Karel van het Reve
In mijn schaarse vrije uren lees ik het eerste deel van het verzameld werk van de slavist Karel van het Reve. Het bevat veel artikelen uit kranten en tijdschriften, die nooit in boekvorm zijn verschenen. Daardoor is het een genot voor iedere Karel-liefhebber.
Het valt mij op dat er in Nederland eigenlijk geen enkele behoorlijke bespreking van dat eerste deel is verschenen. Wel regende het obligate stukken over de scherpzinnige essayist, de begaafde stilist en de vermakelijke ironicus. Behalve één voortreffelijk artikel van Jos Bloemkolk in Het Parool ben ik weinig verrassends tegengekomen in de vaderlandse pers. Jammer is ook dat er geen Ruslanddeskundigen zijn benaderd door de diverse boekenbijlagen in ons land. Terwijl er juist voor hen veel te halen valt in dit verzameld werk.
In dat eerste deel is bijvoorbeeld heel mooi de omslag waar te nemen in Van het Reve’s denken over de Sovjet-Unie. Was hij eerst een gelovige communist die dacht dat in het land van Stalin alles beter was, kort na de oorlog slaat zijn twijfel over de heilsleer en heilsstaat toe. Zoals in een artikel over het publicatieverbod voor de humoristische schrijver Michaïl Zostsjenko in 1946. Zostsjenko mocht niet meer in druk verschijnen omdat hij de Sovjetmaatschappij in zijn komische verhalen op de hak nam. Van het Reve neemt het voor hem op door in zijn artikel voor advocaat van de duivel te spelen en de beweegredenen van de Russische autoriteiten te verdedigen in een discussie met een imaginaire gespreksgenoot die er heel anders over denkt. Op die manier laat hij goed zien wat voor een absurdistische cultuurpolitiek er op dat moment in die door zoveel linkse intellectuelen bewonderde Sovjet-Unie wordt gevoerd.
Vanaf dat jaar schrijft hij steeds vaker artikelen waarin hij de onderdrukking van de literatuur door het communistische regime kritiseert. En van de literatuur breidt hij zijn arendsblik uit naar de rest van de Sovjetsamenleving. Interessant is te lezen dat hij eigenlijk wil blijven geloven, maar dat zijn geloof per pagina afneemt naarmate hij de feiten over de gebeurtenissen in de Sovjet-Unie naast elkaar legt. Ook heeft Van het Reve een scherp oog voor de onzin die dwepers met de Sovjet-Unie uitkramen.
Maar het meest is hij op dreef als hij het socialistisch realisme fileert of laat zien wat voor een absurde vormen de persoonsverheerlijking van Stalin aanneemt. In het artikel Stalin vraagt kritiek te dùrven geven uit 1952 kritiseert hij op scherpzinnige wijze de democratische facade van de communistische partij van de Sovjet-Unie . Een zin als: ,,Het proces, dat in een halve eeuw van de RSDAP, een partij waarin ieder vrijelijk zijn eigen mening kon zeggen en waarin de fracties elkaar vrijelijk bestreden, tot een partij heeft gemaakt waarin het ‘bewaren van de eenheid der partij’ en ‘het bewaren van het partijgeheim’ tot eerste plicht van ieder lid zijn verklaard, waarin fractievorming en daarmee iedere wezenlijke kritiek op de leiding verboden is – dit proces begon eigenlijk al op het befaamde congres van 1903.”, kun je zelfs zo op Verenigd Rusland toepassen, de Kremlin-partij die als twee druppels water op die oude communistische partij lijkt.
Door zijn kritische stukken over de Sovjet-Unie werd Van het Reve door Nederlandse bewonderaars van dat land een CIA-agent genoemd. Ik ben benieuwd of de huidige bewonderaars van het Rusland van Poetin er net zo over denken, want veel van wat hij schrijft kun je zo op het huidige Rusland toepassen. Ik raad hun dat verzameld werk dan ook van harte aan.
Twee van mijn Moskouse vrienden lezen op dit moment de eerste volledige Russische vertaling van Lettres de Russie. La Russie en 1839 van de Franse markies De Custine. Dat boek is vorig jaar voor het eerst in een volledige editie in Rusland verschenen en geeft een scherpzinnige en vermakelijke analyse van het regime van tsaar Nicolaas I. Mijn vrienden lezen het boek aan elkaar voor en lachen zich rot, want ze herkennen er veel in van hun huidige land. Na het lachen kunnen ze dan ook wel huilen. ,,Is er dan echt zo weinig veranderd, behalve dat we tegenwoordig naar het buitenland kunnen reizen en wat meer geld hebben?” vroeg een van hen mij onlangs.
