgen voor zowel het  regime zelf als voor de betogers.

Tegelijkertijd toont dat niet-ingrijpen ook de zwakte van het huidige autoritaire systeem aan, dat volgens ingewijden wordt geteisterd door een niet eerder waargenomen interne machtsstrijd . Een meerderheid binnen de machtselite  zou zelfs  tegen de haviken rondom Poetin hebben gekeerd, die alleen nog op hun zetels zitten omdat ze op de steun van de veiligheidsdiensten, de politie en het leger kunnen rekenen. Die meerderheid zou zelfs vinden dat het tijd wordt voor Poetin om op te stappen. Als alleen dat al een gevolg is van de demonstraties die sinds december in Moskou (en tientallen andere Russische steden) plaatsvinden, mag de Russische civil society trots zijn op zichzelf.

,,Opstand in Rusland, sta op, sta op”, dat zong vrouwenpunkband Pussy Riot vandaag op het Rode Plein. De dames werden allen gearresteerd en zullen worden veroordeeld. Zingen op straat is nu blijkbaar ook verboden.

Michael Bohm, de voortreffelijke opinieredacteur van The Moscow Times, legde vanochtend in een interessant artikel in zijn krant uit waarom Poetin nooit zijn macht zal opgeven: omdat hij en zijn intieme vrienden (voornamelijk afkomstig uit van de Ozero Groep, de club Leningradse topbestuurders en KGB’ers die in de jaren negentig een stuk land voor de bouw van hun datsja’s kochten) tien tot vijftien procent van het Russische BBP beheersen, door middel van de zaken die ze met elkaar doen. Bij die zaken hebben ze zich volgens Bohm op criminele manier verrijkt. Als ze nu hun macht zouden afstaan, belanden ze daarom onmiddellijk voor de rechter en dat willen ze natuurlijk niet. Doorgaan tot het einde dus, zonder ook maar een stap terug te doen. Het is tenslotte geen pretje om  de rest van je leven in het saaie Wit-Rusland met president Loekasjenko aan de dictatorenstamtafel te moeten slijten.

Is er een alternatief voor Poetin & Co? Nee, vrees ik. Als morgen bijvoorbeeld Aleksej Navalny aan de macht komt, is het eerste dat hij doet het vrijlaten van Michail Chodorkovski – wat ook de eerste eis is van de 100.000 betogers van 24 december en een grote wens van de liberale segmenten binnen het Kremlin. Vervolgens  zal Navalny (of welke andere leider die in het betogerskamp opstaat) een onafhankelijk tribunaal instellen, dat de beschuldigingen van corruptie en machtsmisbruik door Poetin en de politieke elite zal onderzoeken.

Hoogstwaarschijnlijk loopt zoiets voor Poetin & Co slecht af, kijk maar naar het lot van zijn collega Mubarak. Bohm: ,,Alleen de Yukos-zaak is waarschijnlijk al voldoende om hen die hebben samengezworen om ‘s lands grootste en meest winstgevende oliemaatschappij te onteigenen – die voor Chodorkovski’s arrestatie in 2003 45 miljard dollar waard was – levenslang achter de tralies te zetten. Tegelijk met het onderzoek naar Yukos zou het tribunaal de corruptie-aantijgingen moeten onderzoeken tegen bestuurders met Kremlinconnecties van Gazprom, VTB, Transneft, Russian Technologies, de Nationale Mediagroep, Gunvor, de ondernemingen van de gebroeders Rotenberg, de Bank van Rusland, wapenhandelaar Rosoboronexport en tientallen andere bedrijven die deel uitmaken van Poetins Rusland B.V.”

Voor de demonstranten is de analyse van Bohm slecht nieuws, veel slechter nog dan het bericht dat het Moskouse gemeentebestuur zojuist de route van de protestmars van 4 februari heeft afgekeurd, zogenaamd uit veiligheidsoverwegingen. Maar tegelijkertijd hielden veel jonge middenklassers er al rekening mee. ,,Zo gaat het nu eenmaal in ons land”, zei een journaliste van Novaja Gazeta tegen me, met wie ik vanmiddag op reportage was, ,,wie de FSB en de politie achter zich heeft, de twee belangrijkste criminele organisaties van ons land, die heeft de macht tot in de eeuwigheid.”

