Toen tien jaar geleden de dotcom-bubbel barstte, voorspelde Paul McCulley van PIMCO, het grootste obligatiehuis ter wereld, dat het Amerikaanse stelsel van centrale banken, de Federal Reserve (Fed), een speculatieve zeepbel op de huizenmarkt zou creëren om het Amerikaanse hedonisme gaande te houden.

Mede onder invloed van de – door de Fed fors verlaagde – rente verdubbelden de huizenprijzen in de tien grootste steden van de Verenigde Staten tussen 2001 en 2006. De stijging van de huizenprijzen en de lage rente leidden ertoe dat op grote schaal tweede hypotheken werden afgesloten. Alleen al in het jaar 2005 verzilverden Amerikanen 750 miljard dollar van de overwaarde in de eigen woning (oftewel 6  procent van het bruto nationaal product), waarvan tweederde werd gebruikt voor persoonlijke consumptie en het opknappen van de eigen woning.

Vorige week kwam het Federal Open Market Committee van de Fed bijeen, dat het monetaire beleid voor de Verenigde Staten vaststelt. Op de financiële markten werd reikhalzend naar de bijeenkomst uitgekeken. Welk konijn zou centralebankpresident Ben Bernanke deze keer uit zijn hoed toveren om het wankele economische herstel te stutten? Anders dan tien jaar geleden kan Bernanke het officiële rentetarief, dat nu minder dan een kwart procent bedraagt, nauwelijks verder verlagen.

Na de val van de Amerikaanse zakenbank Lehman Brothers in september 2008 liet de Fed de geldpersen al volop draaien. Met de versgedrukte dollarbiljetten werden staatsobligaties en gebundelde hypotheekleningen aangekocht, de zogenoemde collateralized debt obligations (cdo’s), met het doel om de marktrente te verlagen en zo het kredietverkeer weer op gang te helpen.

Op Alphaville, het financiële -marktenblog van de Financial Times, vroeg men zich vorige week hardop af of de Fed deze keer niet gewoon aandelen (of beter nog: de hele aandelenmarkt) zou kunnen opkopen (en de facto een communistische heilstaat vestigen). Een hausse op de aandelenmarkt is in de jaren negentig immers een uiterst effectieve aanjager van de Amerikaanse economie gebleken.

Uiteindelijk heeft de Fed woensdag besloten om de rente op de eerder ingekochte staatsobligaties en andere schuldpapieren te herinvesteren in staatsobligaties (de wet staat rechtstreekse aankopen van aandelen door de Fed helemaal niet toe). Een maatregel van beperkte betekenis. De financiële markten vatten dit evenwel op als een teken dat het Amerikaanse stelsel van centrale banken ook dit keer weer alles uit de kast zou halen om de economie weer aan de praat te krijgen.

Er was één lid van het Federal Open Market Committee, president Hoenig van de centrale bank van Kansas, dat in scherpe bewoordingen het besluit van de meerderheid afwees. In een toespraak afgelopen vrijdag zei hij dat de Fed door meer geld in de economie te pompen het risico liep om opnieuw een boom-and-bust-cyclus in gang te zetten. Volgens Hoenig kan monetair beleid niet alle problemen oplossen waarvoor de Verenigde Staten zich gesteld zien. Er is nou eenmaal geen pijnloze manier om van een diepe recessie en torenhoge schuldenlast over te schakelen naar robuuste en duurzame economische groei.

Het probleem waar de economie mee kampt, is niet langer een tekortschietende vraag zoals dat eind 2008 en begin 2009 wel het geval was. De wereldeconomie groeit dit jaar naar verwachting met 4,6 procent. Waar het wel aan schort, is vraag naar Amerikaanse producten. Maar dat is een structureel probleem dat je niet kunt verhelpen met een simpele renteverlaging. Door telkens de geldpersen aan te zetten en over de structurele problemen heen te behangen, breng je de oplossing juist verder buiten bereik.

Consumentisme klinkt namelijk verdacht veel als ‘Komfortismus’, zoals Ian Buruma en Avishai Margalit het beschreven in hun fraaie boekje Occidentalism – The West in the Eyes of its Enemies (2004). Verslaafd aan comfort, zekerheid, geld en materie, en niet bereid om risico’s te nemen. Niet exact een ideale broedplaats voor de broodnodige innovatie. De kern van creatieve destructie is immers dat door schaarste creativiteit wordt aangeboord. Of zoals Simone de Beauvoir het ooit zei: kunst wordt geboren in tijden van crisis.

Bovendien gaat anders dan in het verleden een hoge werkloosheid (9,5 procent) deze keer samen met een relatief hoog percentage openstaande vacatures (2,5 procent). Als de relatie tussen werkloosheid en vacatures dezelfde was gebleven als die tussen 2000 en 2008 was, dan zou de werkloosheid gegeven het aantal vacatures nu 6,5 procent in plaats van 9,5 procent moeten bedragen. Er is kennelijk sprake van een mismatch tussen het werk dat wordt aangeboden en het werk dat wordt gezocht.

Maar tegen die mismatch kun je met monetair beleid weinig uitrichten. Met een lage rente kan de Fed misschien wel zodanige voorwaarden creëren dat een koekjesfabriek weer koekenbakkers in dienst wil nemen, maar de Fed kan er niet voor zorgen dat bouwvakkers die werkloos zijn geworden omdat de huizenmarkt is ingestort zich laten omscholen tot koekenbakkers.

Daarom is het een illusie te denken dat de Verenigde Staten de huidige crisis op een pijnloze manier te boven kunnen komen. Ik vind dat een zegen. Als de afgelopen tien jaar iets hebben aangetoond, dan is het wel dat er geen ontevredener burger is dan een gepamperde burger.

Voor Maxime Verhagen is een kabinet van VVD en CDA met gedoogsteun van de PVV zijn natuurlijke habitat: ultrarechts, pro-Israël en achterbaks. Van hem verbaast het me dus niet.

Van Mark Rutte verbaast het me wel. De enige gedachte die mij na de verkiezingsuitslag van 9 juni geruststelde, was dat Rutte zo’n door en door integere jongen was. Zeker, zijn partij telt een aantal bloedhonden, maar de verkiezingsoverwinning had hem, zo nam ik aan, zoveel gezag binnen zijn eigen partij opgeleverd dat hij die wel de baas kon.

Het kabinet waar Rutte straks naar alle waarschijnlijkheid leiding aan gaat geven is echter niet anders dan een enkeltje Middeleeuwen.

Als ik Rutte moet geloven, is New York altijd een bron van inspiratie voor hem geweest. Laten we hopen dat de vijfde informateur op rij – Ivo Opstelten – het voorbeeld van New York goed voor ogen houdt als hij met de drie partijen over een regeer- en gedoogakkoord onderhandelt. In New York is de hypotheekrente slechts beperkt aftrekbaar. De onroerendzaakbelasting (ozb) is in New York tien keer zo hoog als in Amsterdam, behoudens in achterstandswijken waar de overheid nieuwe woningbouwprojecten wil stimuleren. Daar betaal je gedurende de eerste tien jaar slechts 10 procent van de ozb die normaal verschuldigd is.

