Soms zeggen foto’s voldoende. De demonstranten kwamen zaterdag allemaal uit zichzelf, gewoon omdat ze er genoeg van hebben. De krant Novaja Gazeta had tellers bij de metaaldetectors opgesteld, die op een totaal van 102486 betogers kwamen. Hun eisen zijn vergaand: het vrijlaten van alle politieke gevangenen, met Chodorkovski voorop; nieuwe en eerlijke verkiezingen; erkenning door het Kremlin van de stembusfraude; het ontslag van de voorzitter van de Centrale Kiescommissie  Vladimir Tsjoerov, die in opdracht van het Kremlin al jaren de verkiezingsuitslagen vervalst; het toelaten van nieuwe partijen tot die verkiezingen volgens democratische wetgeving; het toelaten van een groot aantal internationale waarnemers bij die verkiezingen.

De foto’s doen  erg denken aan Warschau 1989, Berlijn 1989, Boedapest 1989, Praag 1989, al zijn er tal van nieuwe  factoren in het spel, die het slagen van deze protestbeweging kunnen verhinderen. Hoopgevend voor de demonstranten is dat de deelnemende oppositiepartijen druk bezig zijn  met het opzetten van een ronde tafel met een gemeenschappelijke politiek en economisch programma. Ze worden het bovendien steeds meer  met elkaar eens, naarmate  Poetin hen in het openbaar blijft beledigen en roept dat ze geen alternatief te bieden hebben voor de politiek van zijn partij, die door de demonstranten de partij van oplichters en dieven wordt genoemd.

Je kunt je  heel goed voorstellen waarom Poetin zich zo arrogant opstelt, want  voor hem is het erop of eronder, aangezien hij  de laatste is die de macht in Rusland wil delen. Een democratie met serieuze oppositiepartijen in de Doema betekent tenslotte het einde van zijn autocratische systeem en dat is iets wat het groepje politici/oligarchen, dat dankzij dat systeem miljardair is geworden, zeker niet willen.

Vandaag wordt in Tsjechië oud-president, toneelschrijver en humanist Václav Havel begraven. Tot op het laatst van zijn leven was hij kritisch over dictaturen en autoritaire leiders. Als schrijver kon hij die werkelijkheid beter weergeven dan menig deskundige. Veel van zijn toneelstukken gaan over macht. Een van zijn eerste daden als president was het sturen naar de Sovjet-Unie van een ambassadeur die de achternaam Slánsky had, zoals ook de Tsjechische communistenleider heette, die tijdens de zuiveringen van de partij in 1952 door het communistisch regime werd opgehangen.Filmpje

Om de door die autoritaire heersers verkondigde stabiliteit, die altijd als verdediging voor hun autocratische optreden wordt aangevoerd, moest hij altijd lachen. Een paar maanden geleden waarschuwde hij het Westen in een groot interview nog voor de dreiging die op den duur van het Russische autocratisch regime kan uitgaan. Dat werd hem niet in dank afgenomen door het Kremlin, want Poetin noch Medvedev hebben de afgelopen dagen hun condoleances aan de Tsjechen overgebracht, laat staan dat een van hen het condoleanceregister op de Tsjechische ambassade in Moskou heeft getekend. Wel gebeurde dit bij Kim Jong Il, waarmee maar weer eens bewezen werd waar de sympathie van beide leiders ligt. Op de begrafenis is Rusland vandaag vertegenwoordigd door ombudsman voor de mensenrechten Vladimir Loekin, die op eigen initiatief  naar Praag is gegaan.

Bij die Tsjechische ambassade was het de afgelopen dagen behoorlijk druk. Veel Moskovieten wilden in het register een persoonlijke boodschap schrijven, om het Tsjechische volk te steunen in zijn verdriet. Opvallend is nu dat ook deelnemers aan de massademonstratie van morgen in Moskou zijn portret willen dragen. Om alsnog te laten zien dat veel Russen in Havel een groot democraat en staatsman zien en ze hem bewonderen om zijn verdediging van de vrijheid.

Voor Havel stonden de vrijheid van het individu en het belang van mensenrechten en vooral van ideeën voorop. Drie dagen voor zijn dood schreef hij nog een brief aan acht politieke gevangenen in Wit-Rusland, waarin hij hen steun beloofde. Zoiets is mooi en zegt veel over wat echt belangrijk voor hem was.

