We spreken, praten, babbelen, kletsen, discussiëren, schreeuwen, betogen, fluisteren, mompelen. De stilte van de nacht en het zwijgen van de natuur kunnen elk moment door ieder van ons worden doorbroken. Een kreet houdt ons dier, een woord opent de tijd. Ligt hier geen antwoord op de bezorgde vraag van vandaag, wat toch de samenleving nog bijeenhoudt? Een koor van stemmen.

De inhoud van verhalen doet soms minder ter zake dan dat ze worden verteld. Een verhaal – neem de kersttoespraak van koningin Beatrix – houdt ons gekluisterd aan radio of televisie, gebogen over de krant, met de vingers aan het toetsenbord. Het verbindt ons zo met de spreker en met de duizenden, honderdduizenden die deel uitmaken van hetzelfde publiek; het nodigt uit om te worden gevolgd door een nieuwe, oneindige stroom van woorden, commentaren, columns, grappen. De Duitse filosoof Peter Sloterdijk noemde moderne naties daarom „psycho-akoestische gemeenschappen” (Mediatijd, 1999). Miljoenen mensen met uiteenlopende, vaak tegengestelde verlangens en emoties worden bijeengehouden door verhalen, tegenverhalen en hun resonanties. De openbare ruimte als een akoestische ruimte.

Deze geweldige klankkast kan niet zonder de politiek en de journalistiek. Een simpele manier om hun verhouding te kenschetsen zou zijn: de politiek levert een stroom van verhalen, de journalist tekent ze dagelijks op. Politici spreken en handelen, journalisten doen verslag en analyseren, samen voeden ze het publiek. Zo eenvoudig is het uiteraard niet; de wederzijdse afhankelijkheid is groter. De media scheppen de openbare ruimte zonder welke politici onhoorbaar en onzichtbaar blijven en dus hun publiek moeten ontberen. Vandaar het belang van goede kranten voor het functioneren van de democratie, van onafhankelijke kranten voor het waarborgen van de vrijheid. Hoewel de bemiddelaar (het medium) zichzelf het liefst wegcijfert, is het toch ook speler.

Hoe weten we of er bij al die mediapolitieke woorden – ‘crisis’, ‘uitdaging’, ‘verantwoordelijkheid’, ‘solidariteit’ – ook wordt geluisterd, gelezen, gekeken? Het bijzondere van vrije samenlevingen is dat het publiek dat zelf uitmaakt. Of het iets zijn zaak vindt, beslist het zelf. Dat laat het zich door niemand vertellen. De ‘publieke zaak’ is precies datgene waarin het publiek zichzelf ontdekt. Men ervaart iets, ziet iets, hoort iets – een gemis, een gebeurtenis, een wantoestand – en beseft: het raakt ons, er moet iets gebeuren. Daartoe kunnen mensen hun stem verheffen, demonstreren, opiniestukken inzenden, nieuwe volksvertegenwoordigers kiezen of met andere geluiden de politiek tot handeling aansporen.

Kranten werpen zich in dit spel tussen publiek en politiek soms op als de megafoon van het volk; dit zie je terug in namen als De Stem, La Voix du Nord, International Herald Tribune. Andere bladen willen de mensen onderwijzen hoe het zit; vergelijk titels als De Waarheid, De Standaard of Die Welt. Deze mediaspanning tussen het vangen en het aanjagen van het gesprek van de dag blijft.

De politiek wordt geacht, in respons op de publieke vraag of op eigen initiatief, op het toneel handelingen te verrichten die kunnen boeien. Dat is de kunst van de politiek. De term roept in dit verband soms misverstanden op: hoezo kunst? Verhelderend is een onderscheid van filosofe Hannah Arendt uit het opstel ‘What is freedom?’ (1961). Politiek is volgens haar géén kunst in de zin van de ‘staat als kunstwerk’, van een in een afgesloten werkplaats tot stand gebracht collectief beeldhouwwerk. Politiek is wel kunst in de zin van een opvoering voor een publiek, zoals in toneel of muziek, een opvoering die haar kracht vindt in het moment. Daarom hebben politieke instituties altijd sprekende en handelende mensen nodig om voort te kunnen bestaan in de tijd.

Een democratie is een woordgemeenschap, met stemmen en tegenstemmen, luidsprekers en dempers, meerderheden en overstemden, grondtonen en dissonanten. In het mechaniek van deze grote klankkast is ook dit hoekje – tweewekelijkse politiekecolumn op de opiniepagina van’s lands gezaghebbendste krant – een radertje. Zoals vorige week is aangekondigd (NRC Handelsblad, 23 dec. jl.), is dit echter mijn laatste stuk op deze plaats. Het nieuwe jaar brengt mij een functie in de Europese politiek die zich slecht verdraagt met de rol van onafhankelijk commentator. Als speechschrijver en adviseur van de voorzitter van de Europese Raad van regeringsleiders hoop ik de publieke zaak op andere wijze te dienen. Voorlopig minder met eigen stem – dat is een prijs die ik met spijt betaal – maar wel in een grotere akoestische ruimte; op een plaats bovendien die naar mijn overtuiging klare woorden hard nodig heeft. Er zijn, platter gezegd, kansen die je niet mag laten lopen.

Graag dank ik bij wijze van afscheid de hoofdredactie voor de geboden gastvrijheid. Het was een eer en een plezier. Veel dank aan de opinieredactie voor de zorg en het enthousiasme waarop de stukken konden rekenen. Dank ook aan J.L. Heldring: op de kleine klankkast van deze pagina was hij ook voor mij de onmisbare basso continuo; helaas vertrek ik nu alweer zo snel dat ik hem als columnist nog geen ‘collega’ heb durven noemen… Dank, ten slotte, aan de lezers: ik kan alleen hopen dat sommige van de hier geschreven woorden in hun hoofd naklonken, deden knarsen, tegenspraak uitlokten.

Een democratische samenleving blijft bijeen omdat en zolang op elk woord een weerwoord kan volgen. Dus liever geen slotwoord.

Het biedt een fascinerende gelegenheid om te bekijken hoe de politiek de argumenten van de ongewisse toekomst laat wegen op beslissingen in het heden. Kiest men in Kopenhagen voor het adagium ‘regeren is vooruitzien’ of liever voor ‘na ons de zondvloed’? (Die zondvloed kan men in dit verband naar keuze laten veroorzaken door slinkende ijskappen, smeltende gletsjers of met ongekende plensbuien gevulde rivieren.)

In vergelijkingen tussen staatsvormen krijgt juist de democratie vanouds het verwijt dat zij geneigd is de korte termijn voorrang te geven boven de lange termijn. De democratie leidt tot kortademigheid, aldus deze kritiek, tot de waan van de dag. Ze zou klein denkende politici aan het roer brengen, geen vooruitkijkende staatsmannen.

Inderdaad staat er altijd wel weer een verkiezing voor de deur. Je ziet het nu bij Obama. Hij is nog geen jaar in het ambt, met dus nog ruim drie jaar te gaan. Toch moet de Amerikaanse president reeds rekening houden met de midterm-verkiezingen voor het Huis van Afgevaardigden in november 2010. De campagnes beginnen al gauw. Dus zal hij in Kopenhagen geen akkoord ondertekenen dat de eigen kiezers niet lusten.