Op de meeste toevoerwegen naar New York, de bruggen en de tunnels, wordt 5 dollar tol geheven. Automobilisten die hun auto op Manhattan willen parkeren, moeten daar al gauw meer dan 25 dollar per uur voor betalen. De belasting op brandstof en auto’s is weliswaar lager dan in Nederland, maar daar staan torenhoge verzekeringspremies tegenover. De tarieven voor het openbaar vervoer zijn in New York niet hoog, en mensen met een laag inkomen krijgen de Metrocard, die onbeperkt toegang biedt tot alle metro- en buslijnen, met 50 procent korting.

In New York is er verhoudingsgewijs drie keer zoveel sociale woningbouw als in Amsterdam. De gemiddelde huur in de zogenoemde ‘projects’ bedraagt 325 dollar per maand. Het bruto minimumloon is in New York met 7,25 dollar lager dan in Nederland, maar dankzij de Earned Income Tax Credit (EITC) houden mensen met een jaarinkomen tot 37.000 dollar netto meer over dan ze bruto verdienen. De hoogte van de EITC hangt af van de hoogte van het inkomen en de gezinssamenstelling en beloopt maximaal 4.800 dollar per jaar. Mensen met een inkomen tot 30.000 dollar netto per jaar kunnen gebruikmaken van Medicaid, oftewel gratis gezondheidszorg.

In New York is iedereen vrij om willekeurig welk religieus hoofddeksel of gewaad te dragen. Dat geldt net zozeer voor de orthodoxe joden in Williamsburg, met hun pruiken, pijpenkrullen, baarden en bonthoeden, als voor de vrouw in boerka die ik laatst op Bowery Street ontwaarde. Omdat hij burgemeester van alle New Yorkers wil zijn, bezoekt Mike Bloomberg op vrijdag moskeeën – straks ongetwijfeld ook de moskee die nu op Ground Zero wordt gebouwd –, op zaterdag synagogen en op zondag kerken.

De nieuwste lichting van de New York Police Department (NYPD) heeft rekruten die geboren zijn in maar liefst 68 verschillende landen. Een aantal van hen is zelfs speciaal in het buitenland geworven. Volgens Mike Bloomberg is het essentieel dat het politiekorps de diversiteit van de bewoners van de stad weerspiegelt, als het de problemen van de verschillende bevolkingsgroepen effectief wil oplossen. De statistieken geven de burgemeester gelijk: de criminaliteit in New York is al jaren gestaag aan het dalen. Vorig jaar werden in New York verhoudingsgewijs minder moorden gepleegd dan in Amsterdam, hetgeen veelbetekenend is omdat de New Yorkse burgemeester het vrije wapenbezit, dat in de Amerikaanse grondwet verankerd is, niet kan verbieden, hoe graag hij dat ook zou willen.

Een paar weken geleden demonstreerden tienduizenden illegalen in Downtown Manhattan tegen de nieuwe immigratiewet in de Amerikaanse staat Arizona, die inmiddels door een rechter alweer grotendeels buiten werking is gesteld. De NYPD had de wegen speciaal afgezet zodat de demonstranten alle ruimte hadden om hun grieven te uiten. De illegalen kunnen demonstreren tegen overheidsbeleid zonder dat ze hoeven vrezen dat ze in een razzia worden opgepakt en gedeporteerd. Kinderen van illegalen mogen in New York gewoon naar school, voor (gratis) spoedeisende hulp kunnen ze in het ziekenhuis terecht en illegalen kunnen, als ze slachtoffer zijn geworden van een misdrijf, de hulp inroepen van de politie zonder dat ze bang hoeven te zijn dat ze het land worden uitgezet.

Volgens Mike Bloomberg vormt global warming net zo’n grote bedreiging voor mensen als terrorisme. De stad New York onderneemt daarom allerhande initiatieven om het energieverbruik terug te dringen en het gebruik van schonere energiebronnen te stimuleren. In een toespraak voor de Verenigde Naties pleitte Bloomberg vorig jaar voor een wereldwijde CO2-belasting, die met name de VS als een van ’s werelds grootste vervuilers zwaar zou treffen.

In een interview met Paul Rosenmöller – nota bene opgenomen in New York – zei Mark Rutte dat hij zijn oud-partijgenoot Geert Wilders een man met inktzwarte denkbeelden vond. Dat was meer dan vier jaar geleden, dus nog ruimschoots voor de vertoning van Fitna, de kopvoddentaks en het dreigement van Wilders op de Deense televisie om tientallen miljoenen moslims te deporteren.

Wat een verraad.

Ik benijd Barack Obama noch Mark Rutte. Minder dan twee jaar na de indrukwekkende verkiezingszege van Obama, waarbij de Democraten behalve het Witte Huis ook de meerderheid in de Senaat en het Huis van Afgevaardigden in de wacht sleepten, is het vertrouwen in de Amerikaanse president op een dieptepunt beland. Bijna zes op de tien kiezers zeggen niet te geloven dat de president de juiste beslissingen neemt voor het land, en een duidelijke meerderheid van de kiezers keurt de manier waarop Obama de economische problemen te lijf gaat af. Het is niet uitgesloten dat, bij de tussentijdse verkiezingen die in november worden gehouden, de Democraten de meerderheid in het Huis van Afgevaardigden en misschien zelfs de Senaat verliezen.

Mark Rutte heeft, op instigatie van de koningin bij monde van de vicevoorzitter van de Raad van State, Herman Tjeenk Willink, wekenlang onderhandeld over Paars Plus. Die ene dag in de week dat hij even op zijn lauweren kon rusten, werd strijk en zet vergald door de peiling van Maurice de Hond die uitwees dat Geert Wilders slapend rijk zou worden als de VVD met PvdA, D66 en GroenLinks zou gaan regeren. Het morrende volk eist een coalitie over rechts. En dus heeft Rutte de formatie van Paars Plus laten stranden op de kilometerheffing (die in 2006 nota bene nog in het VVD-verkiezingsprogramma stond) en de hypotheekrenteaftrek.

De grieven van de Amerikaanse kiezers lijken mij steekhoudender dan die van de Nederlandse kiezers. Op 31 december 1999 telde de private sector in de VS 110 miljoen banen. Op 31 december 2009 waren dat er nog slechts 108 miljoen, een verlies van twee miljoen banen oftewel 1,4 procent, terwijl de bevolking in diezelfde periode met bijna 10 procent is gegroeid. Alleen dankzij een toename van het aantal banen in de publieke sector kwam het totale aantal banen eind 2009 nog net 0,3 procent hoger uit dan eind 1999. Terwijl de bedrijfswinsten inmiddels weer een vlucht nemen, blijft de werkloosheid in de Verenigde Staten ook dit jaar hardnekkig steken op 9,5 procent.

De jaren 1999 en 2009 zijn natuurlijk niet zonder meer te vergelijken. Het jaar 1999 stond geheel in het teken van de dotcom-hausse. Bedrijven waren wanhopig op zoek naar personeel in verband met de millenniumbug die alle computerprogramma’s en daarmee de hele ontwikkelde wereld zou ontregelen. Investeerders wisten niet hoe hard ze geld naar dotcom-starters moesten gooien. Nina Brink was in Nederland een treurig voorbeeld van zo’n starter. Eind 2009 daarentegen likte de hele westerse wereld de wonden die waren veroorzaakt door het uiteenspatten van de bubbel op de huizenmarkt. Maar ook twee jaar daarvoor, in 2007, toen de huizenmarktbubbel en de werkgelegenheid in de VS juist op hun hoogtepunt waren, telde de Amerikaanse private sector nog altijd niet meer dan 115 miljoen banen.