Volgens de Amerikaanse Ruslandkenner George Kennan was het boek van Custine ,, een voortreffelijk boek over het Rusland van Stalin en geen slecht boek over het Rusland van Kosygin en Brezjnev”. Deel 1 van het verzameld werk van Karel van het Reve zou je een voortreffelijke inleiding op het Rusland van Poetin kunnen noemen, waarin alles nog altijd draait om het geloof der kameraden, al hangen die kameraden inmiddels een andere ideologie aan.
dinsdag 3 februari 2009, 22:13 uur
Helaas vonden veel recencenten de stukken van Karel van het Reve over de Sovjet-Unie “gedateerd”, omdat het communisme immers min of meer opgehouden heeft te bestaan. Daarom is het in zekere zin jammer dat de Russische machthebbers het communisme hebben afgezworen – dat maakt het voor Rusland- en Poetin-bewonderaars wel erg makkelijk de lessen van Van het Reve te negeren.
Erg interessant dat u Custine erbij haalt, u weet ongetwijfeld dat Van het Reve een fraai opstel over hem heeft geschreven (opgenomen in ‘Een dag uit het leven van de reuzenkoeskoes’). Daarin zegt hij dat Custine *gevoelig* was voor de ellende in Rusland. Sommige mensen zijn dat niet. Die lopen, aldus Van het Reve, “in Moskou op straat zoals ze in Parijs of Tokio lopen, en merken niets bijzonders [...]“. En hij citeert Mandelstam: “De mensen denken dat in Rusland alles normaal is omdat de trams rijden.”
Mijn stelling is nu: wie niet gevoelig is voor die ellende (i.e. de nieuwe Ruslandbewonderaars), zal zeker ook niet gevoelig zijn voor Van het Reve. Jammer, maar aanbevelen helpt niet.
dinsdag 3 februari 2009, 22:57 uur
Op zich was Custine al eerder – ik meen in 1996 – volledig uitgegeven in Rusland, maar dat terzijde.
Russische schrijvers als Tatjana Tolstaja, Sascha Sokolov, of Solzhenitsyn, die jaren in de VS hadden doorgebracht & kritisch over het land schreven, kregen daar het verwijt dat ze Amerika niet begrepen & niet konden begrijpen omdat ze een absoluut on-Amerikaanse achtergrond hadden.
Custine heeft maar een aantal maanden in Rusland doorgebracht – tot dan toe voor hem een volstrekt onbekend land & een vreemde cultuur waar hij niets mee had – maar dat hij de dingen heel scherp zag, & precies zoals ze zijn, daar hoeven we natuurlijk helemaal niet aan te twijfelen.
Is dit nu eigenaardig of ligt het aan mij ?
(En ja ik weet dat ik volgens sommigen hier geen vergelijkingen tussen Rusland & het Westen mag maken maar de verleiding is te groot.)
woensdag 4 februari 2009, 13:44 uur
Continuïteit in het “eigene” van een staat, land of cultuur zal er altijd, dit geld zowel voor een grootland als Rusland of de VS als voor een klein land, bijvoorbeeld Nederland. En dat is zowel een waarheid als een koe als een achterhaalde open deur.
Het bestuderen en schrijven over het “volkseigene” van Rusland kan zowel interessante en leuke zaken naar voren brengen als oniteressante en achterhaalde zaken. Met ieder land kun je dezelfde kanten op. Van het Reve was interessant 20/30 jaar geleden, zeer interessant zelfs!
Er waren op dat moment ook veel minder mogelijkheden om de Russische samenleving te bestuderen. Er waren immers nauwlijks handelscontacten met Rusland, familiaire banden waren er ook niet veel. Als deze al niet onmogelijk werden gemaakt.
Rusland was een studieobject voor een select groepje mensen die zelf ookal niet veel mogelijkheden hadden voor gedegen objectieve studie. Ook aan een Oost-Europa Instituut (UvA) waren de mogelijkheden uiterst beperkt. Dat blijkt alleen al uit het feit dat “de specialist” over de sovjetlandbouw aan dit instituut, Broekmeijer, noch een landbouwkundige achtergrond had, noch vaak in de Sovjetunie kwam, laat staan op het platteland. Het meerendeel van zijn materialen kwam uit kranten. Dat maakt hem niet tot een slecht onderzoeker (gezien de omstandigheden heeft hij nog heel redelijk werk opgeleverd), evenwel geeft het de beperktheid aan van het perspectief van dit selecte groepje.
Inmiddels wonen er enige tienduizenden bewoners van de voormalige Sovjetunie in Nederland. (In Duitsland zijn er in Berlijn alleen al ruim honderd duizend!). Er wonen, werken of bezoeken op regelmatige basis veel Nederlanders Rusland om de meest uiteenlopende redenen. Rusland wordt inmiddels op oneindig veel meer manieren beleefd, bestudeerd, ondervonden dan 20 jaar geleden.
Daarom is Reve’s visie interessant als een “historische” visie, evenwel kan je er niet veel meer mee als je het huidige Rusland veelzijdig wil bekijken. Daarvoor is het simpelweg te beperkt en zullen mensen die nu iets met Rusland te maken hebben nier ook weinig aan hebben. En dit schrijf ik terwijl ik zelf het werk van van het Reve met interesse lees!
quote van Wouter van den Berg:
“Mijn stelling is nu: wie niet gevoelig is voor die ellende (i.e. de nieuwe Ruslandbewonderaars), zal zeker ook niet gevoelig zijn voor Van het Reve. Jammer, maar aanbevelen helpt niet.”