Die brief citeer ik hier:

Hrádeček, 15 december 2011

Waarde vrienden,

Op de drempel van het nieuwe jaar wil ik jullie een warm welkom geven en jullie en jullie naasten een jaar toewensen dat beter is dat het afgelopen jaar. Ik sympathiseer met jullie en in de toekomst zullen mijn vrienden en ik iedere gelegenheid aangrijpen om de internationale gemeenschap te wijzen op het schenden van de mensenrechten in Wit-Rusland.

Ik wens jullie het allerbeste en jullie land  vrijheid toe.

VH

Andrej Sannikau
Mikola Statkevitsj
Mikalaj Autoechovitsj
Zmitser Bandarenka
Ales Bialiatski
Zmicer Dasjkevitsj
Eduard Lobau
Pavel Seviarynets

Toen Havel in 1990  zijn Nieuwjaarstoespraak gaf, zei hij ook iets moois: ,,Volk, jullie regering is teruggekeerd”. Met die parafrase van Comenius’ woorden, die in 1918 ook al waren uitgesproken door die andere grote Tsjech Tomás Masaryk bij zijn inauguratie als president, benadrukte hij dat de democratie van 1918 weer was hersteld en de Tsjechen in het vervolg weer zelf konden beschikken over hun toekomst. Niet voor niets is Havel  nu  de held van de demonstranten in Rusland. En precies dat zegt veel over wat ze in hun land willen: politici die zij kunnen respecteren en die hen respecteren.

Zie: Vaarwel president

President Medvedev heeft vanmiddag in zijn jaarlijkse ‘toespraak tot de natie’ ineens een aantal hervormingen van het politieke systeem aangekondigd. Vóór de verkiezingen hoorde je hem daar niet over, maar nu er enkele tienduizenden Russen de straat op zijn gegaan – en zaterdag weer gaan – uit verontwaardiging over de gigantische stembusfraude bij de parlementsverkiezingen van begin december, houdt het Kremlin zich ineens niet meer doof voor de ‘stem des volks’. Er heerst dus blijkbaar enige paniek bij de machthebbers, die zich anders altijd vrij arrogant opstellen als het over inmenging in hun zaken gaat.

De  belangrijkste hervorming is ongetwijfeld de terugkeer van de rechtstreekse verkiezing van regionale gouverneurs, die onder het presidentschap van Vladimir Poetin in 2004 werd afgeschaft. Dit is een interessante ontwikkeling, aangezien Verenigd Rusland-kandidaten voor die posten het in veel regio’s straks zullen afleggen tegen communistische concurrenten.

Ook kondigde Medvedev een aantal andere voornemens aan, zoals het verminderen van het aantal handtekeningen, benodigd voor kandidaten die willen deelnemen aan de presidentsverkiezingen, en een versoepeling van de regels voor de registratie van politieke partijen, al blijft dat registreren een vrij lastige zaak voor iedere partij die niet op het gouden paard van staat door het land kan rijden.

En dan wil hij nog de helft van de Doema laten bezetten door  parlementariërs, die een persoonlijk mandaat van de kiezers hebben gekregen en niet van partijlijsten afkomstig zijn, zoals nu het geval is.

Opvallend was ook het voorstellen van de oprichting van een staatstelevisiekanaal, dat niet onder staatstoezicht staat. Maar volgens directeur Ernst van het Eerste Kanaal, moeten kijkers die naar dat kanaal willen overschakelen daar wel uit eigen zak voor betalen.

Door te zeggen dat Rusland ,,democratie en geen onrust” behoeft, lijkt Medvedev nu enigszins tegemoet te komen aan de betogers, al is hij niet op hun eisen ingegaan om voorzitter Tsjoerov van de kiescommissie te ontslaan en nieuwe parlementsverkiezingen uit te schrijven. Zijn hervormingen lijken dan ook vooral bedoeld om de middenklasse gerust te stellen, net zoals het naar voren schuiven van oligarch Michail Prochorov als liberale presidentskandidaat dat is. Prochorov wil, mocht hij president worden, overigens onmiddellijk zijn ex-collega Chodorkovski vrijlaten.