De belastingverlagingen van Bush en de consumptiedrift van de Amerikanen hebben de afgelopen tien jaar wel economische groei en banen gegenereerd, maar dan toch vooral in China en in veel mindere mate in de VS. Steven Wieting van de Amerikaanse bank Citigroup vroeg zich deze week hardop af waarom werkgevers überhaupt nog werknemers in dienst zouden nemen als je van de 4.950 dollar die een enkele ziektekostenpolis in de VS kost, vier werknemers in Brazilië, China of India kunt betalen.

Het ressentiment van de Amerikaanse kiezers begrijp ik dus wel (in hoeverre je Barack Obama de hoge werkloosheid in de schoenen kunt schuiven is een heel andere vraag). Globalisering lijkt daadwerkelijk de bestaanszekerheid van miljoenen Amerikanen in gevaar te brengen.

Van het ongenoegen in Nederland begrijp ik veel minder. Van 1999 tot 2008 is het arbeidsvolume (dat is het totale aantal banen omgerekend naar voltijdbanen) in de private sector in Nederland met bijna 10 procent gestegen van 3,9 naar 4,3 miljoen, terwijl de bevolking in diezelfde periode met niet meer dan 4 procent is gegroeid. In banen gemeten gaat het zelfs om een stijging van bijna 18 procent. Als gevolg van de economische crisis is de werkgelegenheid in de private sector in 2009 wel weer iets gedaald, maar dat effect is beperkt gebleven.

De ervaring van de afgelopen tien jaar toont aan dat Nederland, dankzij de unieke ligging, bij uitstek in staat is om te profiteren van de stormachtige globalisering. Er is geen enkele reden om aan te nemen dat dat in de toekomst anders zal zijn. De economische groei zou de komende jaren daarom voldoende moeten zijn om – met de broodnodige aanpassingen van de arbeidsmarkt – iedereen die kan werken in Nederland daadwerkelijk uitzicht te bieden op betaald werk. Dat zullen geen vaste banen voor het leven zijn. Maar wie van de zap-generatie zit daar überhaupt nog op te wachten?

Daarmee is de prangende vraag ‘wat moeten we met de islam?’ meteen beantwoord. Want het zijn de verzorgingsstaat en het ontbreken van kansen die de integratie van migranten in Nederland hinderen, niet hun geloof. Hoe vaak Geert Wilders ook het tegendeel beweert.

Als het aan de farmaceutische industrie ligt komt er binnenkort ook een Viagra voor vrouwen op de markt. Hoewel de Amerikaanse Food and Drug Administration (FDA) twee weken geleden nog een lustopwekkend middel voor vrouwen met een laag libido afwees, moedigde het panel van de FDA de Duitse fabrikant Boehringer Ingelheim wel aan om verder onderzoek te doen vanwege de verwachte voordelen. Naar verluidt zijn verschillende geneesmiddelenfabrikanten al een flink eind op weg om de gouden graal te vinden.

Ik zie geen principiële bezwaren tegen een lustopwekkend middel voor vrouwen. Ook als een laag libido geen medische aandoening is, kan een hoger libido nog altijd een bron van genot zijn. Met andere kunstgrepen op het (volwassen) vrouwenlichaam, zoals borstvergroting of –verkleining, liposuctie en botox heb ik eveneens weinig moeite, mits het op medisch en esthetisch verantwoorde wijze gebeurt. Vooral aan dat laatste schort het nogal eens.

Dat de gefotoshopte blote vrouwenbillen op de levensgrote billboards tot meer gevallen van anorexia zouden leiden, waag ik te betwijfelen. Volgens wetenschappelijk onderzoek is genetische aanleg een belangrijker factor voor het ontwikkelen van de eetstoornis anorexia nervosa dan dergelijke omgevingsfactoren. Bovendien is het gros van de vrouwen te dik. Dus de borden zijn op zijn best ineffectief.

Ook in het New Yorkse straatbeeld zie ik geen bewijs dat de ideale vrouw een soort pin-up moet zijn. Integendeel. Waar ik woon, één van de hipste wijken van de stad, zijn schonkige en mollige meiden juist de nieuwste rage.

Ik vraag me wel af of de kwaal waar Boehringer Ingelheim een middel voor zoekt in de praktijk veel voorkomt. Vrouwen die zich onder voorwendselen als ‘moe’ of ‘hoofdpijn’ in bed van hun partner afwenden, zoals Emma Brunt op 21 juni op deze pagina schreef, klinkt zo twintigste-eeuws. De vrouwelijke terughoudendheid van toen kan volgens mij grotendeels worden teruggevoerd op de destijds heersende sociale en religieuze opvattingen over seks (kerkgaande vrouwen hebben nog altijd een lager libido dan andere vrouwen).

Tegenwoordig schromen vrouwen niet als het om hun seksualiteit gaat. De 17-jarige Amerikaanse actrice en popster Miley Cyrus, beter bekend als Hannah Montana van de gelijknamige televisieserie, liet zich onlangs nog zonder onderbroek wijdbeens fotograferen (of het publiceren van de foto’s kinderporno vormt, is een vraag waar juristen in de VS zich nu over buigen). Twee weken geleden zat Lady Gaga in het warenhuis Bergdorf Goodman pal naast mij torenhoge pumps te passen. Onder het piepkleine colbertje dat ze aan had waren haar blote borsten voor iedereen duidelijk zichtbaar.

Schrijfsters als Heleen van Royen, Catherine Millet en Charlotte Roche hebben – op minder en meer literaire wijze – de afgelopen jaren de vrouwelijke begeerte tot op het bot uitgebeend. Het zijn de mannen die zich plotseling afzijdig houden. Schrijvers als Philip Roth, Norman Mailer en John Updike schreven nog in geuren en kleuren over de vleselijke geneugten. Maar de nieuwste generatie auteurs vindt zichzelf simpelweg te cool voor seks, zoals KatieRoiphe eind vorig jaar in een essay in The New York Times Book Review opmerkte.

Net nu vrouwen het liefst veelvoudig en simultaan gepenetreerd willen worden, lijken mannen hun belangstelling voor de geslachtsdaad geheel en al te hebben verloren. Een romanpersonage die te veel waarde hecht aan seks of zelfs maar naar seks verlangt, wordt door de jonge schrijvers als achterlijk beschouwd. Passiviteit en een diepe ambivalentie ten aanzien van seksuele begeerte worden daarentegen gezien als teken van een complex en diepzinnig geestesleven.

Roiphe noemt als voorbeeld de jonge vrouw die in Dave Eggers’ roman U zult versteld staan van onze beweeglijkheid (2002) zich na een discobezoek uitkleedt en bovenop de mannelijke hoofdpersoon gaat liggen in afwachting van meer. Maar hij wil slechts dat ze roerloos blijven liggen zodat ze elkaars warmte kunnen voelen. Benjamin Kunkel beschrijft in Besluiteloos, een bildungsroman uit 2006 die zich grotendeels op Manhattan afspeelt, hoe de hoofdpersoon op een broertje-en-zusje-achtige wijze met zijn vaste vriendin slaapt en meestal afziet van ‘regelrechte’ seks.