In een boeiend essay in Le Monde van 8 december onderzoekt de Franse politiek historicus Pierre Rosanvallon hoe je de toekomst politiek gezien zou kunnen versterken. De klimaat- en milieuproblemen maken onze verplichtingen jegens toekomstige generaties volgens hem dwingender. Hij noemt vier remedies tegen de ‘bijziendheid van democratieën’.

Ten eerste zou je ecologische beginselen een plaats in de grondwet kunnen geven. Juist grondwetten zijn immers de bewaarplaats van dragende beginselen die een samenleving een identiteit geven in de tijd. Ze zijn doorgaans moeilijker te wijzigen dan gewone wetten en fungeren daarmee als buffer tegen democratische wispelturigheid. Dit voorstel lijkt op de recente grondwetswijziging in Duitsland waarmee de maximale schuldenlast van de overheid wordt begrensd (tot 0,35 procent van het bbp, vanaf 2016). Bij de staatsuitgaven speelt dezelfde verleiding als bij het milieu: de afwenteling van het probleem op toekomstige generaties.

Een volgende remedie van Rosanvallon tegen kortetermijn-denken is „een sterke staat (…) als conservator van de voorwaarden van een gemeenschappelijk leven”. Dat is waar, maar op zichzelf weinigzeggend. Aardiger is zijn voorstel voor oprichting van een ‘Academie van de Toekomst’. Deze zou bestaan uit wetenschappers, filosofen, experts en vertegenwoordigers van de milieubeweging. Vertaald naar Nederlandse verhoudingen – dus zonder het stoffige begrip ‘Academie’ – staat hier: richt een Groene SER op, gezaghebbend adviesorgaan op milieugebied.

Ten slotte noemt de Franse historicus het bewustzijn van ons burgers. Een „ecologische revolutie in de hoofden” is nodig, een „uitbreiding van de tijdshorizon”. De auteur vertelt alleen niet hoe deze gestalte zouden kunnen krijgen.

Rosanvallon is een van de personages die opduiken in het zojuist verschenen boek Parijs denkt. Een Republiek tegen de wereld (Boom). Het is een levendig en empathisch portret van de Franse intelligentsia door Marijn Kruk, een goed in Parijse kringen ingevoerde historicus en journalist. Kruk schrijft over zijn filosofen: „Hoe vaak hebben zij mens en samenleving niet in gedachten herschapen, zonder zich iets gelegen te laten liggen aan de wereld zoals hij in werkelijkheid is?” In dit geval is de vraag of Rosanvallons nadruk op institutionele maatregelen de kern raakt, en of het cliché van de democratische kortzichtigheid wel klopt.

In Kopenhagen willen de Europese democratieën verdergaande afspraken maken dan de autoritaire staten China of Rusland. Misschien is dus het omgekeerde waar, en zijn democratische staten méér bekommerd om de toekomst. Er is bovendien geen garantie dat leiders die niet voor verkiezingen staan, de juiste ecologische beslissingen nemen: denk aan de milieurampen in de Sovjet-Unie. Anderzijds, in Kopenhagen zijn ook de democratieën Amerika en India weinig genegen hun CO2-uitstoot aan banden te leggen. Bij Europa’s zelfgekozen voorhoederol in het klimaatdebat speelt dus meer, zoals misschien een groot schuldgevoel.

Intussen vond de milieubeweging een andere manier dan institutionele vernieuwing om de toekomst in het debat te brengen. Op de posters van Greenpeace met Obama, Merkel, Sarkozy en andere wereldleiders, afgebeeld met grijs haar, verontschuldigen zij zich vanuit 2020 voor hun falen in Kopenhagen. (‘I’m sorry. We could have stopped catastrophic climate change… we didn’t.’) De posters deden dus een slim beroep op een oude politieke emotie: het verlangen naar roem, oftewel het verlangen naar een plaats in de geschiedenisboeken van de toekomst.

Voor de bewustzijnsverandering bij gewone stervelingen wordt doorgaans een andere oude emotie ingezet: de zorg om kinderen. Die kinderen en kleinkinderen (‘uw kinderen’) worden dus in menige milieutoespraak ten tonele gevoerd. Misschien zit daar een onderschat geheim van de opmerkelijke zorg om de toekomst in democratieën. Het jonge of nog ongeboren leven spreekt er via alle vaders en moeders in de stemlokalen.

De uitdrukking Après nous le déluge, wordt toegeschreven aan Madame de Pompadour, de officiële maîtresse van Lodewijk XV van Frankrijk. Zij wilde de koning (van wie ze geen kinderen had) ermee geruststellen na een militaire nederlaag in 1757. De spreuk stamt dus uit een absolutistische monarchie. Geen parlementaire meerderheid kan zich een dergelijke grillige onverantwoordelijkheid veroorloven.

Alleen de VVD kan als oppositiepartij oprecht blij zijn met de herbenoeming van Neelie Kroes tot eurocommissaris. (Er is wel een precedent: zittend CDA-eurocommissaris Hans van den Broek werd in 1995 door het eerste paarse kabinet in functie gelaten.) Maar zowel in het CDA als in de PvdA wordt ongetwijfeld geknarsetand dat het zo is gelopen. Stel dat Piet Hein Donner eurocommissaris Justitiezaken had willen worden, een voor Nederland interessante post; de CDA-minister moet nu toezien hoe een Luxemburgse die baan krijgt.

Het vijfjaarlijkse spel om de Europese banen begon feitelijk meteen na de Europese parlementsverkiezingen van 4-7 juni jl. (voor de Commissie) en kwam in een stroomversnelling na het positieve Ierse referendum van 2 oktober (voor de vaste voorzitter en hoge vertegenwoordiger uit het Lissabonverdrag). Sommige lidstaten bewerkten al die tijd beoogd Commissie-voorzitter Barroso. Frankrijk bracht al vroeg oud-minister van Buitenlandse Zaken Barnier in stelling als eurocommissaris, inclusief een claim op de post Interne Markt. Die aanspraak werd afgelopen vrijdag gehonoreerd.

In Nederland daarentegen waren alle strategische overwegingen tot donderdagavond 19 november ondergeschikt aan de ambities van Balkenende de eerste vaste voorzitter van de Europese Raad te worden. De kans daarop was maar heel kort reëel; na de Europese top van 30 oktober wisten insiders (ook in Den Haag) dat Van Rompuy de favoriet van Parijs en Berlijn was, alsmede dat de Britse weerstand tegen de Belg zou kunnen worden afgeruild, zoals uiteindelijk geschiedde. Toch zette de minister-president tot op het laatst alles op alles. Dit betekende dat Nederland geen zware post bij Barroso kon of wilde eisen.

Iedereen in Den Haag wilde in het JP-sprookje geloven: de media, het CDA vanzelfsprekend, maar ook de PvdA. De partij van Bos kon alleen hopen eindelijk weer eens de eurocommissaris te mogen leveren als de premier ook zelf naar Brussel vertrok. Je wist nooit. Dus trok niemand aan de bel. Elke wens die het streven van de premier in de weg zat, werd de kop ingedrukt.

Vorige week, na de uitverkiezing van Van Rompuy, was schadebeperking het hoogste doel. Op dinsdag 24 november had de Nederlandse regering, als allerlaatste, een kandidatenlijstje voor Barroso. Diens puzzel met 27 stukken was toen al bijna rond. De vlieger uit 2004 – toen Den Haag op het laatst een vrouw naar voren schoof en zo de hoofdprijs binnensleepte – ging niet op. Al was het maar omdat die vrouw er al zat, Kroes.