Medvedev waarschuwde de demonstranten van komende zaterdag ervoor dat pogingen om onrust te zaaien niet worden getolereerd. Evenmin moet het  buitenland  zich met Ruslands binnenlandse zaken te bemoeien. Dat laatste is een verwijzing naar eerder gedane beschuldigingen van premier Poetin, dat de betogers worden aangemoedigd door de Verenigde Staten.

Medvedev zei in zijn toespraak begrip te hebben voor de roep om verandering. ,,We moeten alle actieve burgers een wettelijke kans geven om deel te nemen aan het politieke leven.”

Het klinkt mooi, maar als je kijkt naar al het andere wat hij tijdens die toespraak zei, zoals zijn voornemen om nu eens eindelijk de corruptie aan te pakken,  de salarissen en de pensioenen te verhogen, meer geld voor cultuur en onderwijs uit te geven, etc., dan besef je dat hij dat al vier jaar toezegt en dat er heel erg weinig van terecht is gekomen.

Duidelijk was wel dat even later bekend werd dat vicepremier Sergej Ivanov de opvolger is van Narysjkin (die Doemavoorzitter is geworden en gisteren eveneens furore maakte door te zeggen: ,,De Doema is een plaats voor debat”) als hoofd van de presidentiële staf. Ivanov is een machtige oud-KGB’er, die samen met Poetin in Leningrad nog de schemerlamp op de gezichten van dissidenten heeft gezet, zo vertelde een van hen me een tijdje geleden. Sindsdien behoort Ivanov tot Poetins intieme machtscirkel en is hij een van de pijlers van het autocratisch systeem. Dat juist hij tot hoofd van de presidentiële staf is benoemd, wijst allerminst op hervormingen.

In de recent verschenen interessante Poetinbiografie van voormalig NOS-correspondent Peter d’Hamecourt staat dat Rusland in de wereldtop-5 van van ‘moordlanden’ behoort. Op het dieptepunt, in de wilde jaren negentig,werden er  jaarlijks  per honderdduizend inwoners veertig mensen omgebracht. Nu zijn het er zo’n twintig. In de VS zijn dat er vier en in de EU-landen één per honderdduizend inwoners. d’Hamecourt heeft het  over de cijfers voor gewone moorden, zoals die van de man die in een Moskous park tientallen mensen met een hamer de hersens insloeg of  de de dronken en overspannen politiemannen, die regelmatig iemand doodrijden, verkrachten en afmaken of gewoon doodschieten. De Duitse zakenman die ik gisteravond in het joodse restaurant Chagal in Moskou ontmoette, kon het niet geloven. ,,Dit is toch zo’n geweldig land”, zei hij. ,,Je moet alleen even ergens doorheen en je eraan overgeven, daarna zie je alleen het mooie.”

Rusland blinkt ook nog eens uit in politieke moorden, die opmerkelijk genoeg altijd tegenstanders van de regering betreffen. En dan zijn er natuurlijk nog de moorden op journalisten, die die politieke moorden onderzoeken: in tien jaar Poetin zijn er meer dan honderd omgebracht. Een van die journalisten is de 46-jarige Dagestaan Chadzjimoerad  Kamalov, hoofdredacteur en uitgever van de wekelijks verschijnende krant Tsjernovik. Afgelopen donderdagnacht werd hij voor zijn redactiekantoor  in de Dagestaanse hoofdstad Machatsjkala in koele bloede afgemaakt.  Zijn naam stond al sinds 2009 op een dodenlijst.

Kamalovs krant berichtte uitvoerig over het wangedrag van de politietroepen in de strijd tegen islamitische rebellen die hun terrein de afgelopen jaren vanuit Tsjetsjenië naar Dagestan hebben verlegd. Zelf was hij voor veel Russische en buitenlandse journalisten een vraagbaak en een behulpzame, kameraadschappelijke gids  in een streek waar je maar beter weg kunt blijven, omdat er van stabiliteit (Poetins toverwoord) geen sprake is. Zijn behoefte om de waarheid te achterhalen deed hem voor niets en niemand bang zijn.