En dan zijn er nog schrijvers als Jonathan Safran Foer die het heikele onderwerp van de volwassenmensenseks helemaal vermijden door over kinderen, maagden en de bio-industrie te schrijven.

Wat in de literatuur voorvalt is natuurlijk niet een-op-een een afspiegeling van de werkelijkheid. Maar het is vaak wel een voorbode. Als dit scenario zich materialiseert zit er voor heteroseksuele vrouwen weinig anders op dan opnieuw onverschilligheid ten opzichte van de andere sekse te veinzen, hun eigen lustgevoelens ten spijt. Dat biedt historisch gezien de beste kansen dat hun verlangens ingelost zullen worden.

De farmaceutische industrie die het vrouwenbrein afspeurt om een geneesmiddel te vinden voor ‘hypoactive sexual desire disorder’ (HSDD oftewel een laag vrouwelijk libido) zou er goed aan doen om tegelijkertijd op zoek te gaan naar een middel voor ‘hyperactive sexual desire disorder’. Een hoog libido is naar ik aanneem ook geen medische aandoening, maar kan door de bezitster ervan niettemin als reuze hinderlijk worden ervaren.

De Europese Unie lijkt – van een comfortabele afstand bezien – plotseling wonderbaarlijk gedecideerd en daadkrachtig. De ministers van Financiën van de eurozone hebben in mei een reddingsfonds gecreëerd met 860 miljard euro dat voorlopig afdoende bescherming biedt tegen een eventueel default van Griekenland of andere landen in de europeriferie. De eerste contouren van een Europese economische regering worden zichtbaar. De Europese Centrale Bank (ECB) is over haar eigen schaduw heen gestapt en is op bescheiden schaal begonnen met het aankopen van staatsobligaties van probleemlanden.

Tussen de grootste landen, het Verenigd Koninkrijk, Duitsland en Frankrijk, bestaat overeenstemming over een bankenbelasting die enkele miljarden aan de nationale begrotingen moet toevoegen. En tijdens de Europese top vorige week in Brussel is besloten om de 25 grootste banken en financiële instellingen in de eurozone aan een zogenoemde stresstest te onderwerpen. Last but not least, de regeringen in de eurozone hebben in de afgelopen weken forse bezuinigingsvoorstellen gedaan in een poging om de eigen begroting en nationale staatsschuld weer onder controle te krijgen.

Op deze maatregelen valt het een en ander af te dingen. Willem Buiter, chief economist van Citigroup, beveelt een reddingsfonds van 2.000 miljard in plaats van 860 miljard euro aan. Volgens Casper de Vries, hoogleraar monetaire economie aan de Erasmus School of Economics, heeft het de voorkeur dat de ECB credit default swaps verkoopt voor de staatsobligaties van probleemlanden in plaats van de staatsobligaties van die landen zelf aan te kopen. Sylvester Eijffinger en Edin Mujagic betogen in de Volkskrant (19 juni) dat een bankbelasting onwenselijk is omdat deze het internationale speelveld voor de banken zou verstoren. En over de stresstest bestaat vooral veel onduidelijkheid. Zo is niet bekend wat er gebeurt met de banken waarvan de testresultaten tegenvallen.

Maar de meningen zijn het meest verdeeld (en de emoties lopen het hoogst op) over de bezuinigingsmaatregelen die de landen van de eurozone willen doorvoeren. Degenen die van mening zijn dat overheden door middel van oplopende begrotingstekorten het nog zwakke economische herstel moeten blijven stimuleren, staan lijnrecht tegenover diegenen die van mening zijn dat het heilzamer is de tekorten te bestrijden om zo het vertrouwen van de financiële markten en consumenten terug te winnen. (Voor een samenvatting van de argumenten van voor- en tegenstanders: zie de column van Ben Knapen van 23 juni.)

Ik bevind me in het tweede kamp. Anders dan eind 2008, na het faillissement van de Amerikaanse zakenbank Lehman Brothers, staat de wereldeconomie nu niet op het punt van instorten. Het Internationaal Monetair Fonds (IMF) voorziet voor 2010 een groei van de wereldeconomie met ruim 4 procent nadat die vorig jaar met een half procent is gekrompen (World Economic Outlook, mei 2010). Die groei wordt grotendeels gegenereerd in de opkomende economieën, waaronder de BRIC-landen (Brazilië, Rusland, India en China), die samen een kwart van de wereldeconomie vertegenwoordigen en bijna de helft van de wereldbevolking herbergen.

China geeft duidelijke signalen af dat het voor economische groei minder afhankelijk wil zijn van export, en juist meer wil vertrouwen op binnenlandse bestedingen. Vorige week maakte de People’s Bank of China (PBoC), de centrale bank van het land, onverwachts bekend dat het de vaste koppeling tussen de renminbi en de Amerikaanse dollar zou loslaten waardoor de koers van de renminbi in beperkte mate kan stijgen ten opzichte van de dollar. Dat betekent dat westerse producten voor Chinese consumenten goedkoper en dus aantrekkelijker zullen worden.

Veelzeggender is misschien wel de ruimte die de Chinese leiders de afgelopen maanden de arbeiders hebben gegeven om hun onvrede te uiten over de Spartaanse omstandigheden waaronder ze moeten werken.

Zo deden de door de staat gecontroleerde media vorige maand uitgebreid verslag van de stakingen bij de Honda-fabriek in Guangzhou. Na de elfde zelfmoordpoging (waarvan negen geslaagde) bij elektronicafabrikant Foxconn stond op de voorpagina van de China Daily een levensgroot portret van Terry Gou, de baas van Foxconn, die met een grote witte zakdoek het zweet van zijn voorhoofd wiste en aan nabestaanden stamelend zijn excuses aanbood. Het bedrijf dat de iPads voor Apple en laptops voor Dell vervaardigt, heeft sindsdien de lonen voor de laagstbetaalde werknemers verdrievoudigd. Dat deze loonsverhogingen ten koste gaan van de winstmarges van de buitenlandse opdrachtgevers, lijkt Peking niet te deren.

Met de zwakkere euro is de eurozone uitstekend gepositioneerd om te profiteren van de aantrekkende wereldhandel (plus 25 procent in het eerste kwartaal van 2010). De meeste bezuinigingsmaatregelen zullen bovendien pas met vertraging hun beslag krijgen, zodat de fragiele economische groei niet in de knop gebroken wordt, zoals SP-leider Emile Roemer het tijdens een verkiezingsdebat zo poëtisch uitdrukte. De economische crisis kan daarnaast voor de linkse partijen als excuus dienen om de broodnodige structurele hervormingen op de arbeidsmarkt door te voeren, waaronder verhoging van de pensioenleeftijd, versoepeling van het ontslagrecht en versobering van de uitkeringen. Never let a good crisis go to waste, zoals ze hier in Amerika zo graag zeggen.

Dat het Europese besluitvormingsproces van dichtbij weinig fraai oogt moet men maar op de koop toe nemen. Ik kan u verzekeren dat de aanblik van president Obama die verzwolgen dreigt te worden door de olievlek in de Golf van Mexico, en onderwijl gedesavoueerd wordt door zijn militaire bevelhebber in Afghanistan, ook nauwelijks te harden is.