Volgens een ontluisterende reconstructie in de Volkskrant (26 november) probeerde Balkenende het eerst met CDA-kandidaat Yvonne van Rooy op de post Handel. Barroso zou de premier hebben gezegd dat het dan Cultuur of Communicatie zou worden. Dat was een affront. Een vernedering. Aan die posten is zelfs met professionele spin geen gewicht te geven. Het was eerlijk gezegd een onbegrijpelijke kandidatuur. Van Rooy is in de polderverhoudingen een groot bestuurder (universiteitsvoorzitter, plaatsvervangend SER-Kroonlid) maar in de meeste lidstaten wordt politiek bedreven door regering en parlement. Van Rooy was voor het laatst staatssecretaris in 1994. Dat ziet er op een Brussels cv niet eersteklas uit.

De gedachte dat Nederland vanwege de gemiste topbaan voor de premier vanzelf iets anders moois zou krijgen, bleek illusoir. Er worden in de Unie geen kado’s uitgedeeld. Misschien was er iets te eisen geweest als Balkenende zijn eigen huid duur had verkocht alvorens Van Rompuy vrij baan te geven. (Zoals Gordon Brown zijn kandidaat Blair liet vallen om voor Groot-Brittannië hoge vertegenwoordiger Ashton te krijgen.) Maar daarvoor moet je wel eerst hardop zeggen dat je kandidaat bent. Wie niet wil verliezen, kan moeilijk winnen.

Ook onderschatte Den Haag de krachtlijnen vanuit het Europese Parlement. Barroso had sinds september een belofte uitstaan aan de Europese liberale fractie van Guy Verhofstadt om liberalen op goede posten te benoemen in ruil voor hun steun bij zijn verkiezing tot Commissie-voorzitter. Nederland had toen Kroes als liberale Spitzenkandidatin naar voren kunnen schuiven (zoals Europarlementariër Derk Jan Eppink gisteren in Buitenhof betoogde), maar liet dit na. Intussen pousseerde Verhofstadt bij Barroso rustig de liberale Fin Olli Rehn en zijn land- en partijgenoot Karel de Gucht naar de ‘zware economische portefeuilles’ die Nederland wilde.

In het Torentje moet vooral om De Guchts benoeming op Handel zijn gegromd. De Belg veroorzaakte als minister van Buitenlandse Zaken een diplomatieke rel door onze premier „een mix van Harry Potter en extreme stijfburgerlijkheid” te noemen. Zeker, het is alweer vier jaar geleden. Maar juist wegens Balkenendes ambitie de Europese president te worden dook deze treffende kwalificatie de afgelopen maanden regelmatig op in de internationale media.

Een Britse of Spaanse journalist die moet optikken welke namen in het Brusselse geruchtencircuit de ronde doen, wil de lezer graag een glimlach ontlokken, niet? En hup, daar stond Harry Potter weer in de krant. Ook een sprookje, maar het verkeerde.

De troost is dat er meer verliezers zijn. En dat er in 2014 een nieuwe ronde is.

Je weet nooit, want het is voor de Zweedse premier Reinfeldt, de roulerend Unievoorzitter, bijna onmogelijk de 27 landen op één lijn te krijgen. Hij blijft dezer dagen ‘consulteren’ alsof dit vanzelf een scenario oplevert dat niemand hoofdpijn geeft. Dat is niet zo. Op zeker moment – zeg tussen het hoofdgerecht en het dessert – zal de Zweed aan zijn 26 collega-regeringsleiders een voorstel doen waarvan hij maar moet hopen dat het voldoende bijval krijgt. Elk land tevredenstellen is onmogelijk; meerdere ‘kandidaten’ zullen ook persoonlijk moeten slikken. Als het eerste Zweedse voorstel van tafel gaat, kan het een lange nacht worden. En dan weten we pas vrijdagochtend wie namens Europa tegen de rest van de wereld zal spreken.

Zijn de lidstaten van de Europese Unie wel in staat tot een gezamenlijke buitenlandse politiek? De vraag is gerechtvaardigd. Het lukt hen lang niet altijd gezamenlijk te reageren op crises in de wereld om hen heen, zoals oorlog in het Midden-Oosten, migratiestromen of de kredietcrisis. Door zulke gebeurtenissen worden de landen, mede door hun economische vervlechting, wel gezamenlijk geraakt. Ook de Britten hebben ervaren – al tijdens de Falklandoorlog met Argentinië in 1982 – dat ze in een conflict met een derde land sterker staan wanneer ze de andere lidstaten achter zich hebben. Vandaar dat al veel samen wordt gedaan. Het is dus overdreven om bij elke ruzie tussen de landen teleurgesteld of juist opgelucht te beweren dat het nooit wat zal worden met die buitenlandse politiek.

Men kan de lidstaten van de Unie beter vergelijken met een konvooi, een konvooi van 27 schepen dat zijn weg zoekt op de geopolitieke baren. (Ik ontleen het beeld aan de toespraak die dr. E.P. Wellenstein op 8 oktober jl. hield bij een symposium op Clingendael ter gelegenheid van zijn 90ste verjaardag.) Je ziet de 27 schepen voor je, alle met een nationale én een Europese vlag in top. Je voelt hoe ze soms door de wind uiteen worden geblazen, soms dezelfde koers inslaan. Je beseft dat er een verschil is tussen grote en kleine boten, tussen schepen aan de binnen- of de buitenzijde van het konvooi en hun gevoeligheid voor de wind. En wat je niet ziet, maar wat de 27 nationale kapiteins annex regeringen heel goed weten, is dat hun schepen onder water economisch en monetair stevig met elkaar verbonden zijn.

Het Europese konvooi heeft niet één kapitein. Wel krijgt het nu iemand die de vergadering van de 27 kapiteins voorzit en een sterkere coördinator van de buitenlandse politiek.

Er wordt gespeculeerd over wie het gezicht zal worden van de Europese buitenlandse politiek: de nieuwe vaste voorzitter van de Europese Raad of de hoge vertegenwoordiger buitenlands beleid nieuwe stijl. Minutieus wordt gekeken naar verdragsrechtelijke bevoegdheden: wie mag wat, hoeveel diplomaten en medewerkers voor de een en de ander. Uiteraard zal ook veel van de keuze van de persoonlijkheden afhangen. Een Raadsvoorzitter uit een klein land (zoals de Letse oud-president Vaira Vike-Freiberga, officieel kandidaat) biedt speelruimte voor een sterke hoge vertegenwoordiger uit een groot land (een Britse of Franse (oud-)minister van Buitenlandse Zaken).

De reden dat het zwaartepunt waarschijnlijk terechtkomt bij de vaste voorzitter van de Europese Raad ligt op ander vlak. Het overleg tussen de regeringsleiders is bij uitstek de plaats waar én geopolitieke ontwikkelingen én het interne Europese geregel over tafel gaan. De koers van het konvooi en de verbinding tussen de schepen, die zijn steeds minder goed te scheiden. Dat komt vooral door de machtsverschuivingen in de wereld. Het Westen kan de eigen belangen niet meer als vanzelfsprekend en probleemloos verdedigen. De druk van buiten op binnen neemt toe. Denk aan welke Chinese en zelfs Russische financiers tijdens de kredietcrisis westerse bedrijven kwamen redden.