De Dagestaanse president  Magomedsalam Magomedov noemt de moord een ,,groot verlies”. Mensenrechtenactiviste Tatjana  Loksjina, van Human Rights Watch, zegt dat Kamalov is vermoord uit wraak voor zijn journalistieke werk in de regio. Zoals bij alle politieke moorden en moorden op journalisten in Rusland zullen ook nu de daders  nooit gevonden worden.

Bij deze gedenk ik hem. Chadzjimoerad Kamalov, strijder voor het fatsoen.

Duitsland heeft altijd een dubbele relatie met Rusland gehad. De Duitse adel was aan het Russische hof op grote schaal ingetrouwd en overal in het land aanwezig, vooral in het Balticum. Ook moet je al die  Duitse artsen, ingenieurs en geleerden niet vergeten, die op verzoek van  - de Duitse – tsarina Catherina de Grote naar Rusland trokken. In de Russische literatuur kom je ze overal tegen: precieze, overgeorganiseerde lieden, bij wie de Russische personages zich vaak wat ongemakkelijk voelen, uit een zekere jalousie. De tsaren zelf waren eigenlijk meer Duits dan Russisch, zoals onze eigen Oranjes ook meer Duits dan Nederlands zijn.

Tot aan de revolutie van 1917 dweepte de Duitse intelligentsia met Rusland en vooral met de Russische Ziel. Thomas Mann en Rilke hebben veel over die liefde geschreven. Vooral Dostojevski deed het goed. Rilke (links op de foto) leerde zelfs Russisch en overwoog om op het Russische platteland te gaan wonen.

Na 1918 overheerste in Duitsland vooral de angst voor het overslaan van de bolsjewistische revolutie. Even leek het er zelfs op dat het zover was. Lees de dagboeken van Thomas Mann uit 1918 er maar op na, om te zien hoe de bourgeoisie in München sidderde toen een commando bolsjewieken door de straten trok en korte metten maakte met de adel die hun pad kruiste. Van die angst voor het bolsjewisme maakte Hitler later handig gebruik in zijn strijd om Lebensraum.

In de Koude Oorlog, met de DDR als Russische marionettenstaat, was de openlijke liefde voor Rusland vooral voorbehouden aan de Oost-Duitsers, die Russisch leerden en vaak in Moskou studeerden. In de Bondsrepubliek kreeg die oude liefde pas onder bondskanselier Gerhard Schröder een nieuwe impuls. Het hele ministerie van Buitenlandse Zaken in Berlijn ontwierp onder leiding van minister Frank-Walter Steinmeier een Rusland-vriendelijke politiek, die tot op de dag van vandaag wordt uitgevoerd. De enige Duitse politicus die soms nog openlijke kritiek uitoefent op Poetin is Angela Merkel, maar ook die houdt steeds vaker haar mond. Duitsland heeft tenslotte grote handelsbelangen in Rusland.

Op de website van radio Echo Moskvy stond vanochtend een filmpje over de verkiezingsfraude, gemaakt door de Duitse televisiezender ZDF, waarin de draak wordt gestoken met die Duitse houding. Vooral de conclusie die getrokken wordt, is interessant en veelzeggend. De rest is buitengewoon vermakelijk.  Kijk maar: ZDF over de Russische verkiezingen

Wat Lady Ashton tussen de regels aankondigde was dat het Europarlement vandaag zou oproepen tot nieuwe vrije en eerlijke parlementsverkiezingen in Rusland en een ,,onmiddellijk en uitvoerig onderzoek naar alle meldingen van fraude en intimidatie in de verkiezingen die er op 4 december zijn gehouden.” Zover is het Europarlement in zijn betrekkingen met Rusland volgens mij nog nooit gegaan.

In een persverklaring uit Brussel luidt het:

De Europarlementsleden zijn ingenomen met de betogingen in Rusland, als “uiting van het verlangen van het Russische volk naar meer democratie”, aldus een resolutie die het Parlement woensdag heeft aangenomen.

De EP-leden benadrukken dat uit het verloop van de verkiezingen is gebleken dat Rusland niet voldoet aan de verkiezingsnormen die de OVSE heeft vastgesteld. Ze uiten hun diepe bezorgdheid over meldingen van fraude en over de eerste bevindingen in het verslag van het Bureau voor democratische instellingen en mensenrechten van de OVSE, betreffende procedureschendingen, het gebrek aan onpartijdigheid bij de media, het dwarsbomen van onafhankelijke waarnemers en het ontbreken van duidelijke scheidslijnen tussen partij en staat.