Wilt u reageren? Dat kan op nrc.nl/mees

Job Cohen zei het ietwat beteuterd vorige week. Hij was lijsttrekker geworden vanwege de opkomst van de PVV, maar in de campagne speelde de partij van Geert Wilders nauwelijks een rol van betekenis. In plaats van een lans te kunnen breken voor een ‘fatsoenlijke samenleving waarin iedereen meetelt’, het lesje dat hij zo goed van buiten had geleerd, moest Cohen het in de debatten opnemen tegen Mark Rutte, die hem aftroefde met de klinkende economische resultaten van het VVD-verkiezingsprogramma.

De tragiek van Cohen is dat de VVD ook op het punt van de integratie beter scoort dan de PvdA. Het integratiedebat in Nederland is jarenlang over hoofddoekjes gegaan. Vorig jaar nog probeerde de PvdA een duit in dat zakje te doen met een even onbeholpen als onbehouwen integratieresolutie. Terwijl in de resolutie overvloedige aandacht werd besteed aan randverschijnselen als boerka’s, djellaba’s en handen weigerende ambtenaren, was er nauwelijks aandacht voor de arbeidsmarkt.

Ten onrechte. Wie het multiculturele drama in Nederland wil doorgronden, moet kijken naar de hoge uitkeringsafhankelijkheid onder migranten. Op deze plaats heb ik al vaak op de bruto minimumloonkosten gewezen. Die zijn in Nederland de hoogste ter wereld. Daardoor is er in Nederland niet een noemenswaardige markt voor persoonlijke dienstverlening. Maar ook de hoge belasting- en premiedruk op alle andere inkomensniveaus speelt een belangrijke rol.

Een verhoging van het toptarief voor de inkomstenbelasting zoals PvdA en SP voorstaan, heeft twee tegengestelde effecten. Aan de ene kant zal als gevolg van de tariefsverhoging het besteedbaar inkomen kleiner worden. Ter compensatie zullen individuen geprikkeld zijn om meer uren te werken (het inkomenseffect). Aan de andere kant wordt vrije tijd goedkoper, waardoor individuen geprikkeld zijn om minder uren te werken (het substitutie-effect). Welk effect groter is, is een empirische kwestie.

Bas Jacobs, hoogleraar economie en openbare financiën aan de Erasmus School of Economics, heeft er in een artikel in het vaktijdschrift Economisch Statistische Berichten op gewezen dat de door de PvdA en SP voorgestane verhoging van het toptarief naar respectievelijk 60 en 65 procent contraproductief is, omdat de belastinggrondslag dusdanig kleiner wordt dat er per saldo minder in plaats van meer belastinginkomsten zijn. Niet alleen werken mensen minder uren, ook vinden ze meer manieren om het hoge tarief op al dan niet legale wijze te ontlopen.

Het optimale Nederlandse effectieve marginale toptarief, dat wil zeggen het tarief dat de meeste belastinginkomsten genereert, ligt volgens Jacobs op 48 procent, terwijl de feitelijke effectieve marginale druk in Nederland momenteel zo’n 67 procent bedraagt (het toptarief van 52 procent plus de effectieve marginale btw-druk van circa 15 procent). Dit hoge marginale tarief voor topinkomens wordt ten dele gedrukt (tot maximaal 10 procent) door de fiscale aftrekposten voor hypotheekrente en pensioenen.

Waar Jacobs in zijn berekeningen geen rekening mee houdt, is het feit dat naarmate het arbeidsaanbod aan de bovenkant toeneemt, de vraag naar arbeidsintensieve diensten aan de onderkant eveneens toeneemt – en vice versa. Een verhoging van het toptarief leidt er niet alleen toe dat veelverdieners minder uren gaan werken, maar leidt er bovendien toe dat de vraag naar laaggeschoolde arbeid afneemt. Een verhoging van het toptarief heeft dus niet alleen een belastingderving bij de hogere inkomens tot gevolg, maar evenzeer bij de lagere inkomens. Als gevolg hiervan zullen meer laagopgeleiden werkloos worden en aangewezen raken op een uitkering, waardoor de belasting- en premiedruk bij wijze van tweede-orde-effect verder stijgen.

Volgens Jacobs gaat het hier om de kruissubstitutie tussen arbeidsaanbod en het inhuren van diensten. Hij heeft er geen direct empirisch bewijs voor, maar vindt het wel „plausibel”. Overigens wijst Jacobs erop dat een deel van de problemen aan de onderkant van de arbeidsmarkt te maken hebben met de Nederlandse instituties (minimumloon, vakbonden en uitkeringen).

Ik zie het empirisch bewijs voor de kruissubstitutie tussen arbeidsaanbod en het inhuren van diensten telkens als ik tussen New York en Amsterdam op en neer pendel. Het marginale tarief op arbeid is in New York beduidend lager dan in Nederland. New Yorkers werken daardoor flink meer uren buitenshuis en huren veel meer diensten in. Laagopgeleiden, veelal migranten, krijgen hierdoor in New York kansen die migranten in Nederland niet krijgen.

Dit is geen pleidooi voor trickle-down economics à la Reagan en Bush. Die gingen ervan uit dat als je de belastingen voor de hoogste inkomens maar flink verlaagt, dit vanzelf ten goede zou komen aan de laagste inkomens. In New York zijn de belastingen allesbehalve laag. Het marginale tarief op arbeid is weliswaar lager dan in Nederland, maar daar staat tegenover dat de hypotheekrente slechts beperkt aftrekbaar is en de onroerendezaakbelasting vele malen hoger is dan in Nederland. Onno Ruding, die in de jaren negentig lid was van de raad van bestuur van Citibank, zei destijds dat hij in New York meer belasting betaalde dan hij in Nederland zou doen. Het toptarief in Nederland bedroeg toen nog 60 procent.

De economen Caminada en De Kam verwachten van een verhoging van het toptarief van 52 naar 60 procent geen grote schade voor de economie. Allicht. Als arbeid duurder wordt dan schakelt de economie vanzelf over op meer kapitaalintensieve methoden. Zo ingenieus zit de economie namelijk in elkaar. De schade van de hoge marginale tarieven op arbeid is dan ook met name sociaal van aard. De verkiezingszege van de partij van Geert Wilders is daar het beste bewijs van.

Volgens Ian Buruma heeft de elite het nu overal zwaar te verduren. Als voorbeeld noemt hij de Tea Party-activisten in de VS, de Roodhemden in Thailand en de demagogen met donkere visioenen over islamisering in Europa (Opiniepagina, 17 mei). De Britse historicus Simon Schama voorspelt in een artikel in de Financial Times (dat morgen in Opinie & Debat verschijnt) een ‘Age of Rage’. Hij trekt een parallel met de Franse Revolutie. Ook toen liep het volk te hoop tegen de financiers, de ‘rijke egoïsten’.

Hier in China is van die wereld omspannende volksopstand weinig te merken. ’s Werelds grootste dictatuur houdt de touwtjes stevig in handen, zoals mag blijken uit de veroordeling van mensenrechtenactivist Liu Xiaobo tot elf jaar gevangenisstraf eind vorig jaar en de onbuigzaamheid van het regime op het punt van de internetvrijheid.

De Chinese leiders nemen geen halve maatregelen. Niet alleen wordt mij de toegang tot Facebook en Twitter ontzegd als ik in China ben. Ook als ik terug ben in New York blijft op de met mij meegereisde laptop de toegang tot de gewraakte websites geblokkeerd. Kennelijk staat ergens in China het IP-adres genoteerd.