Ik weet niet of u mij tot één van de nieuwe Ruslandbewonderaars ziet (en mij dus aangesproken moet voelen), evenwel is hetgeen u schrijft natuurlijk onzin. Ik zou het evengoed om kunnen draaien: je moet enkel gevoelig zijn voor de ellende en dan kun je van het Reve begrijpen. Toch wel een beperkend perspectief (vergelijkbaar met dat geselecteerde groepje van vroeger), vind ik! Er is zoveel meer en inmiddels zijn er voor iedereen de mogelijkheden om dat “meer” te zien en te ervaren.
Bovendien heb ik hierboven al aangegeven dat ik van het Reve al lees. Maar dat zal wel niet relevant zijn…
donderdag 5 februari 2009, 23:07 uur
@Van den Berg:
Nee, je kunt “wie niet gevoelig is voor die ellende, zal ook niet gevoelig zijn voor Van het Reve.” *niet* omdraaien tot “je moet enkel gevoelig zijn voor de ellende en dan kun je van het Reve begrijpen.” Dan zou Van het Reve op veel meer begrip mogen rekenen dan hij tegenwoordig kan!
Er zijn helaas veel voorwaarden waaraan een lezer moet voldoen om Van het Reve te kunnen begrijpen. Belangrijk is bijvoorbeeld een bereidheid om zijn argumenten te volgen, en je moet banaliteit van originaliteit kunnen onderscheiden.
Ik denk echter wel degelijk dat het gevoelig zijn voor de Russische ellende ook één van de voorwaarden is. Wie denkt dat er in Rusland weinig ergers aan de hand is dan in de VS, zal niet begrijpen waar Van het Reve zich zo druk over maakte.
Ja, je kunt wel zeggen dat alle landen iets “eigens” hebben, dat daar allerlei ontwikkelingen inzitten, en dat er nog veel te bestuderen valt.
Maar toch lijken Westerse landen nog altijd veel meer op elkaar dan op Rusland. Er is in de Westerse landen veel minder van die “ellende” die Karel van het Reve, en anderen die daar gevoelig voor zijn, in Rusland zien zodra ze de vliegtuigtrap afkomen (om nog maar een formulering van VhR te lenen): rechteloosheid & willekeur, corruptie, smerige oorlog in Tsjetsjenië, de weinige journalisten die zich daar tegen uit durven spreken in koelen bloede vermoord, daders gaan vrijuit, apathie en cynisme onder de bevolking.
Er zijn ook veel goede dingen in Rusland (heel veel heel aardige mensen, hoog ontwikkelde cultuur en wetenschap), maar die sombere indruk overheerst. Voor wie daar gevoelig voor is.
donderdag 5 februari 2009, 23:16 uur
@Michel Krielaars:
De echte tour de force in dit stuk lijkt me dat u, door naar die vroege stukken van Van het Reve te verwijzen, het Rusland van Stalin met het Rusland van Poetin vergelijkt. Dat is overdreven, want onder Stalin had iedereen reden om bang te zijn; nu hoeven alleen de mensen die de overheid provoceren (door eerlijke processen te eisen etc.) bang te zijn. Dat lijkt toch meer op het Rusland van Brezjnev. Ik hoop u intussen in deel II aan het lezen bent!
vrijdag 6 februari 2009, 10:22 uur
@ Wouter van den Berg
1. Natuurlijk heeft Michel Krielaars ongelijk met zijn vergelijking. Immers : onder Stalin hoefde men alleen bang te zijn voor de geheime politie. Sinds Rusland bevrijd is van het totalitarisme zijn daar de gewone politie, de maffia, & terroristen bijgekomen.
2. Het komt mij voor dat mensen als Van het Reve dusdanig gevoelig zijn voor de ellende in Rusland dat ze niets anders meer kunnen zien.
Overigens vind ik het merkwaardig te horen dat Custine gevoelig zou zijn geweest voor die ellende. ” Ik raak er ongewild iedere dag meer & meer van overtuigd, dat er tussen Frankrijk & Rusland nog steeds een Chinese muur staat: de Slavische taal & het Slavische karakter. In weerwil van aale aanspraken van de Russen begint Siberië achter de Visla.” (Mijn vertaling.)
Hier spreekt m.i. geen enkele gevoeligheid uit – hooguit weerzin tegen de Russische barbaren.
vrijdag 6 februari 2009, 13:16 uur
Inderdaad: De eerste aflevering (video) van ‘Van Moskou tot Magadan’ geeft hiervan een duidelijk voorbeeld: de gouverneur van Altaj vliegt uit de bocht met veel te hoge snelheid en wie draait er voor op? Juist ja, een toevallige afslaande passant (bijna een paar jaar de cel in omdat je op het verkeerde moment op de verkeerde plaats was).
Voor wie de rest van deze serie over Rusland willen zien, hier een lijstje met data en inhoud.
vrijdag 6 februari 2009, 21:30 uur
ja, hardscarf, maar in Nederland valt er ijs van de vliegtuigen van Schiphol.
Maar daar hoor je onze media natuurlijk niet over.