Men kan niet het succes van de euro garanderen als de Europese Unie geen gesprekspartner is van de Amerikanen en de Chinezen; een te hoge wisselkoers heeft directe consequenties voor de Europese export en dus de werkgelegenheid. Men kan geen serieuze klimaat- en energiepolitiek voeren zonder positie in te nemen jegens Rusland, waarvan meerdere lidstaten geheel afhankelijk zijn voor de verwarming in de winter. Men kan geen immigratiepolitiek hebben zonder relaties met Noord-Afrika. Ook op andere terreinen raken binnen en buiten verknoopt. Dus zelfs als de vaste voorzitter van de Europese Raad zich zou beperken tot vergaderingen leiden over intern beleid, zal hij of zij een grote buitenlandse rol krijgen.

Een van de weinige formeel vastgelegde taken is dat de vaste voorzitter ‘de Unie op zijn of haar niveau zal vertegenwoordigen’. Daar staat in goed Nederlands dat hij of zij de gesprekken met de presidenten Obama en Medvedev doet. En dus impliciet dat de hoge vertegenwoordiger de bezoeken aflegt aan de ministers Clinton en Lavrov. Om vergelijkbare redenen als bij ons worden ook in Washington, Moskou of Peking steeds meer beslissingen naar de hoogste leider doorgeschoven. Daarom is het niet ondenkbaar dat men straks bij verrassing een voormalig Lets president ziet gloriëren op het wereldtoneel.

Herinneringen aan de nacht van de val van de Muur hebben veelal een westers perspectief. Het beeld van een gevangenis die opengaat en waar mensen uitstromen, de westerse vrijheid en volle koelkasten tegemoet. In P.’s herinneringen vanuit de andere kant zag het er heel anders uit.

De avond van 9 november 1989 zat P., begin twintig, na de werkdag met zijn broer thuis in Oost- Berlijn, niet ver van de Muur. Van de verwikkelingen vanaf half tien bij de Brandenburgse Poort hadden zij geen weet. (Uit P.’s relaas bleek evenmin in hoeverre hij bekend was met de massademonstraties tegen de leiding van de communistische partij die sinds enkele weken plaatsvonden in Leipzig, Oost-Berlijn en elders.) Enkele vrienden belden om te vertellen dat er iets aan de hand was. Het liep al tegen twaalven toen P. en zijn broer een kijkje besloten te nemen.

Met de mensenstroom mee staken ze de grenszone over naar West-Berlijn. Ze dwaalden wat, kenden de weg immers niet, belandden in een café in de immigrantenwijk Kreuzberg en werden langzaam dronken. P. raakte in gesprek met een Turkse gastarbeider. „Is het waar dat bij jullie iedereen werk heeft?”, vroeg deze, „en dat scholen en ziekenhuizen gratis zijn?” Na het bevestigende antwoord van beide Oost-Berlijners raadde de Turk hun dringend aan: ‘Ga terug!’

Op de terugweg ontmoette P. op straat een West-Berlijnse winkelier. Of ze uit het Oosten kwamen, vroeg deze geëmotioneerd. De man viel de jongens in de armen. Hij zei hun te wachten, rende zijn winkel in en kwam terug met een enorme bos bloemen. „Welkom! Mijn geschenk voor jullie vrijheid.”

Beschonken en met een onhandige bos bloemen liepen P. en zijn broer in de kleine uren van de nacht terug naar huis. In een dronkemansact schonken ze het boeket op hun beurt aan een groepje DDR-burgers dat net de grens over was. „Komen jullie uit het Oosten? Alsjeblieft!” Een paar maanden later vertrok P. oostwaarts; hij installeerde zich in Leningrad.

De val van de Berlijnse Muur was een fenomenale gebeurtenis. Het bijzondere is dat we dat onmiddellijk wisten. Hier ging een oude wereld heen. Vandaar dat er behalve blijdschap ook grote onrust en onzekerheid was. Van de politici in Londen, Parijs, Den Haag of Rome die de terugkeer van een groot en agressief Duitsland vreesden tot de Oost-Berlijnse timmerman die bij het binnenstappen van het Westen naast de opwinding meteen verlies ervoer. De Ostalgie begon op dag één.

Zo’n instantervaring van een historisch moment is zeldzaam. Historici betogen doorgaans dat grenzen tussen tijdperken constructies zijn. Neem de overgang tussen de Middeleeuwen en de moderne tijd. Ligt de breuk bij Columbus in 1492, bij Luther in 1517 of, wegens de ronde getallen, in 1500? Een keuze achteraf, zo schijnt. Daar tegenin betoogde de Duitse filosoof Hans-Georg Gadamer (in 1969) dat er wel degelijk een ‘epochemachende Ereignis’ kan zijn, een gebeurtenis die zelf een tijdperk afsluit (naar het Griekse epochê, halte). Als een insnede in de tijd, een cesuur die bepaalt wat oud is en wat nieuw. Strikt constructivistische opvattingen van periodisering zijn volgens hem onhoudbaar. De gebeurtenis beslist voor ons.

De val van de Muur is bij uitstek zo’n cesuur. Een gebeurtenis met een precies moment: 9 november, vanaf half tien ’s avonds. Met een sterk beeld: de verbrokkelde muur was feit en symbool ineen. En van een verlokkelijke materialiteit: tot op heden is er een geschiedtoeristische handel in brokstukken, relikwieën van de inslag van de Weltgeist.

Wanneer het besef van een nieuwe tijd daagt, is het volgens Gadamer raadzaam om goed afscheid te nemen van de vorige. Anders gaat het verleden spoken en kan de toekomst geen eigenstandige vorm krijgen. Dat tekent bijvoorbeeld het belang van het op zichzelf droevige begrafenisritueel. „Het oude, als datgene waarvan men afscheid heeft genomen, kan in zijn geheel worden overzien, terwijl een nog onbestemde toekomst aanvangt die de mensen vervult met vrees voor het onbekende. Men vermoedt al wel een nieuw zwaartepunt, resulterend in een nieuwe orde. Maar die is nog niet te herkennen.”

Ook het afscheid van de Muur viel velen in Europa zwaar, aan beide zijden. De Britse minister Douglas Hurd noemde het door het IJzeren Gordijn gespleten continent nog in december 1989 „a system under which we’ve lived quite happily for forty years”. Europa kon zich tijdens de Koude Oorlog als de hoofdprijs van de strijd tussen Amerikanen en Russen het brandpunt van de wereld wanen. Maar, zo schrijft Timothy Garton Ash in de nieuwste New York Review of Books, het revolutiejaar 1989 was misschien „the last occasion – at least for a very long time – when world history was being made in Europe.”

Twintig jaar proberen de Europese leiders inmiddels de Muur achter zich te laten. Tot in de actuele strijd om het profiel van de eerste vaste voorzitter van de Europese Raad – winkeloppasser of wereldspeler? – proeft men de aarzeling de krachten van de nieuwe wereldorde te aanvaarden.

Obama neemt het besluit feitelijk alleen. De NAVO-bondgenoten wachten af. Geen van de Europese landen volgde Washington eerder dit jaar met de troepenversterkingen waar de hoogste militaire bazen om vroegen. Alleen de Britten sturen 500 man extra. (Momenteel zijn er 65.000 Amerikanen en 35.000 geallieerde, vooral Europese soldaten.) Wel bepleitten Parijs, Berlijn en Londen recentelijk een internationale conferentie over overdracht van verantwoordelijkheid aan de Afghanen. Een diplomatieke manier om te zeggen dat je weg wilt, maar de zaak netjes wilt achterlaten.