Het kapitalisme heeft China, tegen de verwachting in, wel welvaart gebracht maar geen democratische hervormingen. De idee was dat als zich in China een substantiële bezittende klasse zou ontwikkelen, deze vanzelf allerlei vrijheden zou opeisen. Maar de hoofdstad Beijing telt inmiddels alleen al tienduizend miljardairs, 150.000 multimiljonairs en ontelbaar highend-winkels waar merken zoals Louis Vuitton, Chanel en Mercedes Benz worden aangeboden. De – letterlijk en figuurlijk – uitdijende Chinese middenklasse lijkt zich niet om haar vrijheid te bekommeren.

Dat economisch liberalisme niet automatisch tot politiek liberalisme leidt, is niet het enige westerse dogma dat door China is ontkracht. De Tsjechische schrijver Milan Kundera lamenteerde ooit dat kunst niet kan bloeien onder een autoritair regime. Maar in het tiende en elfde vijfjarenplan van de Volksrepubliek China (2001-2005 en 2006-2010) was een speciaal hoofdstuk gewijd aan culturele ontwikkeling. De expliciete doelstelling van het Politbureau was om de Chinese hedendaagse kunst toonaangevend in de wereld te doen worden.

Binnen mum van tijd ontwikkelde de Chinese art scene zich tot de meest hippe en dynamische van de wereld. Chinese moderne kunst werd al snel de lieveling van de internationale kunstmarkt met recordverkopen bij veilinghuizen als Sotheby’s and Christie’s. In Beijing kan de 798 Art Zone concurreren met het Chelsea gallery district in New York. Daarbuiten zijn er nog talloze toonaangevende galeries zoals in het Caochangdi art district en andere Chinese steden. Net als de middenklasse lijken Chinese kunstenaars zich weinig gelegen te laten liggen aan vrijheid.

De afgelopen jaren zijn er verschillende boeken verschenen over de opkomst van China. Ze worden opgeluisterd met titels als China zet de wereld op z’n kop (James Kynge) en When China Rules The World – The End of the Western World and the Birth of a New Global Order (Martin Jacques). Geen ervan lijkt mij overtrokken. Niet alleen is door de opkomst van China de economische wereldorde danig ontregeld, ook andere wetmatigheden, die nu nog als universeel en onveranderlijk worden beschouwd, zullen in de toekomst op losse schroeven komen te staan.

Dat is niet het verhaal dat de lijsttrekkers in Nederland aan de kiezers vertellen. Integendeel. Ze bieden tegen elkaar op met zekerheden in tijden van crisis, zoals Marc Chavannes vorige week het Radio 1-lijsttrekkersdebat op zijn blog Opklaringen bondig samenvatte. CDA en VVD staan beide pal voor de hypotheekrenteaftrek (de eerste iets meer dan de laatste) en de PvdA zet zich schrap voor het ontslagrecht. Geen van beide regelingen is de inkt waard waarmee ze in de verkiezingsprogramma’s staan gedrukt.

Sinds de val van de Berlijnse Muur is het aantal werknemers in op export gerichte industrieën wereldwijd verdrievoudigd tot meer dan 800 miljoen volgens schattingen van het Internationale Monetaire Fonds. Terwijl de haves profiteren van lagere prijzen, komen de inkomens van de have-nots in het Westen steeds verder onder druk te staan.

In deze nieuwe wereldorde heeft de bezittende klasse geen inkomensbescherming nodig: het leeuwendeel van de welvaart komt sowieso terecht bij de happy few. Daarom kan de hypotheekrenteaftrek in Nederland in een periode van tien jaar worden afgeschaft en de onroerendzaakbelasting (ozb) vertienvoudigd. Dat laatste heeft als bijkomend voordeel dat de overheid door korting te geven op de ozb van bepaalde wijken aantrekkelijke woonlocaties kan maken. Met de belastingopbrengst kan het marginale belasting- en premietarief op arbeid, dat nu pakweg 53 procent bedraagt over alle inkomensniveaus, drastisch worden verlaagd.

Om het banenverlies aan de onderkant van de arbeidsmarkt op te vangen heeft Nederland een bloeiende markt voor persoonlijke dienstverlening nodig. Die kan het beste bottom-up worden gerealiseerd; creativiteit is daarvoor een vereiste. De verzorgingsstaat werkt in dit opzicht als een verstikkende deken. Beter is het om de bruto loonkosten aan de onderkant te verlagen zonder dat dit ten koste gaat van het netto minimumloon, bijvoorbeeld door middel van een zogenoemde Earned Income Tax Credit. Verder is investeren in onderwijs cruciaal; de scheidslijn tussen de haves en de have-nots is vrijwel identiek aan die tussen laag- en hoogopgeleiden. Het PvdA-verkiezingsprogramma scoort op dit punt verreweg het beste.

Ik heb niet de illusie dat de genoemde maatregelen afdoende zijn om de ‘populistische paranoia’, zoals Ian Buruma het noemt, te doen verdwijnen. Daarvoor is de wereld teveel in flux. Maar het is wel een eerste aanzet om Nederland klaar te stomen voor de nieuwe wereldorde.

Bij al het geweld van de financiële markten en de stevige koersdaling van de euro zou je bijna vergeten dat de euro een succes is. Een belangrijk reden voor de introductie van de euro was om de landen van de eurozone te laten profiteren van de lage rentes die geassocieerd zijn met de status van reservemunt. De Amerikaanse dollar was decennialang ’s werelds enige reservemunt en de rente in de Verenigde Staten was daardoor structureel lager dan de rente elders ter wereld. De lagere rente leidde tot meer investeringen, meer werkgelegenheid en grotere economische groei. Dit ‘exorbitante privilege’, zoals de voormalige Franse president Valéry Giscard d’Estaing het ooit aanduidde, stelde Amerikanen ook in staat om jarenlang boven hun stand te leven. Ze gaven meer uit dan ze verdienden, de eigen woning diende als geldautomaat.

Sinds de totstandkoming van de eurozone genieten de eurolanden een vergelijkbaar privilege als de VS. Door het versterken van de omvang en liquiditeit van de financiële markten heeft de introductie van de euro geleid tot een lagere reële rente, niet alleen op staatsobligaties maar ook op bedrijfsobligaties, hypotheken en consumptief krediet. De rentedaling was het meest geprononceerd aan de randen van de eurozone. Spanje, Ierland en Griekenland lieten – tot de crisis uitbrak – een bovengemiddelde economische groei van zo’n 5 procent per jaar zien. De cohesie, dat wil zeggen het naar elkaar toegroeien van het inkomen per hoofd van de bevolking in de eurozone, deed zich daadwerkelijk voor. Dit strekt ook landen als Duitsland en Nederland tot voordeel omdat een belangrijk deel van hun export naar landen binnen de Europese Unie gaat en hun afzetmarkt op deze manier groter wordt.

Het is ridicuul om Spanje, Ierland en Portugal als ‘laveloze en onbetrouwbare partners’ te bestempelen, zoals Matthieu Segers afgelopen dinsdag op deze pagina deed. Totdat de economische crisis uitbrak hadden deze landen hun begroting vrijwel net zo goed op orde als Duitsland en Nederland. Voor Griekenland geldt dat niet, maar het is onjuist en kortzichtig om alle perifere landen over één kam te scheren.

