Het Rusland van Vladimir Poetin wordt altijd gepresenteerd als een modern land. Maar zoals vorige week op het partijcongres van Verenigd Rusland bleek, is het een sultanaat, zoals het Ottomaanse Rijk dat was. Had onder de communistische dictatuur de Communistische Partij het voor het zeggen als het ging om het aanstellen van een partijleider, een minister, een president, nu is slechts één man die bepaalt wat er gebeurt.

De politieke elite bleek verrast door de aankondiging en werd met een veeg aan de kant geschoven. Daarmee werd ook aangegeven dat die elite de afgelopen jaren geen enkele politieke macht heeft veroverd, want anders was die stap van die ene niet mogelijk geweest en was die voorkomen.

Politieke instituties zijn er dus niet opgebouwd, ook al riep die ene dat in 2008 voortdurend onder het mom dat Rusland geen Centraal-Aziatische republiek moest worden. ,,We gaan geen personalistisch regime opbouwen”, zei hij toen. ,,We zullen instituties hebben.”

In plaats daarvan heeft Rusland nu iets gekregen dat uniek is in de Russische geschiedenis: een sultanaat, waar behalve die ene niemand anders iets te zeggen heeft. En die ene blijft de baas tot aan zijn laatste adem.

Een leidende partij is er evenmin, want iedereen hier weet zo onderhand dat Verenigd Rusland niets voorstelt en hoogstens een applausmachine voor de wetsvoorstellen van die ene is. Eigenlijk is het dus onzin om in het vervolg nog verkiezingen te houden. De presidentsverkiezingen zijn sowieso niet nodig. Tot  nog toe heeft zich zelfs geen tegenkandidaat gemeld, dus waarom zou je nog stemmen. Bespaar liever het geld dat het kost en probeer daarmee het tekort in het pensioenfonds van 30 miljard dollar aan te vullen.

Het enige wat nu dringend moet gebeuren is dat Rusland gemoderniseerd moet worden, zodat tenminste een schijn van een modern land kan worden  opgehouden. Dat kost geld. Maar gelukkig heeft die ene opperheerser dat in overvloed, hij heeft er zelfs geen minister van Financiën voor nodig om het te beheren. Zolang de olieprijs het toestaan.

De afgelopen zaterdag aangekondigde terugkeer van Vladimir Poetin op de Russische tsarentroon heeft iets vreemds bewerkstelligd bij de Russen die ik ken of met wie ik op straat een praatje maak. Ze voelen zich beledigd.

De meesten wisten natuurlijk dat het stond te gebeuren en  Medvedev slechts de tijdelijke bewaker van Poetins belangen was. Maar toch zijn ze geschokt. Niet zozeer doordát het gebeurde, maar door de doorzichtige manier waaróp. Alsof velen toch ergens toch gehoopt hadden dat Medvedev en zijn jonge, liberale adviseurs  een tweede termijn hun vaderland mochten dienen en in ieder geval een wat liberalere atmosfeer konden opbouwen. Voor hen is de institutionalisering van Poetin als president het begin van de totale stagnatie. Niet voor niets lees je dezer dagen overal vergelijkingen met het 18-jarige bewind van Leonid Brezjnev, die in zijn nadagen de tsaar van de stagnatie was.

Medvedev gaf zaterdag met een pijnlijke en nerveuze blik het stokje aan Poetin terug, die  zelf terloops ook nog eens zei dat dit in 2008 al afgesproken was. Met die mededeling  verloor hij  zijn laatste restje presidentiële waardigheid. Ook bij  zijn eigen medewerkers die zich bekocht en verraden voelden, toen hun baas ineens vrijwillig afstand van zijn macht deed en daarmee indirect ook aankondigde dat zij na 4 maart hun zeer goed betaalde baan kwijt waren. Want van die afspraak met Poetin wisten ze niets.

Op veel Moskouse radiozenders werden de afgelopen dagen allerlei opinieonderzoeken gehouden over de vraag: wilt u weg uit Rusland of niet. Ik schrok van de hoeveelheid die het liefst vandaag dan morgen  het eerste vliegtuig naar Berlijn of Londen wilde nemen. Op Echo Moskvy wilde 73 procent van de reageerders het land uit. Terwijl er onder Poetin-III toch niet zoveel zal veranderen.

Opvallend was ook de reactie van een van Ruslands belangrijkste bankiers en oligarchen – een goede vriend van Poetin overigens – die ik dit weekend op een feestje sprak. Zijn kinderen hadden in Engeland gestudeerd en woonden daar ook. Werk als zakenman konden ze in Rusland niet vinden. ,,Ze willen  nooit meer terug”, zei hij. ,,Ikzelf ben hier alleen maar om te werken. Leven doe ik in het buitenland.”