Nederland heeft niet op de beraadslagingen in het Witte Huis gewacht. De proefballonnen van minister Verhagen (Buitenlandse Zaken, CDA), die graag na de einddatum van 1 december 2010 met troepen in Afghanistan wilde blijven, werden door de Tweede Kamer in zijn gezicht doorgeprikt. Een Kamermeerderheid, inclusief PvdA en ChristenUnie, zei op 6 oktober: wij stoppen ermee, Nederland gaat naar huis. Niet alleen weg uit Uruzgan, maar uit heel Afghanistan.

Bij deze nederlaag voor Verhagen speelde ongetwijfeld mee dat de CDA-minister weinig krediet heeft bij de PvdA. Hij tart de sociaal-democraten liever dan ze in te palmen; zulke dingen krijg je op een dag terugbetaald. Het gevolg van zulke kleine politiek is dat Den Haag zich zonder serieus debat terugtrekt uit een militaire missie die sinds 2001 – ten goede of ten kwade – is uitgegroeid tot de toetssteen van de NAVO, het bondgenootschap waarop wij sinds zestig jaar de kaarten zetten voor onze veiligheid.

Uiteraard zijn er goede redenen de ambities in Afghanistan naar beneden bij te stellen. Van de westerse pretentie de Talibaan te hebben verjaagd ten gunste van een legitiem democratisch bewind, is weinig over; wat rest van doelwit Al-Qaeda zit in Pakistan. Maar wie de kosten van blijven hoger inschat dan de mogelijke baten, zou de operationele conclusie eerst met zijn bondgenoten kunnen bespreken.

In Washington groeit de teleurstelling over het gebrek aan Europese steun. Het hoerageroep na het vertrek van Bush vertaalde zich nauwelijks in concreet beleid. Het viel tegen dat veel Europese landen, waaronder Nederland, weigerden ook maar één gevangene uit Guantánamo Bay op te nemen, terwijl Obama met de sluiting van dat kamp het begin van zijn presidentschap symbolisch had willen markeren. Deze ergernis klonk door in Obama’s toespraak tot de Verenigde Naties van 23 sept. jl.: „Degenen die gewoon waren Amerika te kastijden omdat het alleen handelde in de wereld, kunnen nu niet afzijdig blijven en verwachten dat Amerika alle problemen alleen oplost.”

De Amerikaanse adjunct-staatssecretaris voor Europese en Euraziatische zaken, Philip Gordon, zei het vorige week in Le Monde rechtstreeks: „De Amerikanen verwachten dat Europa verantwoordelijkheden deelt.” Hij had het over Guantánamo Bay, Iran en Afghanistan.

Het Nederlandse vertrek uit Afghanistan is een teken dat eerder het omgekeerde gebeurt. De Europeanen laten Washington in de steek, zo voelt men het daar. Het ironische gevolg is een onbedoeld unilateralisme. President Bush jr. was de vermaledijde cowboy, maar straks is Obama net zo lonely.

In de Bushjaren – vooral na de ruzie over de Irakoorlog van 2003 – werden door Amerikaanse en Europese beleidsmakers en academici heel wat conferenties georganiseerd over de ‘transatlantische kloof’. Het zal niet lang duren of dit intellectuele tijdverdrijf wordt hervat. Nu de Obamaroes afneemt, beseft men weer dat de geopolitieke belangen en humeuren van Noord-Amerika en Europa traag uiteendrijven, onafhankelijk van wie het Witte Huis bewoont. Dan zal ook de meer dramatische vraagstelling van deze conferenties weer opkomen: Bestaat het Westen nog?

‘Het Westen’ is de conceptuele paraplu waaronder Amerika en West-Europa sinds de Tweede Wereldoorlog samenleven. De Amerikanen leveren de militaire macht, de Europeanen verdubbelen de economische kracht en vergroten de legitimiteit van het geheel. De NAVO is de militaire uitdrukking van deze politieke en culturele solidariteit van de Noord-Atlantische wereld. Omgekeerd verraadt de twijfel over de rol van het bondgenootschap dus een identiteitscrisis van de categorie ‘het Westen’. Niet iets om luchthartig over te doen.

Het Westen stond in zijn zelfbeeld tegenover het (communistische) Oosten en het (onderontwikkelde) Zuiden. Die tegenposities verloren met het einde van de Koude Oorlog en de globalisering sinds 1989 aan betekenis. Met de opkomst van Azië verdwijnt bovendien voor het eerst in vijfhonderd jaar de centrale positie van de landen aan de Atlantische Oceaan in de wereldeconomie.

Voor Amerika, zei de Franse oud-minister Hubert Védrine vorig jaar, is Europa niet langer een probleem, het is zelfs geen onderdeel meer van de oplossing. De voorzitter van het gezaghebbende Amerikaanse Council on Foreign Relations, Richard N. Haass, stelde in 2007: „Wij zullen in 2020 waarschijnlijk met regionale en mondiale uitdagingen te maken hebben over de hele wereld, behalve in Europa.”

Volgens Haass leidt de nieuwe geopolitieke situatie onherroepelijk tot een einde van de bondgenootschappelijke automatismen en in plaats daarvan ad hoc samenwerking met wie het uitkomt – behalve met de NAVO-lidstaten ook met bijvoorbeeld Australië, Japan of India.

De Europeanen trekken die conclusie al op hun manier. Zelfs trouwe paladijn Nederland doet niet meer vanzelf mee als Washington iets vraagt. Dit zou een vorm van politieke emancipatie zijn, als men nadacht over waar buiten de kapstok van het Westen onze veiligheid vandaan te halen.

Een stembusgang is altijd een respons in een situatie. Behalve de voorgelegde keuze kan ook de situatie veranderen. Ook menig kandidaat-politicus is bij een eerste poging weggestemd, om bij een volgende wel te worden gekozen. Mitterrand verloor in 1974 de Franse presidentsverkiezingen van Giscard d’Estaing en won in 1981 van dezelfde tegenstander. Was deze herkansing ‘kiezersbedrog’? Nee, het was zeven jaar later en de Franse kiezers wilden wat anders.

De Ierse kiezers erkenden vrijdag dat hun situatie dramatisch anders is dan in juni 2008, tijdens het eerste referendum. De economische crisis deelde in Ierland buitengewoon harde klappen uit: huizenmarkt ingestort, 9 procent economische krimp. De euro bood in deze storm monetaire bescherming; fondsen uit de Europese Centrale Bank redden Ierse banken. Zonder de euro zou het erger zijn geweest, zoals het failliete IJsland, één eiland verderop en geen EU-lid, welsprekend toonde. Hoewel de Ierse regering ook enkele inhoudelijke verdragswijzigingen had bedongen, zoals het behoud van een eurocommissaris, gaf voor veel kiezers die van ‘nee’ naar ‘ja’ overstapten de crisis – dus de situatie – de doorslag.

Nu de Ierse horde is genomen, is een Europese stroomversnelling op komst. De schijnwerpers gaan weliswaar nog naar de bewoner van de Praagse Burcht, Tsjechisch president Václav Klaus – die weigert zijn ratificerende handtekening te zetten en het feuilleton ‘wel of geen Lissabonverdrag’ zo levend houdt – maar intussen zal de komende weken in Brussel en de 27 hoofdsteden intensief worden gegoocheld met namen voor nieuwe Europese banen, met termijnen voor inwerkingtreding en met allerlei losse eindjes in het verdrag.