Het waren de banken die de hausse in de europeriferie mogelijk maakten door aan Spanje, Griekenland, Ierland en Portugal tegen dezelfde voorwaarden grote geldbedragen uit te lenen als aan Duitsland en Nederland. Ze verzuimden voor de landen in de periferie van de eurozone een reële risicomarge in rekening te brengen. Een neveneffect hiervan was dat de Europese leiders in slaap werden gesust; als de financiële markten geen problemen voorzagen, waarom zouden zij – gewone stervelingen – dat dan wel doen? De markt heeft toch altijd gelijk?

Het veelomvattende pakket maatregelen dat de landen van de eurozone, het Internationale Monetaire Fonds (IMF) en de Europese Centrale Bank (ECB) afgelopen zondag presenteerden is niet toereikend om de eurocrisis op te lossen. Het gaat immers niet louter om een liquiditeitscrisis maar om een solvabiliteitscrisis. Behalve dat de landen die nu in moeilijkheden verkeren moeten bezuinigen, is het tevens nodig dat de crediteuren zoals de Engelsen zeggen een haircut krijgen, of in goed Nederlands: de banken moeten geknipt en geschoren worden. De overmatige schuldenlast moet worden geherstructureerd door de vorderingen op Griekenland, Spanje, Portugal en Ierland gedeeltelijk af te boeken. Het grootste risico op moral hazard doet zich namelijk niet voor bij de politici, zoals telkenmale wordt beweerd, maar bij de financiers.

In de VS zijn de winsten van de banken alweer tot recordhoogte gestegen. Dat zijn dezelfde financiële instellingen die in 2008 met tientallen miljarden dollars aan overheidssteun overeind moesten worden gehouden. Voor het eerst in de geschiedenis hebben de trading desks van de vier grootste Wall Street-banken een kwartaal lang elke dag winst geboekt. Goldman Sachs, JP Morgan, Bank of America en Citi Group verdienden gedurende de eerste 65 handelsdagen van 2010 elk zo’n honderd miljoen dollar. Terwijl de verliezen in 2008 werden afgewenteld op de belastingbetalers, komen de winsten nu weer terecht bij een selecte groep financiers, handelaren en bankbestuurders. Voor hen is het een loterij zonder nieten.

De financiële hervormingen die worden voorgesteld, zoals hogere kapitaaleisen en het splitsen van de activiteiten voor commercial banking en investment banking, zullen onvoldoende soelaas bieden. Een verdergaand voorstel voor hervorming van het financiële stelsel komt van Laurence Kotlikoff, hoogleraar economie aan de Universiteit van Boston, die het concept van Limited Purpose Banking propageert. Banken mogen niet meer gokken met andermans geld, omdat de staat, als de verliezen maar groot genoeg zijn, daarvoor moet opdraaien. Alle banken zouden daarom moeten worden omgevormd tot beleggingsfondsen of coöperaties zoals de Rabobank. Het risico wordt zo op transparante wijze beperkt tot de aandeelhouders dan wel leden, terwijl kleine depositohouders worden beschermd door het depositogarantiestelsel.

Onder invloed van de globalisering is de wereldeconomie instabiel geworden. De banken hebben hierin, door grootscheepse risico’s te nemen zonder deze correct te prijzen, een sleutelrol gespeeld. Het is onbestaanbaar dat zij ongeschonden uit de strijd tevoorschijn komen.

‘Ik weet niet zeker of de staat dit soort activiteiten moet verzekeren”, zei Susan Collins, een Republikeinse senator uit de Amerikaanse staat Maine afgelopen dinsdag vol ongeloof. Een handelaar van de Amerikaanse zakenbank Goldman Sachs had haar net uitgelegd hoe een synthetische collateralized debt obligation in elkaar steekt.

„Volgens mij zou men zich in Las Vegas beledigd voelen als ze daar met Wall Street vergeleken zouden worden”, deed de eveneens Republikeinse senator John Ensign een duit in het zakje. „In Las Vegas weten mensen dat de kans op verlies groter is dan de kans op winst, en toch spelen ze. Maar op Wall Street worden de uitkomsten gemanipuleerd terwijl het spel aan de gang is.”

Dit zijn slechts twee flarden uit de bijna elf uur durende hoorzitting die de Amerikaanse Senaat afgelopen dinsdag hield naar de oorzaken van de financiële crisis. Het is verbluffend op welke schaal nationale overheden in 2008 de banken te hulp zijn geschoten met tientallen miljarden aan steun zonder verdere vragen of voorwaarden te stellen. Vergelijk dat eens met het getreuzel nu rond de steunverlening aan Griekenland.

Terwijl Collins en Ensign in de ene zaal van het senaatsgebouw op Capitol Hill de bankiers van Goldman Sachs de mantel uitveegden over de ‘sh*#tty’ beleggingen die ze aan onnozele tegenpartijen als ABN Amro verkochten, blokkeerden hun Republikeinse collega’s op de senaatsvloer het voorstel van president Obama om de financiële sector drastisch te hervormen.

Precies dezelfde hypocrisie zien we op dit moment in Nederland. Hoewel politici van alle pluimage schande spreken van de roekeloosheid en hebzucht die het Nederlandse bancaire systeem op de rand van de afgrond hebben gebracht, ontbreekt de politieke wil om daadwerkelijk systeemwijzigingen door te voeren.

Sterker nog, demissionair minister van Justitie Hirsch Ballin (CDA) heeft net een wetsvoorstel naar de Tweede Kamer gestuurd waarin hij het amendement van de Kamerleden Ewout Irrgang (SP) en Paul Tang (PvdA), dat de zogenoemde Rijkman Groenink-bonus aan banden legt, ongedaan moet maken nog voordat het kracht van wet heeft gekregen.

Rijkman Groenink streek in 2007 ruim 26 miljoen euro op toen Dé Bank werd verorberd door Royal Bank of Scotland, Fortis en Banco Santander. Het amendement van Irrgang en Tang zorgt ervoor dat de waarde van de opties en aandelen voortaan wordt bevroren, zodra er sprake is van een overnamebod. Op die manier kunnen bestuurders die bij een deal betrokken zijn daar niet zelf van profiteren.

„Het was eerlijk gezegd wel een merkwaardige gewaarwording om dat bedrag in één keer op je bankrekening te krijgen”, zo zei Rijkman Groenink tijdens een discussiebijeenkomst twee weken geleden met economiestudenten van de Universiteit van Amsterdam. „Ik kan het iedereen aanraden.”

Zou de zelfgenoegzame grijns van Nederlands best betaalde maar slechtst presterende bankier Hirsch Ballin hebben overtuigd van het nut en de noodzaak van de Rijkman Groenink-bonus? De ‘redding’ van ABN Amro heeft de Nederlandse belastingbetaler tot nu toe tientallen miljarden gekost. „Die 30 miljard euro krijgt de staat niet terug”, glunderende de multimiljonair te midden van een honderdtal studenten.

Een schouwspel van een heel andere orde is de tentoonstelling in het Museum of Modern Art (MoMA) van performance artist Marina Abramovic. In The Artist is Present loopt de kunstenares op de vijfde verdieping geheel naakt steeds opnieuw tegen een witte muur aan. Ze haalt hardhandig een borstel door haar haren terwijl ze telkens „Art must be beautiful, artist must be beautiful” roept.