De moeder van Sergej Magnitski heeft een strafzaak aangespannen tegen de federale procureur-generaal Joeri Tsjajka, onderminister van Binenlandse Zaken Anitsjin en een hele reeks andere hoge ambtenaren. Ze stelt hen verantwoordelijk voor de dood van haar  zoon, die eind 2009 op 37-jarige leeftijd in de gevangenis overleed als gevolg van medische verwaarlozing. Magnitski zat toen al bijna een jaar in voorarrest op beschuldiging van verduistering van 230 miljoen dollar aan terug te betalen belastinggeld van zijn werkgever Hermitage Capital. Hij had ontdekt dat een groep politieofficieren bezig was dat geld te stelen, maar werd zelf gearresteerd, op last van dezelfde politieambtenaren.

Onlangs is de zaak-Magnitski heropend en de autoriteiten lijken er alles aan te willen doen om Magnitski postuum opnieuw  te willen beschuldigen van fraude. Het is iets dat alleen maar in het land van Gogols Dode Zielen mogelijk is.

De moeder van Magnitski is echter in de tegenaanval gegaan, vastbesloten als ze is om de verantwoordelijken voor de dood van haar zoon voor de rechter te slepen. Ze is er namelijk van overtuigd dat  haar zoon uit de weg is geruimd, omdat hij voortdurend met nieuw bewijs over de fraude kwam aanzetten, tot op drie dagen voor zijn dood.

Om haar  aanklacht te onderbouwen heeft ze  een aantal nieuwe bewijzen  bij justitie ingediend. Daaruit blijkt onder meer dat de leider van het onderzoek naar de dood van haar zoon over aanwijzingen beschikte dat hij was vermoord. Die leider beval  dan ook aan een strafrechtelijk onderzoek wegens moord te beginnen. Maar die aanbeveling werd nooit opgevolgd en zijn conclusies  werden vakkundig weggemoffeld.

Ook komt mevrouw Magnitski met details over de verwondingen die op het lichaam van haar zoon zijn aangetroffen: diepe snijwonden in de kleine vinger van zijn linkerhand, verwondingen aan zijn polsen (handboeien) en knokkels en een groot gat in zijn tong. Die verwondingen worden in geen van de officiële post-mortemonderzoeken vermeld.

Na 21 maanden heeft het officiële onderzoek nog altijd niets opgeleverd over de ware oorzaak van de dood van haar zoon. Alles lijkt erop dat de ware toedracht verborgen moet blijven.

De politieofficieren die hij van die fraude beschuldigde leven inmiddels in Moskou in grote welstand. Ze bewonen appartementen van enige miljoenen dollars en rijden in dure auto’s, terwijl hun salarissen door de nieuwe president Poetin nog niet zo drastisch zijn verhoogd dat ze zich die luxe kunnen permitteren.

De enige tegenvaller is dat ze de VS niet meer binnen kunnen om inkopen te doen, omdat ze op een zwarte lijst staan. En binnenkort is datzelfde waarschijnlijk het geval als de Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken Rosenthal in Brussel voorstelt dat de EU diezelfde maatregel neemt, zoals hij heeft toegezegd te zullen doen wanneer de Russische regering niet met een overtuigend onderzoek komt aanzetten.

Sinds enkele minuten is de kogel door de kerk. Op het partijcongres van regeringspartij Verenigd Rusland, dat sinds donderdag wordt gehouden, heeft president Medvedev vanochtend de afgevaardigden opgeroepen om de kandidatuur van Vladimir Poetin voor het presidentschap van Rusland voor de periode 2012-2018 te steunen. De oproep werd met enthousiast applaus ontvangen.

Daarmee lijkt  een einde gekomen aan het maandenlange gissen van veel politicologen, die beiden een kans gaven van 50 procent. Poetin had eerder vandaag Medvedev voorgedragen als lijsttrekker van Verenigd Rusland, die onder zijn presidentschap premier mag worden. De plaatsen op de tandem worden dus omgewisseld.

Gisteren al nam Poetin een voorsprong op de aanbeveling van Medvedev en kwam met een interessante mededeling: de Russische regering moet in het vervolg luisteren naar mensenrechtenactivisten, corruptie bestrijden en ervoor zorgen dat rechtbanken gelijke bescherming aan alle burgers bieden in overeenstemming met de wet. Hij deed dit nadat zijn beleid door enkele afgevaardigden fel was gekritiseerd. Even was het of hij het hervormingsprogramma van Medvedev geheel omarmde. Want vreemd was het wel om zulke woorden uit de mond van Poetin te horen, die de afgelopen tien jaar niets anders dan minachting voor mensenrechtenactivisten (,,westerse spionnen”) heeft getoond, terwijl de corruptie onder zijn bewind verveelvoudigd is en de rechtbanken door de politiek en de FSB aangestuurd worden.

Medvedev heeft de afgelopen jaren veel moois geroepen, maar weinig gerealiseerd. Een groot deel van de politietop is het afgelopen jaar weliswaar vervangen, maar de corrupte hoge officieren zijn meestal niet ontslagen, maar gewoon overgeplaatst naar andere districten of andere hoge functies. Het hoofd van het Openbaar Ministerie, Joeri Tsjajka, een van de meest omstreden figuren in het land, mocht zelfs gewoon blijven zitten, op de voorwaarde dat hij beloofde zich beter te zullen gedragen.