Dat levert aangenaam roddelnieuws, met name rond de nieuwe post van voorzitter van de Europese Raad van Regeringsleiders. Wordt het straks Tony, is Jan Peter echt in de race, waarom is Jean-Claude zo stil? Worden Merkel en Sarkozy het eens over een voordracht? Wat zegt de ‘profielschets’ die de Beneluxlanden vandaag aan de Zweedse EU-voorzitter aanbieden?

Den Haag heeft nog een personele kwestie uitstaan: de nieuwe Nederlandse eurocommissaris. Over wie het wordt is het verbazingwekkend stil. Al op 1 november aanstaande zou een nieuwe Commissie moeten aantreden. Sinds zijn eigen herbenoeming half september is Commissievoorzitter Barroso achter de schermen in de weer met de samenstelling van een ploeg. De landen leveren de kandidaten, de voorzitter verdeelt de posten. Als het kabinet niet snel stappen zet, zijn de belangrijkste banen – mededinging, interne markt, justitie, landbouw – door Barroso vergeven. Dan mag Maria van der Hoeven vijf jaar lang de meertaligheid stimuleren. Of Piet Hein Donner het Europese communicatiebeleid opfleuren.

Voor de Unie als geheel ligt de hoofdzaak elders. Het nieuwe verdrag is meer dan een carrièreplatform voor politici, zoals cynici komende weken kunnen denken. Meer ook dan gesleutel aan spelregels met als leidraad ‘slagvaardigheid’, zoals Brusselse voorlichters het voorstellen. Het bekrachtigt het gegeven dat in Europa de lidstaten gezamenlijk de dienst uitmaken. Een trage gedaantewisseling zet zich voort.

Al sinds de beginjaren worstelen de lidstaten met de vraag wie namens hen allen tegen de buitenwereld kan spreken. In maart 1965 was Commissievoorzitter Walter Hallstein op bezoek in Washington bij president Johnson en de Amerikaanse minister van Defensie. Op een persconferentie antwoordde Hallstein op de vraag wat zijn functie behelsde zonder schroom: „A kind of Prime Minister for Europe.” Deze pretentie viel slecht in de hoofdsteden van de toenmalige zes lidstaten. Een woedende president De Gaulle bewerkstelligde nadien dat Hallstein niet werd herbenoemd.

Toch ging de ‘namens’-vraag niet weg. Tegen de Brusselse orthodoxie in gaf zich een nieuw forum gestalte: de toppen. De regeringsleiders van de lidstaten wilden een gezamenlijk antwoord kunnen bieden op de snelle economische veranderingen in de wereld, vooral na de oliecrisis en het einde van Bretton Woods. Sinds 1974 vergaderen ze meermaals per jaar als ‘Europese Raad’. De Franse president en de Duitse bondskanselier hadden van dit topberaad liefst een echte Europese regering gemaakt, maar dat hielden de kleinere landen tegen, gehecht als ze waren aan de Commissie.

35 jaar later is duidelijk welke van beide instellingen de Unie feitelijk leidt: de Europese Raad. Die neemt alle belangrijke besluiten, bemoeit zich soms tot in detail met de wetgeving en bepaalt de lijnen van de buitenlandse politiek. Dat deze Europese toptafel nu een vaste voorzitter krijgt – in plaats van elke zes maanden een andere – is de grootste omwenteling van het nieuwe verdrag. Als eerste Europeaan spreekt de vaste voorzitter niet ook namens zijn eigen hoofdstad (zoals momenteel de Zweedse premier Reinfeldt), noch louter namens ‘Brussel’ (zoals Barroso), maar namens de Unie van lidstaten als geheel.

In potentie kan een vaste voorzitter Europa naar binnen en naar buiten geloofwaardig belichamen. Het risico van een nieuwe ‘kind of Prime Minister for Europe’, losgezongen van de thuisbasis en meewarig ontvangen in Washington of Peking, is er ook. Verdragsmatige bevoegdheden heeft de nieuwe figuur namelijk weinig. Of het lukt om namens de Europese Unie te spreken, zal afhangen van zijn of haar gezag bij de regeringsleiders, publiek charisma en – een factor die geen profielschets kan vangen – de aankomende gebeurtenissen waarin de Unie moet handelen.

Dankzij het Ierse ‘ja’ mogen de Europese regeringsleiders aanstonds beslissen of zij iemand willen die hun vergaderingen netjes voorbereidt, of een politicus die tevens de kunst verstaat de gelegenheid te grijpen en het Europese publiek met woorden en daden te boeien.

Iedereen weet dat de 4,5 miljard euro garantieleningen die Berlijn zo kort voor de Bondsdagverkiezingen bood aan Magna, het consortium dat Opel/Vauxhall uit de failliete boedel van General Motors overnam, bestemd zijn om Duitse banen te redden. De werknemers in Antwerpen (2.600 man) of Zaragoza (7.000) hebben ongetwijfeld hart voor automobielen, maar gaan op 27 september niet naar de Duitse stembus.

De Vlaamse regering, die het lelijkst in de kou was gezet, wendde zich om het onheil af te wenden tot Europa. De Belgische minister van Buitenlandse Zaken Yves Leterme nam de zaak op met de 27 ministers voor Buitenlandse Handel. Vlaams premier Kris Peeters bezocht afgelopen woensdag eurocommissaris Neelie Kroes; zij beloofde hem ‘zeer zorgvuldig’ te zullen onderzoeken of de Europese regels voor staatssteun in deze deal zijn geschonden. Dat wordt amechtig afwachten voor de Belgen.

Een dag later kwam de Britse minister voor Handel Peter Mandelson harder uit de hoek: hij waarschuwde voor een ‘subsidieoorlog’ tussen nationale overheden om banen – en wanneer Engelsen tegen Duitsers over war beginnen is het altijd even opletten. Ook Mandelson vreest dat Magna de 10.500 geplande ontslagen niet op bedrijfseconomische gronden zal toedelen, zoals de Europese regels eisen, maar op basis van politieke deals en de geboden staatssteun. Londen trekt dan zeker aan het kortste eind, want de staatskas is er nog leger dan elders.

Geen fraaie actie van de Duitsers, maar misbruiken ze hiermee hun positie van Europa’s economische grootmacht? Ja, maar vergeleken bij de spookbeelden die twintig jaar geleden opdoemden valt het allemaal wel mee. De val van de Berlijnse Muur in 1989 bracht, bij alle publieke vreugde, ook paniek bij West-Europese regeringsleiders. In Parijs, Londen, Rome of Den Haag beschouwde men de Duitse deling, officieel altijd betreurd, toch ook als een aangenaam natuurverschijnsel. Men zat er niet te wachten op de herrijzenis van een machtige en rijke natiestaat met tachtig miljoen inwoners middenin het continent.

De documenten van het Britse Foreign Office over deze periode die eerder deze maand vrijkwamen, voegen (althans voor zover uit persverslagen op te maken) weinig toe aan wat uit memoires en publieke daden al bekend was: het schrille ‘nee’ van premier Thatcher en het dubbelspel van de Franse president Mitterrand. Terwijl die eerste de voortvliedende gebeurtenissen vergeefs trachtte te stoppen, besefte de tweede spoedig dat dit onmogelijk was en dat in de beweging ook iets viel te winnen. Met name zocht Parijs medezeggenschap over het monetaire beleid, dat feitelijk voor heel West-Europa door de Bundesbank werd gemaakt. Precies een maand na de Mauerfall, op de Europese top van 8-9 december, kwam de stilzwijgende historische Frans-Duitse uitruil tot stand: de Duitsers een verenigde en soevereine staat, de Fransen een Europese munt.