De woensdag aangenomen resolutie herhaalt dat de omslachtige registratieprocedure heeft geleid tot de uitsluiting van meerdere oppositiepartijen en van meet af aan de vrijheid van vereniging, de politieke concurrentie en het pluralisme ernstig heeft aangetast. Het Parlement verzoekt dan ook om het houden van nieuwe vrije en eerlijke verkiezingen, nadat alle oppositiepartijen zijn geregistreerd.

De EP-leden zijn ingenomen met de betogingen in Rusland, die een “uiting zijn van het verlangen van het Russische volk naar meer democratie” en ze veroordelen het harde politieoptreden tegen vreedzame demonstranten. Het Parlement dringt aan op een onmiddellijk en uitvoerig onderzoek naar aanleiding van alle berichten over fraude en intimidatie en straffen voor de verantwoordelijken.

De voorzitter van de Europese Raad, de voorzitter van de Commissie en de vicevoorzitter van de Commissie/Hoge Vertegenwoordiger voor het Buitenlands beleid worden verzocht de verkiezingen van 4 december tijdens de EU-Rusland top van 15 december ter tafel te brengen.

De Europarlementsleden herhalen hun bezorgdheid over de mensenrechtensituatie in Rusland en over het feit dat Rusland geen rechtsstaat is en geen onafhankelijke rechterlijke macht heeft. De leden verzoeken de EU en Rusland het tempo van de onderhandelingen over een nieuwe partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomst te verhogen. Ze pleiten voor een alomvattende, juridisch bindende overeenkomst betreffende politieke, economische en sociale aspecten, inclusief alle onderwerpen die verband houden met democratie, rechtsstaat en eerbiediging van de mensenrechten.

De resolutie benadrukt dat het belangrijk is het energiepartnerschap met Rusland te intensiveren en herhaalt dat de levering van natuurlijke hulpbronnen niet als politiek instrument mag worden gebruikt.

Tenslotte benadrukt de resolutie dat problemen op internationaal niveau, met name met betrekking tot Syrië en Iran, niet kunnen worden opgelost zonder een gecoördineerde aanpak waarbij Rusland – dat over een vetorecht in de VN-Veiligheidsraad beschikt – betrokken is.

De censuur is terug in Rusland, voor zover die ooit echt weg is geweest. Gisteren werd de hoofdredacteur van het weekblad Kommersant Vlast, Maksim Kovalski, ineens ontslagen, omdat zijn tijdschrift op professionele en soms briljante manier verslag had gedaan van de parlementsverkiezingen. Grote artikelen over radicale stembusfraude ten gunste van Verenigd Rusland, over de vrijwillige waarnemers, over uitgeweken Russen die in Londen stemden (waar Jabloko 42,6 procent van de stemmen kreeg en Verenigd Rusland 10,1 procent) belichtten de werkelijkheid van de Russische politiek.

Kommersant Vlast behoort samen met weekblad New Times en krant Novaja Gazeta tot de weinige media die nog een goed beeld geven van wat er in Rusland echt aan de hand is. Het dagblad Kommersant vaart al een paar jaar een voorzichtiger koers en belicht minder dan voorheen de grote corruptieschandalen waarbij hoge overheidsfunctionarissen zijn betrokken. De andere kwaliteitskrant van Rusland, Vedomosti, moet het vooral hebben van zijn scherpe hoofdartikelen en zijn voortreffelijke opiniepagina.

Kommersant Vlast is eigendom van oligarch en metaalhandelaar Alisjer Oesmanov, die  nauwe banden heeft met het Kremlin, maar zich in het verleden nog nooit met het redactionele beleid van zijn mediaconcern heeft bemoeid. Bij het laatste nummer van Kommersant Vlast was dat anders. De aanleiding voor Oesmanovs bemoeienis zou een afgedrukte foto zijn geweest van een in Londen uitgebracht stembiljet, waarop het vakje voor Jabloko was aangekruist en met rood potlood over de hele lengte stond geschreven ‘Poetin, je kunt mijn lul op’ (Путин пошёл на хуй!), wat in het Russisch zo ongeveer het grofste is wat je iemand kunt toewensen. Om die reden werden Kovalski, die het weekblad al twaalf jaar leidt, en de directeur van het mediaconcern ontslagen.

