De ondergang van Europa
Afgelopen zondag staken de landen van de eurozone eindelijk de helpende hand uit naar het op rand van faillissement balancerende Griekenland. Je vraagt je af waarom het zolang heeft moeten duren. Toen de banken in het najaar van 2008 dreigden om te vallen,was er niet meer dan een slapeloos weekend voor nodig om de overheden met tientallen miljarden aan overheidssteun te hulp te laten schieten, zonder dat de nationale parlementen vooraf werden geconsulteerd.
De financieel analisten die zich nu zo’n zorgen maken dat de regeringen van eurolanden voortaan minder acht zullen slaan op het zogenoemde staartrisico – dat wil zeggen dat er een kleine kans is op een financiële catastrofe – waren in 2008 veel laconieker. Ten onrechte. Het falen van de banken was in overgrote mate te wijten aan de roekeloosheid en hebzucht van het topmanagement. En hoewel het blazoen van Griekenland allesbehalve brandschoon is, hebben de meeste nu in problemen verkerende eurolanden (Spanje, Portugal en Ierland) geen financieel wanbeleid gevoerd.
Sinds de totstandkoming van de monetaire unie wordt de hoogte van de kortlopende rente voor alle eurolanden centraal bepaald door de Europese Centrale Bank (ECB) in Frankfurt. Monetair beleid wordt door economen vaak als het belangrijkste instrument gezien om de economische groei te stimuleren (in een laagconjunctuur) of af te remmen (in een hoogconjunctuur). De verlaging of verhoging van de kortetermijnrente beïnvloedt op haar beurt de hoogte van alle andere rentes, zoals het tarief dat banken elkaar onderling in rekening brengen (Libor), staatsobligaties en bedrijfsobligaties. Wordt de rente verlaagd dan zal dat de investeringen en consumptieve bestedingen aanwakkeren en bijgevolg de economie stimuleren en vice versa.
Sinds de introductie van de euro is de rente op staatsobligaties in Portugal, Ierland, Griekenland en Spanje geconvergeerd naar het veel lagere rentetarief op Duitse staatsobligaties in de veronderstelling dat het risico om geld te lenen aan de Griekse of Spaanse overheid net zo groot is als het risico om geld te lenen aan de Duitse overheid. Terwijl het tarief op Spaanse staatsobligaties met een looptijd van tien jaar in de eerste helft van de jaren negentig nog boven de 10 procent lag, daalde de rente na de introductie aan het begin van deze eeuw tot zo’n 3 à 4 procent. Ook de rente op Griekse staatsobligaties met een looptijd van tien jaar lag in 2005 tussen de 3 en 4 procent.
Door de lage rente hebben de opeenvolgende Griekse regeringen jarenlang ongestraft financieel wanbeleid kunnen voeren en is in landen als Spanje en Ierland een hausse op de huizenmarkt ontstaan. De gemiddelde huizenprijzen in Spanje stegen jaren achtereen met bijna 20 procent. Daar zijn, anders dan in de Verenigde Staten, geen exotische hypotheekproducten aan te pas gekomen. Een Spanjaard lijdt nog liever honger dan dat hij zijn hypotheekverplichtingen niet nakomt. Ook zijn de Spaanse banken door de financiële crisis nauwelijks in problemen geraakt. De regering in Madrid heeft slechts 2,8 procent van het bruto nationaal product (bnp) gespendeerd aan steunoperaties voor de banken tegenover 16,6 procent in Nederland. Dat laatste percentage zou nog hoger zijn geweest als ABN-Amro niet tijdig was opgesplitst. Groot-Brittannië heeft maar liefst 44 procent van het bnp moeten uitgegeven aan steun voor de bankensector.*
Eind vorig jaar hadden de financiële markten – wat in Amerika wordt genoemd – een Wile E. Coyote-moment, naar de stripfiguur die over de rand van een klif rent, naar beneden kijkt, zich realiseert dat hij op louter lucht staat en dan pas neerstort. Investeerders raakten er plotseling van doordrongen dat de monetaire unie niet wordt gestut door een begrotingsunie en dat er dus een kans bestaat dat de Griekse overheid niet aan haar betalingsverplichtingen zal voldoen. Daardoor liep de rente op Griekse staatobligaties vorige week, voordat de andere eurolanden hulp toezegden, op tot boven de 7 procent.
Als Griekenland uiteindelijk in default raakt, en dat risico is nog steeds aanwezig, dan zullen met name Duitse en Franse banken in de problemen komen. Die zullen in dat geval met belastinggeld gered moeten worden. Naar verluidt hebben de Duitse banken alleen al een exposure van meer dan 100 miljard aan Griekse staatsobligaties. Jarenlang dachten ze te kunnen profiteren van een free lunch, omdat de rente op Griekse staatsobligaties nog net iets hoger was dan die op Duitse staatsobligaties terwijl er geen verschil in risico geacht werd te zijn. Als de banken van meet af aan kritischer waren geweest en hogere rendementen hadden geëist, dan zou de Griekse overheid eerder gedwongen zijn geweest om de overheidsfinanciën te saneren.