Uiteraard zou de Duitse vereniging er ook zonder Franse (of Britse) instemming wel zijn gekomen; beslissend waren de zwakte van de Sovjet-Unie en de voortdurende steun van de Amerikaanse president Bush sr. Het feit echter dat Kohl de zaak niet eenzijdig wilde forceren, maar bereid was de sterke D-mark op te geven ten gunste van een nog niet bestaande Europese munt, toont wat een groot belang hij hechtte aan goede relaties met de buren. „Wij hebben vrienden nodig”, legde de bondskanselier uit aan president Bush. Hij wist hoeveel schade de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog zijn land kon berokkenen en koos voor zelfbinding aan de Europese mast.

Geen Duits politicus verwoordde deze politieke afweging eerlijker dan Kohls voorganger Helmut Schmidt eens deed. Het was november 1978, ten tijde van de oprichting van een voorloper van de Europese muntunie. De locatie was de Bundesbank in Frankfurt. Voor het eerst was een bondskanselier aanwezig bij de beraadslagingen. In een lange, gepassioneerde toespraak tot de bankiers zette Schmidt uiteen waarom hij een Europees monetaire stelsel in het landsbelang achtte. „Wij zijn kwetsbaar op twee fronten, tot diep in de volgende eeuw. Ten eerste vanwege Berlijn en de verdeeldheid van onze natie. (…) Ten tweede zijn we kwetsbaar vanwege Auschwitz. Des te succesvoller we zijn in de domeinen van buitenlandse, economische, sociale of defensiepolitiek, des te langer het zal duren voor Auschwitz uit het collectieve geheugen zal zijn verdwenen.”

Het was dus zaak de Duitse kracht tot een Europese kracht te maken. (Het fragment uit deze geheime speech is een van de parels in het dit jaar verschenen boek The euro. The politics of the new global currency van bankier David Marsh.)

In de feestelijke maand november 1989 is de ene door Schmidt ontwaarde Duitse kwetsbaarheid, die van Berlijn, verdwenen. Prompt stond de andere sterker in het licht. Vandaar wellicht dat, ook nu Duitsland de grootste en in veel opzichten machtigste lidstaat van de Europese Unie is geworden, het terughoudend is om deze macht opzichtig te doen gelden ten opzichte van zijn partners. Af en toe een Opelachtige rotstreek, maar de zelfbindende herinnering aan Auschwitz blijft.

Aan de andere kant ijvert de milieubeweging voor de toekomst van bedreigde vogels, lepelblad, schorren en slikken. In reportages wordt de gewraakte Hedwigepolder geloofd om zijn „smalle land van imposant hoge bomen” (Elsevier, 29 augustus). „Flinke koeien staan als enorme gevaarten tegen de rode avondlucht op de dijk” (Nederlands Dagblad, 5 september).

Boer Baecke in die laatste krant tegen de verslaggever: reporter: „Mooi, hé? Ja, hier gaan de meeste Kamerleden om.”

Daarentegen lees je erg weinig over het economische belang van Europa’s grootste havenstad Rotterdam bij het belemmeren van de bereikbaarheid van concurrent Antwerpen (nummer twee). Voor de Vlamingen getuigt is in dit stilzwijgen gen evident van de perfide Hollandse koopmansgeest. aan het werk. Mooie verhalen over koeien, milieu en recht, en ondertussen de kassa laten rinkelen – ten koste van de buren. Het valt hun moeilijk hier geen kwade trouw in te zien.

Zeker, de laatste vertraging komt door een door de Zeeuwse milieufederatie aangespannen procedure bij de Raad van State. Ook de Belgen weten dat de groene beweging geen spreekbuis is van de Rotterdamse havenbaronnen. Zij kunnen slechts constateren dat, hoewel binnen Nederland allerlei deelbelangen strijdige Schelde-agendaatjes hebben, het nettoresultaat een perfecte verdediging vormt van het nationaal economische belang.

Volgens de Antwerpse havenwethouder kost elk jaar vertraging van de baggerwerkzaamheden de haven van Antwerpen 70 miljoen euro. De Vlamingen menen dat de slag om de internationale zeecontainervaart op een beslissend moment heeft bereikt. is. „Komt de uitdieping er niet, dan degradeert Antwerpen tot een haven van tweede rang”, aldus hoogleraar maritiem recht Eric van Hooydonck in een interview in Knack  van 26 augustus. De angst de toegang naar zee te verliezen zit diep.

De bevaarbaarheid van de Westerschelde is in de verhoudingen tussen de noordelijke en de zuidelijke Nederlanden zo zwaar beladen dat het moeilijk te begrijpen is hoe lichtzinnig politiek Den Haag omspringt met de kwestie. De val van Antwerpen (1585) met de daaropvolgende blokkade van de Schelde was een oermoment in de scheiding van zuiden en noorden, van de Spaanse Nederlanden en de Republiek. Antwerpen werd van de zee afgesneden; Amsterdam nam de dominante positie van de Scheldestad over. Bij de Vrede van Münster (1648) bedong de Republiek een bestendiging van de blokkade. Pas in het Scheidingsverdrag van 1839 – na de korte hereniging van noord en zuid onder de Fransen en koning Willem I – verwierf een onafhankelijk België de toezegging dat de Schelde open zou gaan. Dit recht was bedoeld om de prille staat economisch levensvatbaar te maken. Nederland, dat ook destijds al traineerde, moest instemmen onder druk van Londen en Parijs.

Op 21 augustus jl., ruim een week nadat de Vlaamse premier Peeters de Nederlandse ambassadeur op het matje had geroepen, leek het of Balkenende de zaak alsnog ter hand ging nemen en de emoties rond de eigen Zeeuwse geboortegrond opzij zette ten gunste van de politieke verstandhouding met de zuiderburen. Dat was verstandig.

Zoals buren elkaar van de normen-en-waardenpremier niet in de haren moeten vliegen over de hoogte van de heg, zo zouden buurlanden ook geen ruzie mogen krijgen over het uitbaggeren van een sloot. Zeker als afspraken gemaakt zijn. Goed nabuurschap blijft voor staten ook in tijden van globalisering van belang. Net als in een straat kunnen buren elkaar helpen, maar elkaar ook eenvoudig het leven zuur maken – van mosselboycot tot wegenvignet. En landen kunnen niet verhuizen.

Dit Haags moment van fatsoen in het algemene belang schijnt alweer voorbij. Afgelopen vrijdag liet Balkenende weten dat de Raad van State mogelijk meer tijd nodig heeft voor een uitspraak. De verdragsmatige deadline voor het begin van de baggerwerkzaamheden, eind 2009, zal niet gehaald worden. De premier legt zich daarbij neer („ik heb te maken met juridische mogelijkheden en onmogelijkheden”). Daarop liet zijn collega Peeters weten dat de Vlaamse regering zich beraadt op nadere stappen. Willen de Vlamingen van Den Haag een noodwet eisen voor onteigening van de Hedwigepolder?