Critici van het regime vrezen nu dat met een nieuwe ambtsperiode van Poetin de stagnatie waarin Rusland zich bevindt zich zal voortzetten. Met de wereldwijde economische crisis van dit moment en de devaluerende roebel (de afgelopen maand heeft die al 8 procent van zijn waarde verloren) is dat het slechts denkbare scenario voor het land.De toenemende economische malaise van Rusland is overal zichtbaar. De afgelopen jaren is de economische groei gehalveerd en als de olieprijs niet zo hoog was gebleven zou het land er nog veel erger aan toe zijn.

Poetin staat bovendien voor cynische politieke cultuur waarin corruptie de norm is en hoge ambtenaren en  vrienden van de leider  zich in een paar jaar tijd tot multimiljonairs konden opwerken. Corruptie is tevens de grootste barrière voor de ontwikkeling van het midden- en kleinbedrijf en voor een gezond investeringsklimaat. Niet voor niets neemt de kapitaalvlucht met de dag toe. Tel uit je winst.

De strippende Medvedev-meisjes, die in hun idool de waarborg zagen voor een modern Rusland zonder alcoholisme, hebben in ieder geval het nakijken.

Mijn hotel staat in Oesinsk, waar zo’n 40.000 mensen wonen. Het stadje is in 1966 gebouwd voor werknemers in de olieindustrie die toen in dit gebied tot ontwikkeling kwam. De salarissen zijn er redelijk, maar het is hier wel negen maanden per jaar winter. Je voelt het al als je op straat loopt. De hemel is prachtig blauw, maar met acht graden Celsius is het aan de koude kant en merk je dat het binnen een aantal weken gaat vriezen en sneeuwen.

Toch vinden veel bewoners die winter juist heerlijk, ook omdat je dan niet wordt opgegeten door de muggen die op warme dagen een ware plaag zijn. Stel je maar voor hoe mooi de natuur in de omgeving is, gehuld in een knerpende witte sneeuw, voor zover die natuurlijk niet door de olieindustrie is verpest. ,,Als we niet werken, dan slapen we ‘s winters”, zei de barvrouw in het restaurant waar ik vrijdag at.

De stad  is van beton gebouwd rondom een handvol straten en een enorm, leeg, centraal plein die loodrecht op elkaar staan. Je bent er in een half uur doorheen.

Opmerkelijk is dat er veel Azeri zijn, die in fruit handelen. Dat heeft vooral te maken met de komst, sinds de jaren zeventig, van oliespecialisten uit Azerbeidzjan. Die waren namelijk goedkoper dan de Komi, een inheems volk dat hier van oudsher woont en aan wie  oliemaatschappijen 80 procent meer salaris moeten betalen.

Die Azeri zijn perfect geïntegreerd. ,,Anders dan in Moskou, bestaat racisme jegens mensen uit de Kaukasus hier in het geheel niet”, zei een van die Azeri, die ik op straat aansprak. ,,En we leven hier redelijk, al is het salaris niet erg hoog.”

‘s Avonds zijn de straten en pleinen uitgestorven. Er valt ook weinig te beleven in Oesinsk. Aan het eind van de zaterdag en zondag, als de muggen zich koest houden, wordt er wat geflaneerd in de hoofdstraat, er is een bioscoop, een Cultuurpaleis, een zwembad en een sporthal. Verder is het werken, drinken en tv-kijken. Want behalve met het vliegtuig, kom je hier niet makkelijk weg.

En toch hebben veel mensen het in Oesinsk erg naar hun zin. ,,Vindt u onze stad niet mooi?” vroeg een jongen me. ,,We hebben hier alles. Een bioscoop, een sportcomplex, een discotheek. Een driekamerappartement.”

Het is een reactie die je in bijna iedere Russische stad tegenkomt, hoe lelijk en kapot die ook is. Men is  trots op zijn geboortegrond. En dat heeft iets troostends.

Voor mijzelf is het mooiste aan Oesinsk  toch wel de aurora borealis, het Noorderlicht, dat ik de afgelopen drie avonden heb bewonderd. Alleen daarvoor al is deze reis de moeite waard.

Al drie dagen zwerf ik met een paar Duitse en Belgische journalisten en een groepje Russische milieuactivisten van Greenpeace door de Komi-republiek, in de omgeving  van de stad Oesinsk. Op zo’n 1500 kilometer ten noordoosten van Moskou zijn we op zoek naar plaatsen die door gelekte olie uit gebroken pijpleidingen of  voormalige olieputten zijn vervuild. Lees verder »

Twee dagen na de vliegramp bij Jaroslavl, waarbij op een speler na het hele plaatselijke ijshockeyteam om het leven kwam, vloog ik naar Oesinsk, in de Komi-republiek, in het hoge noorden van Rusland. Het toestel waarmee ik reisde, was van hetzelfde type als dat van de ramp in Jaroslavl, een dertig jaar oude JAK-42D. Nu geldt dat vliegtuig als technisch zeer betrouwbaar, maar dat zegt niets in een land waar als gevolg van corruptie, bezuinigingen en achterstallig onderhoud ieder vliegtuig zo maar uit de lucht kan vallen.   Lees verder »