Maar gisteravond bleek dit excuus nep te zijn. Want volgens enkele medewerkers van Kommersant, die anoniem willen blijven, heeft Oesmanov een telefoontje van het Kremlin gekregen, waarin hem bevolen werd maatregelen te nemen tegen het kritische weekblad.

Volgens hoofdredacteur Jevgenia Albats van New Times is het ontslag een waarschuwing aan alle massamedia in het land dat ze moeten oppassen met wat ze publiceren of uitzenden. Die waarschuwing geldt ook voor de staatsmedia, waar het Kremlin zijn greep enigszins op lijkt te verliezen. Journalisten van staatsmedia lijken steeds minder bereid de waarheid te verzwijgen en aan zelfcensuur te doen. Dat bleek tijdens de protesten van afgelopen week, waaraan veel journalisten van staatspersbureau RIA-Novosti en de staatstelevisiezenders actief deelnamen. Een van de beroemde nieuwslezers van staatstelevisiekanaal NTV, Aleksej Pivovarov, dreigde vorige week zelfs op te stappen als zijn zender geen aandacht aan het protest van afgelopen zaterdag zou schenken. Het dreigement hoefde niet te worden uitgevoerd, want NTV deed uitgebreid verslag van de gebeurtenis.

Bij RIA-Novosti kreeg de dienst, die op website InoSMI vertalingen levert uit de buitenlandse pers, in de weken voorafgaand aan de parlementsverkiezingen opdracht om kritische berichtgeving over Verenigd Rusland en Poetin weg te laten. De hoofdredacteur van die site nam daarop ontslag, maar niet nadat hij op internet stennis had geschopt, zodat  internetgebruikend Rusland te weten kon komen waarom ze ineens alleen positief nieuws over de Russische politiek te lezen kregen.

Alle vooraanstaande redacteuren van Kommersant hebben vanochtend een open brief gepubliceerd, waarin ze zeggen het oneens te zijn met het ontslag van hun hoofdredacteur en ze zich beroepen op het citaatrecht. Zo’n open brief kon  je in de Sovjet-Unie een paar jaar kamp opleveren. Nu word je hoogstens ontslagen. Wat dat betreft is Rusland op de goede weg.

Vorige week is het zevende en laatste deel van het Verzameld Werk van Karel van het Reve verschenen. Dat werk is de moeite van het lezen waard, ook omdat er veel ongebundelde artikelen in staan.

Vrijwel niets van wat Van het Reve schrijft, heeft aan betekenis verloren. Soms hoef je alleen maar even andere vectoren in te vullen om zijn beweringen naar het heden te kunnen transponeren. Zo staat in deel 6, waarin ik nu lees, een bespreking van de memoires van de communist Henk Gortzak uit 1986.

Van het Reve schrijft: ,,Het lijkt erop dat de kracht van iedere organisatie die op grootscheeps bedrog is gebaseerd, hierin ligt, dat de leiding, veelal bestaand uit op macht beluste, leugenachtige, gewetenloze mensen (Stalin, Mao, Tito, Castro, Lenin, Paul de Groot, Ho Tsji Minh) zichzelf en hun zaak in een zo bovenmenselijk gunstig daglicht stellen dat juist door en door fatsoenlijke en brave mensen (mijn ouders, Koejemans, Gortzak) erdoor worden meegesleept.”

Hij heeft het over de communistische partijen wereldwijd, die velen met hun ‘stralende toekomst van het socialisme’ wisten te betoveren. Je hoeft alleen maar even aan Verenigd Rusland te denken, of zijn bewering gaat deels ook voor die partij op. VR beloofde in zijn beginjaren tenslotte stabiliteit en meer welvaart, wat in een bepaald opzicht ook is gerealiseerd (dankzij de hoge olieprijs) en velen lieten zich door die belofte betoveren. Maar al gauw ontaardde die partij in een clubje zakenmannen, dat vooral bezig was zijn eigen zakken te vullen.