Sommige Vlamingen willen verder gaan. Genoemde Antwerpse hoogleraar Van Hooydonk stelde in Knack: „Als de Nederlanders het verdrag van 1839 mogen behandelen als een vodje papier, dan mogen wij het debat over de Belgische staatsgrenzen heropenen.” Hij doelt op Belgische aanspraken op Zeeuws-Vlaanderen en Limburg. Het is ferme taal, nog niet geheel doorgedrongen tot het Hollandse gemijmer bij avondlicht over een polder.

De hele zaak toont eens te meer hoezeer oude politieke ordeningsprincipes tussen staten ook in het zogenaamde ‘Europa zonder grenzen’ van kracht blijven. Binnen de Unie mogen de staatsgrenzen weliswaar door alles en iedereen worden overgestoken, maar ze liggen er nog steeds. De Unie heeft geen grip op grensconflicten tussen lidstaten; die gaan aan haar bestaan vooraf. Zo kan lidstaat Slovenië een stap naar Europese toetreding van buurland Kroatië blokkeren vanwege een achttien jaar oud geschil over een stukje Adriatische kust dat Slovenië toegang geeft tot de internationale wateren. Balkantoestanden? Nee dus.

In de laaglandse delta weten we dat zo’n geschil eeuwen kan duren.

Reageren kan op nrc.nl/middelaar (Reacties worden openbaar na beoordeling door de redactie.)

Touroperators bieden lucratieve ijsbrekerexpedities aan. Waar voorheen heroïsche ontdekkingsreizigers vastliepen in ijs, kun je nu vanaf een ligstoel op het dek walrussen en ijsberen bekijken.

Ook de aan de Noordelijke IJszee gelegen staten ontwaren kansen in de opwarming. Ze haasten zich hun claims op het poolgebied te doen gelden. Vorige week bezocht de Canadese premier Harper gedurende vijf dagen het uiterste noorden van zijn land. Hij inspecteerde er militaire bases, hield een kabinetszitting en kondigde investeringen aan. Harpers motto inzake de Canadese soevereiniteit in het arctische gebied: use it or lose it.

Terzijde: zou het toeval zijn dat juist Canada van de grote industrielanden achteraan bungelt met de klimaatdoelstellingen, terwijl het land doorgaans zo toegewijd is aan het internationale recht en milieu? Volgens cijfers van begin juli over de G8 komt Canada achter Rusland (nummer zes) en Amerika (zeven) in de beoogde vermindering van CO2-uitstoot. Het tegengaan van een kleine temperatuurstijging is wellicht niet de hoogste prioriteit wanneer je grootste natuurlijke vijanden kou, sneeuw en ijs heten.

Hoe dit ook zij, de Canadezen reageren opvallend assertief op het arctisch spierballenvertoon van Rusland. Eind juli zei een Russische generaal dat zijn land volgend voorjaar parachutisten op de Noordpool wil laten landen. Twee jaar geleden plantte een Russische onderzeeër vier kilometer onder dat noordelijke punt een vlag om de soevereiniteit op te eisen. De race naar de Noordpool is geopend.

Deze territoriale aanspraken zullen onvermijdelijk gaan botsen nu de inzet hoger wordt. Waar de grenzen liepen is nooit vastgelegd (noch door legers uitgevochten). Zolang de noordelijke zeeën onbevaarbaar waren en de in het gebied aanwezige aardolie, aardgas en mineralen onder een dikke ijslaag waren bedekt, bleven het theoretische discussies. Nu gaat het om zeggenschap over zeeroutes die het verkeer tussen Europa en Azië aanzienlijk kunnen bekorten en om exploitatie van vermoedelijk aanzienlijke energievoorraden.

Vijf staten liggen aan de Noordelijke IJszee en hebben kaartjes voor de poolrace: behalve Canada en Rusland zijn het de Verenigde Staten (met Alaska), Denemarken (met Groenland) en Noorwegen. In het internationaal zeerecht moeten landen die aanspraak maken op een verder dan tweehonderd zeemijlen uit hun kust gelegen gebied aantonen dat de continentale plaat onder water doorloopt. Een VN-commissie buigt zich over zulke juridisch-geologische claims. De komende jaren zal blijken of dit orgaan voldoende gezag heeft om de strijd tussen de oprukkende nationale vlaggen te beteugelen.

Ook voor de Europese Unie spelen hier potentieel grote strategische belangen. Er gaat niettemin weinig aandacht naar uit. Sinds de val van de Berlijnse Muur is men vooral gefascineerd door de oostgrens: hoever kan en wil Europa oostwaarts reiken? Ook de externe problemen waarover men zich tegen heug en meug gezamenlijk bekommert, schijnen vooral uit het zuidoosten en zuiden te komen, van de brandhaarden op de Balkan en de Kaukasus tot de migratiestromen uit Afrika.

Met de aanvraag door IJsland vorige maand voor toelating tot de Unie vraagt ook het uiterste noordwesten van de Europese ruimte ineens aandacht. Mogelijk treedt het Noord-Atlantische eiland al in 2012 toe. IJsland ligt net buiten de poolcirkel en heeft er geen territoriale claims. Het zou de Europese Unie hoogstens op de drempel van het poolgebied brengen.
Anders ligt het met Groenland. Dat is ‘Europa’s poort naar het poolgebied’, aldus recent Carsten Schymik van de Duitse denktank Stiftung Wissenschaft und Politik. Het enorme eiland, voor de kust van Canada maar deel van het koninkrijk Denemarken, komt met zijn grondgebied het noordelijkst van de vijf poolpretendenten.

De Europese Unie strekt zich louter op grond van het feit dat Groenland tot Denemarken behoort tot in de Noordelijke IJszee uit. (Tenzij Noorwegen ooit zou toetreden.) Juridisch is de situatie evenwel complex. Groenland valt voor de buitenlandse politiek onder Denemarken, maar heeft een grote mate van bestuurlijke zelfstandigheid. In 1985 trad het uit de Europese Gemeenschap, waarvan het samen met het moederland sinds 1973 lid was; sindsdien heeft het de status van geassocieerd gebied, net als bijvoorbeeld de Nederlandse Antillen.

Terwijl IJsland over Icesave debatteerde vonden deze zomer ook in Groenland staatkundige ontwikkelingen plaats. Sinds 21 juni jl. – midzomer! – heeft het land vrijwel volledig zelfbestuur. Het is mogelijk een opstap naar een volledige onafhankelijke eigen staat.

Volgens Schymik is het niet uitgesloten dat Groenland terugkeert tot de Europese Unie.
Als de Unie wil meedoen met Rusland en Canada in de race naar de Noordpool is Groenland onmisbaar. Het verworven zelfbestuur brengt hier beweging. Als het eiland geheel onafhankelijk wordt van Denemarken gaat de deur voor de Unie dicht, tenzij de Groenlanders de IJslanders volgen en zelf aankloppen voor lidmaatschap. Het lijkt ver weg. Onzeker is of het arctisch ijs zal blijven smelten. Misschien is de Noordwest-Passage pas in 2030 meerdere maanden zonder ijsbrekers bevaarbaar. Maar een bekorting van de zeeroute tussen Rotterdam en Japan met eenderde is niet niks. Willem Barentsz, die vergeefs een Noordoost-Passage zocht, is in 1597 op Nova Zembla voor minder gestorven. En zoals Rusland en Canada beter beseffen dan Europa: in de internationale politiek is twintig jaar al overmorgen.