In de zaal ernaast zien we Abramovic en haar partner Ulay urenlang een grote pijl en boog spannen waarbij hij de pijl op haar hart richt. De kunstenares slikt – in weer een andere performance – pillen tegen catatonie, waardoor haar spieren allerhande spasmen gaan vertonen. En we zien haar als object waarbij het publiek met Abramovic’ lichaam mag doen wat het wil, en daarvoor een tafel gevuld met zware kettingen, messen en zelfs een doorgeladen pistool ter beschikking heeft.

Er zijn ook kunstenaars die als stand-ins live performances van Abramovic en Ulay uit de jaren zeventig en tachtig nabootsen. Zo zit een tweetal urenlang met de rug naar elkaar toe met hun haar aan elkaar geknoopt (Abramovic en Ulay hielden dit in de originele uitvoering zeventien uur vol). In de galerie erachter balanceert een jonge vrouw geheel naakt op een zadel dat hoog aan de muur is vastgenageld terwijl ze haar armen gespreid houdt – ze is als een Jezusbeeld uitgelicht.

In het atrium op de eerste etage zien we uiteindelijk hoe Abramovic – in levende lijve – bezig is met haar langste live performance ooit. Tijdens de drie maanden durende tentoonstelling zal ze in totaal ruim 700 uur aan een tafel zitten met steeds een bezoeker tegenover zich. Als wij er zijn zit ruim de helft van de tijd erop.

De 63 jaar geleden in Belgrado geboren kunstenares is zichtbaar door het leven getekend. Maar als ik moet kiezen tussen de zelfzucht van de bankiers en de zelfkastijding van Abramovic, dan ben ik met Marina.

Afgelopen zondag staken de landen van de eurozone eindelijk de helpende hand uit naar het op rand van faillissement balancerende Griekenland. Je vraagt je af waarom het zolang heeft moeten duren. Toen de banken in het najaar van 2008 dreigden om te vallen,was er niet meer dan een slapeloos weekend voor nodig om de overheden met tientallen miljarden aan overheidssteun te hulp te laten schieten, zonder dat de nationale parlementen vooraf werden geconsulteerd.

De financieel analisten die zich nu zo’n zorgen maken dat de regeringen van eurolanden voortaan minder acht zullen slaan op het zogenoemde staartrisico – dat wil zeggen dat er een kleine kans is op een financiële catastrofe – waren in 2008 veel laconieker. Ten onrechte. Het falen van de banken was in overgrote mate te wijten aan de roekeloosheid en hebzucht van het topmanagement. En hoewel het blazoen van Griekenland allesbehalve brandschoon is, hebben de meeste nu in problemen verkerende eurolanden (Spanje, Portugal en Ierland) geen financieel wanbeleid gevoerd.

Sinds de totstandkoming van de monetaire unie wordt de hoogte van de kortlopende rente voor alle eurolanden centraal bepaald door de Europese Centrale Bank (ECB) in Frankfurt. Monetair beleid wordt door economen vaak als het belangrijkste instrument gezien om de economische groei te stimuleren (in een laagconjunctuur) of af te remmen (in een hoogconjunctuur). De verlaging of verhoging van de kortetermijnrente beïnvloedt op haar beurt de hoogte van alle andere rentes, zoals het tarief dat banken elkaar onderling in rekening brengen (Libor), staatsobligaties en bedrijfsobligaties. Wordt de rente verlaagd dan zal dat de investeringen en consumptieve bestedingen aanwakkeren en bijgevolg de economie stimuleren en vice versa.

Sinds de introductie van de euro is de rente op staatsobligaties in Portugal, Ierland, Griekenland en Spanje geconvergeerd naar het veel lagere rentetarief op Duitse staatsobligaties in de veronderstelling dat het risico om geld te lenen aan de Griekse of Spaanse overheid net zo groot is als het risico om geld te lenen aan de Duitse overheid. Terwijl het tarief op Spaanse staatsobligaties met een looptijd van tien jaar in de eerste helft van de jaren negentig nog boven de 10 procent lag, daalde de rente na de introductie aan het begin van deze eeuw tot zo’n 3 à 4 procent. Ook de rente op Griekse staatsobligaties met een looptijd van tien jaar lag in 2005 tussen de 3 en 4 procent.

Door de lage rente hebben de opeenvolgende Griekse regeringen jarenlang ongestraft financieel wanbeleid kunnen voeren en is in landen als Spanje en Ierland een hausse op de huizenmarkt ontstaan. De gemiddelde huizenprijzen in Spanje stegen jaren achtereen met bijna 20 procent. Daar zijn, anders dan in de Verenigde Staten, geen exotische hypotheekproducten aan te pas gekomen. Een Spanjaard lijdt nog liever honger dan dat hij zijn hypotheekverplichtingen niet nakomt. Ook zijn de Spaanse banken door de financiële crisis nauwelijks in problemen geraakt. De regering in Madrid heeft slechts 2,8 procent van het bruto nationaal product (bnp) gespendeerd aan steunoperaties voor de banken tegenover 16,6 procent in Nederland. Dat laatste percentage zou nog hoger zijn geweest als ABN-Amro niet tijdig was opgesplitst. Groot-Brittannië heeft maar liefst 44 procent van het bnp moeten uitgegeven aan steun voor de bankensector.*

Eind vorig jaar hadden de financiële markten – wat in Amerika wordt genoemd – een Wile E. Coyote-moment, naar de stripfiguur die over de rand van een klif rent, naar beneden kijkt, zich realiseert dat hij op louter lucht staat en dan pas neerstort. Investeerders raakten er plotseling van doordrongen dat de monetaire unie niet wordt gestut door een begrotingsunie en dat er dus een kans bestaat dat de Griekse overheid niet aan haar betalingsverplichtingen zal voldoen. Daardoor liep de rente op Griekse staatobligaties vorige week, voordat de andere eurolanden hulp toezegden, op tot boven de 7 procent.

Als Griekenland uiteindelijk in default raakt, en dat risico is nog steeds aanwezig, dan zullen met name Duitse en Franse banken in de problemen komen. Die zullen in dat geval met belastinggeld gered moeten worden. Naar verluidt hebben de Duitse banken alleen al een exposure van meer dan 100 miljard aan Griekse staatsobligaties. Jarenlang dachten ze te kunnen profiteren van een free lunch, omdat de rente op Griekse staatsobligaties nog net iets hoger was dan die op Duitse staatsobligaties terwijl er geen verschil in risico geacht werd te zijn. Als de banken van meet af aan kritischer waren geweest en hogere rendementen hadden geëist, dan zou de Griekse overheid eerder gedwongen zijn geweest om de overheidsfinanciën te saneren.

De Europese begrotingsregels, die in 2005 onder druk van Duitsland en Frankrijk werden versoepeld, moeten natuurlijk worden aangescherpt. Maar het is nu allereerst van belang om solidair te zijn met lidstaten die niet louter door eigen toedoen in de problemen zijn geraakt. Niet alleen het voortbestaan van de monetaire unie, maar het voortbestaan van de hele Europese Unie is in het geding. Dat lidstaten er weinig voor voelen om financieel over de brug te komen is begrijpelijk, want ze kampen zelf met grote begrotingstekorten. Maar het zou wel erg wrang zijn als de financiële crisis, die haar oorsprong heeft in de Verenigde Staten, de ondergang van Europa tot gevolg zou hebben.