De beweringen van presidentskandidaat Michail Prochorov dat hij Chodorkovski als premier aanstelt, als hij tot president wordt gekozen, moeten dan ook met een korreltje zout worden genomen.  Prochorov bedoelt het weliswaar serieus, maar hij maakt geen kans in een land waar de helft van de bevolking altijd zal stemmen op de man die nu eenmaal al de leider is, ook al is het onder het bijkomende mom van ,,zolang er maar worst in de winkel ligt, maakt het mij niet uit wie regeert, het zijn toch allemaal boeven.”

Zijn woorden zijn alleen maar interessant omdat ze laten zien dat er binnen de machtselite duidelijk verdeeldheid heerst, tussen enerzijds de clan van Poetin en zijn naaste zakenvrienden en anderzijds de liberale elementen, zoals ex-minister van Financiën Koedrin, de huidige onderminister van Financiën Stortsjak en Medvedevs adviseur voor economische ontwikkeling Arkadi Dvorkovitsj, die er alledrie van overtuigd zijn dat Chodorkovski zo snel mogelijk moet worden vrijgelaten, omdat hij onschuldig is aan wat hem ten laste wordt gelegd. Chodorkovski’s vrijlating zal bovendien meer vertrouwen scheppen binnen Ruslands eigen zakenelite, die steeds vaker de benen neemt naar het buitenland.

Leestip voor het weekeinde: de  memoires van negentiende eeuwse revolutionaire denker en schrijver Alexander Herzen (in het Nederland vijf delen – Feiten en Gedachten) , die laten zien dat Rusland, in de kwesties die Bohm beschrijft, erg veel lijkt op dat van Nicolaas I. Alleen gaat het er tegenwoordig veel gewelddadiger aan toe.

Gisteravond werd  in het centrum van Moskou een herdenkingsoptocht gehouden voor de drie jaar geleden vermoorde mensenrechtenadvocaat Stanislav Markelov en de Novaja Gazeta journaliste Anastasia Baboerova. Ze werden op 19 januari 2009 op klaarlichte dag op straat geëxecuteerd. De daders, die inmiddels zijn veroordeeld maar van wie nog altijd niet duidelijk is of ze het nu wel of niet hebben gedaan, behoorden tot extreemrechtse groeperingen die jarenlang door het Kremlin van wapens en geld zijn voorzien. Op die manier wilde de onlangs overgeplaatste chefideoloog van het Kremlin, Soerkov, hen kunnen inzetten als een soort stoottroepen ten tijde van maatschappelijke onlusten. Het pakte anders uit. De extremisten kozen hun eigen koers en terroriseerden in Moskouse buitenwijken jarenlang  Kirgiezen, Tadzjieken, Oezbeken. Ook lijken ze zich inmiddels tegen het Kremlin te hebben gekeerd, gezien hun massale optreden op het Manegeplein van december 2010 en hun bereidheid om deel te nemen aan de massaprotesten.

Maar daarmee krijgen Markelov en Baboerina hun levens niet terug.

Zo’n duizend betogers deden gisteren mee aan de korte mars, nadat er bij metrohalte Arbat eerst nog even wat schermutselingen tussen rechtsextremisten en antifascisten hadden plaatsgevonden. Er was slechts toestemming verleend voor driehonderd deelnemers. Op het Poesjkinplein werd vervolgens een korte demonstratie gehouden, waarbij fakkels werden afgestoken bij portretten van beide slachtoffers.

En daar werd opnieuw die belangrijke vraag gesteld, die ik ook bij de demonstratie voor vrijlating van activist Sergej Oedaltsov hoorde : ,,Waar zijn jullie?” Die vraag was gericht aan de 100.000 deelnemers aan de massabetogingen van december, die nu schitterden door afwezigheid en het betogen weer overlieten een een groep die voor het merendeel uit fanatieke antifascisten bestond.