Het ging bliksemsnel. Vrijdagochtend 28 november, de Golf van Aden. De bemanning van de Biscaglia, een tanker met palmolie onder Liberische vlag op weg naar Rotterdam, ziet een speedboot met gewapende mannen op zich afvaren. Een alarmsignaal bereikt het Franse patrouillefregat Le Nivôse, dertig zeemijlen verderop. Dat stuurt rap een helikopter. „We kunnen hen nog beletten aan boord te gaan”, verzekert de kapitein, „meteen opstijgen”. De helikopter is er in tien minuten.

Te laat. De Biscaglia bleek ongewapend. Afgezien van een waterkanon. De vijf piraten, gewapend met mitrailleurs, konden een touwladder opgooien en aan boord klimmen. Drie opvarenden die zich hadden verstopt sprongen in zee toen ze de helikopter zagen en werden opgevist. De overige bemanningsleden, meest Indiërs, raakten gegijzeld. De kapitein van een ander patrouilleschip zei: „Als de piraten aan boord zijn, kunnen we niets meer doen.” (Le Monde 29 nov., The Times 29 nov.)

Per vandaag patrouilleren zes oorlogsschepen en drie verkenningsvliegtuigen van de Europese Unie in de Golf van Aden om de Somalische zeerovers af te schrikken, in aflossing van een NAVO- missie. Het verkeer op de kortste zeeroute tussen Azië en Europa heeft onder de piraterij te lijden. Toch is het een opmerkelijk initiatief. Weliswaar past het naadloos bij de dadendrang van onze tijdelijke chef-crisisbestrijding Sarkozy, maar waar komen die schepen vandaan?

De Europese Unie heeft geen vloot, evenmin als een leger. Er is wel een veiligheidspolitiek, onder meer rustend op ad hoc samenwerkingsverbanden tussen nationale legers. Met veel getelefoneer krijgt men manschappen en materieel bijeen. Verantwoordelijk generaal Bentégeat sprak in deze krant (20 nov.) van een „permanent niet-leger”. Zonder dat één fles champagne tegen de boeg is stukgeslagen heeft Europa nu blijkbaar ook een ‘permanente niet-vloot’.

Op de top van regeringsleiders, afgelopen donderdag en vrijdag, stonden behalve de financiële crisis en het klimaat ook de Europese veiligheid en het ‘Ierse Nee’ op de agenda. Die laatste twee zitten elkaar opvallend in de weg.

Wat betreft de veiligheid bevestigden Sarkozy, Brown, Merkel en de anderen ambitieuze doelstellingen. Ze willen „robuuste, flexibele en interoperabele” capaciteit om „concrete projecten” te kunnen uitvoeren; denk aan zeerovers jagen in Somalië, burgers beschermen in Tsjaad, agenten en rechters assisteren in Kosovo. De Unie moet binnen zestig dagen 60.000 man in het veld kunnen brengen voor een militaire missie. Ook zeiden de regeringsleiders tegen zichzelf: „De Europese Raad (…) roept de lidstaten op deze toezeggingen in de nationale eisen inzake uitrusting tot uiting te brengen.” Allemaal aan de slag voor de gezamenlijke veiligheid.

Dan het Ierse Nee. Daar was het geluid anders. De Ierse premier Cowen beloofde voor 1 november 2009 een tweede referendum over het Lissabonverdrag te houden. In ruil bedong hij bij zijn collega’s onder meer een hernieuwde garantie van de Ierse militaire neutraliteit. Die is inderdaad sterk met de nationale identiteit verweven. Na hun fel op de Britten bevochten onafhankelijkheid, in 1921, hadden de Ieren geen zin meer ‘to fight the English wars’. De strekking van die neutraliteitsgarantie zal volgens de Raadsconclusies luiden: „Het Verdrag van Lissabon laat het veiligheids- en defensiebeleid van de lidstaten onverlet, ook het traditionele neutraliteitsbeleid van Ierland en de verplichtingen van de meeste andere lidstaten.”

Natuurlijk wil men graag iedereen aan boord, maar dit is ook voor EU-begrippen fantasierijk. Het Lissabonverdrag, door alle regeringen ondertekend, bevat een clausule van wederzijdse bijstand in geval van een gewapende aanval op een van de lidstaten (art. 42c(7)). Concreet: als de Russen Finland binnenvallen, dat net als Ierland geen NAVO-lid is, moeten de andere 26 met alle mogelijke middelen bijspringen. Deze nieuwe bepaling is een uitdrukking van politieke solidariteit tussen de leden. Die solidariteit bestond al; een zinnetje in een verdrag kan haar niet opwekken.
Toch maakt deze bekrachtiging de Unie in zekere zin tot een militaire alliantie. Dus is het onzin te stellen dat het verdrag het defensiebeleid van de lidstaten ‘onverlet laat’.

Elke club kent leden die graag een biertje meedrinken, maar vertrokken blijken zodra de bar moet worden geveegd of de glazen gespoeld. De brutaalsten hebben, half buiten al, ook een reden. ‘Mag ik niet van de dokter’ of ‘zelf heb ik niets vies gemaakt’. In de Unie is het lid Ierland zo’n type. Dankzij de Europese markt en regiofondsen is het in dertig jaar erg rijk geworden, maar het mag niet corveeën vanwege zijn ‘neutraliteit’. Natuurlijk, sorry dat we iets gevraagd hebben.

In de speltheorie heten zulke figuren free riders, klaplopers. Ze profiteren van een collectief goed dat ook zonder hun bijdrage blijft functioneren. In dit geval het goed van de veiligheid, gewaarborgd door de NAVO en (steeds meer) de Unie. Een blik op de defensie-uitgaven per hoofd van de bevolking van de 27 EU-leden leert dat Ierland allerlaatste staat, met 0,52 procent van het BNP. Een blik op de kaart leert dat het eiland prettig is gelegen in een zee tussen bevriende kernmachten. Dan klinkt neutraliteit al een stuk minder nobel.

In de afgelopen onstuimige maanden – eerst de Georgisch- Russiche oorlog, toen de kredietcrisis – viel in Brusselse kringen te horen dat de nationale bevolkingen nu wel zouden begrijpen hoe belangrijk het is dat Europa de gezamenlijke belangen in de wereld verdedigt. Misschien wel. Maar zeker niet alle bevolkingen.

Ik zou voor dat referendum volgend najaar niet te hard rekenen op een Iers Ja.

Dit verhaal is geplaatst op maandag 15 december 2008 om 11:56 uur.