Die teleurstelling was  gisteren bij dat feestje van VR goed te zien. Er waren vooral fatsoenlijke, brave mensen op komen draven, die in ruil voor wat extra geld, waarvan ze in een Moskouse supermarkt hoogstens een worst kunnen kopen, even kwamen demonstreren. Terwijl ze in de beginjaren van die partij toch echt geloofden dat die hun de ‘stralende toekomst van het Poetinisme’  in het vooruitzicht stelden, terwijl achter hun rug de partijleiding er met het geld uit de staatskas vandoor ging.

Vanmiddag was ik nog even op het Manegeplein om te zien  hoeveel betogers Verenigd Rusland had weten op te trommelen voor de pro-Kremlindemonstratie ter gelegenheid van de Dag van de Grondwet. Volgens de staatstelevisie waren het er 25.000, volgens mijn eigen waarnemingen 5.000, van wie een groot deel na een paar minuten op het koude plein te hebben gestaan al gauw de stad introk om boodschappen te doen of naar de  dure winkels te kijken. De  meeste aanwezigen kwamen namelijk uit de provincie en een door de partij betaald dagje Moskous klatergoud kijken is natuurlijk nooit weg. Bovendien kregen velen een bonus van driehonderd roebel. Een van de sprekers zei: ,,Wie is  er tegen ons?” Om zelf het antwoord te geven: ,,De oligarchen, de media die de betoging van zaterdag hebben verslagen, het Westen, Gorbatsjov die al een keer een land in de vernieling heeft geholpen en dat nu opnieuw wil doen, Congresleden.”

Waarom de oligarchen ineens werden genoemd was me aanvankelijk een raadsel. Wat hadden Poetins beste en naaste vrienden ineens misdaan? Maar kort daarna kwam het nieuws dat Michail Prochorov (goed voor 18 miljard dollar) zich kandidaat ging stellen voor de presidentsverkiezingen en dus Poetins tegenstander was geworden. De media (ook de staatsmedia) kregen ervan langs, omdat ze de demonstratie van zaterdag op een objectieve, journalistieke wijze hadden verslagen en ook nog eens hadden uitgezonden; het Westen krijgt  altijd op zijn kop, tot het moment dat er grote contracten in het Kremlin moeten worden ondertekend en alles ineens koek en ei is; Gorbatsjov heeft opgeroepen tot nieuwe verkiezingen en betwist de overwinning van VR, bovendien is dankzij zijn beleid de Sovjet-Unie uiteengevallen; de Congresleden spreken voor zichzelf, want dat zijn sowieso de aartsvijanden van het Russische volk.

Opvallend was  dat bijna niemand zin had om de leuzen ‘Poetin! Rusland!’ te scanderen. Gejuicht werd er op bevel alleen in de voorste gelederen, waar ook de tv-camera’s stonden opgesteld, die, inzoomend op de aanwezigen (kinderen en bejaarden uit de provincie, vakbondsleden uit Moskou), de indruk vestigden dat het hele plein zwart zag van de mensen. Wat is er toch met VR aan de hand, dat niemand, behalve de Doemaleden natuurlijk, ook maar iets om die partij geeft?

Omgekeerd evenredig was de stemming zaterdag op Bolotnaja Plosjad. Iedereen die daar heen was gekomen, was enthousiast en vol hoop, hoe bang ze soms ook waren voor een gewelddadig ingrijpen van de politie. Die angst hoor ik, nu de demonstratie voorbij is, steeds vaker bij mijn jonge vrienden en kennissen. ,,We waren doodsbang. Waarom denk je anders dat we vroeger nooit durfden te demonstreren?” zeggen ze meestal. Een erfenisje van Stalin, zullen we maar zeggen.

Volgens de autoriteiten waren op Bolotnaja Plosjad slechts  25.000 betogers. Ikzelf telde er echter 60.000 met een uitloop naar 80.000 omdat de menigte zich steeds ververste. Andere onafhankelijke waarnemers hebben het over 100.000 à 150.000, wat me weer wat verdreven lijkt. Maar een satellietfoto geeft meer duidelijkheid. Kijk zelf maar en reken vooral, dan blijkt dat de autoriteiten proberen het protest te bagatelliseren. Luchtfoto van de demonstratie van zaterdag