De Europese begrotingsregels, die in 2005 onder druk van Duitsland en Frankrijk werden versoepeld, moeten natuurlijk worden aangescherpt. Maar het is nu allereerst van belang om solidair te zijn met lidstaten die niet louter door eigen toedoen in de problemen zijn geraakt. Niet alleen het voortbestaan van de monetaire unie, maar het voortbestaan van de hele Europese Unie is in het geding. Dat lidstaten er weinig voor voelen om financieel over de brug te komen is begrijpelijk, want ze kampen zelf met grote begrotingstekorten. Maar het zou wel erg wrang zijn als de financiële crisis, die haar oorsprong heeft in de Verenigde Staten, de ondergang van Europa tot gevolg zou hebben.
vrijdag 16 april 2010, 17:54 uur
Prima stuk maar twee gemaakte punten willen nog niet landen:
1e Duitsland heeft geen belang bij omvallende banken indien Griekenland niet aan haar verplichtingen kan voldoen. Waarom doen ze dan zo moeilijk met het verstrekken van krediet? Een kredietverstrekking met voorwaarden lijkt me redelijk.
2e De relatie tussen de financiële crisis en de problemen in Griekenland lijkt me een een te grote stap. De problemen zijn m.i. op zichzelf staand.
vrijdag 16 april 2010, 21:33 uur
Ten onrechte wordt in de laatste zin gesuggereerd dat het de financiele crisis in de Verenigde Staten is die die ondergang van Europa zou kunnen veroorzaken. De crisis is het gevolg van een overmaat aan schulden, in zowel de VS als in Europa. Centrale bankien hebben onder druk van de politiek jarenlang de rente kunstmatig laag gehouden opdat de banken veel nieuw geld uit konden lenen. De slechte leningen die dat heeft opgeleverd leiden nu zowel in de VS als in Europa tot grote afschrijvingen bij de banken. Uiteraard wassen de politici en centrale bankiers nu hun handen in onschuld.
De crisis is begonnen in de VS, maar zonder het rot in het Europese financiele systeem zou Europa zich echt geen zorgen hoeven te maken. Een land gaat immers niet ten-onder als de basis gezond is. Het wordt hoog tijd dat Europa ophoudt de schuld bij de VS te leggen, en eens goed in de spiegel kijkt.
Het Keynesiaanse beleid van de afgelopen 20 jaar heeft de problemen veroorzaakt, en toch wordt dit zelfde recept steeds weer aangedragen als de oplossing voor de problemen. Ook Heleen Mees komt weer met dit recept aanzetten.
Dat de economen en politici grote fouten hebben gemaakt valt te betreuren. Echter dat ze er wederom niets van hebben geleerd is pas echt erg.
M. Pubben
zaterdag 17 april 2010, 8:50 uur
In de Groene Amsterdammer( http://www.groene.nl/2010/15/op-z-n-grieks) deze week een analyse van Ewald Engelen ;
Vanuit Wallstreet wordt een georkestreerde actie ondernomen( met consent vanuit het Witte Huis?), om de Euro onderuit te halen, en zo China aan de Dollar te houden.
Haute finance,ten dienste van een geo politiekspel.
Griekenland als slachtoffer en de Europese belastingbetaler als melkkoe van de Beurs.
Politiek wordt wakker en stop deze waanzin!
zaterdag 17 april 2010, 9:16 uur
Ik zou graag solidair zijn met Griekenland, ware het niet dat de Griekse regering een financieel wanbeleid heeft gevoerd. Het overheidsapparaat is enorm. Het is de droom van iedere student om ambtenaar te worden. Een hoog salaris en een vroeg pensioen.
Griekenland is ook nooit in de buurt gekomen van de begrotingsregels van de EU. In de tussentijd hebben ze zich nog verder in de nesten gewerkt door belastinginkomsten aan Goldman Sachs te verkopen in ruil voor leningen.
Daarnaast was Griekenland niet verplicht om de goekopere obligaties uit te geven. Ze hebben de huidige situatie vooral aan zichzelf te danken. Griekenland is een zaak voor het IMF, niet voor de EU.
zaterdag 17 april 2010, 10:08 uur
Wat betreft exposure wil ik graag verwijzen naar een artikel in The Economist van deze week (http://www.economist.com/displayStory.cfm?story_id=15908288). Daaruit blijkt dat niet zozeer de Duitse banken als wel de Franse banken zich hebben verslikt.
Een rechtstreekse reddingsoperatie is om ten minste twee redenen minder kansrijk:
- Het risiko van het domino-effect (moral risk) en
- Het is erg onwaarschijnlijk dat politici voldoende druk op hun “peers” kunnen zetten om adequate maatregelen te treffen. Als de eerste miljarden zijn overgemaakt, dan volgt er meer.
De betere oplossing lijkt me om het karwei aan het IMF over te laten, dat staat in elk geval op armslengte. Die kan een ordelijke “haircut” afdwingen. Als dat leidt tot problemen bij sommige banken, dan kan daar gericht worden opgetreden.
zondag 18 april 2010, 16:37 uur
Ik vind de constatering dat de rente op staatsobligaties van zuidelijke lidstaten geconvergeerd is naar de rente op Duitse obligaties een aardige. Dit proces is gestart met de invoering van een monetaire unie. Volgens mij zijn er, buiten looptijd, twee factoren die de rente op staatsobligaties bepalen: kredietrisico en valutarisico. De introductie van een monetaire unie schakelde het valutarisico op Duitse en Griekse staatsobligaties gelijk, waardoor kredietrisico de verklarende factor zou moeten zijn voor het renteverschil tussen Griekse en Duitse staatsobligaties. Het feit dat dit renteverschil tot een minimum terugliep geeft m.i. aan dat geldverstrekkers geen zicht hadden op de werkelijke risico’s van Griekse staatsobligaties (door bv. misleidende cijfers) of in juichstemming aannamen dat risicio’s in de 21e eeuw niet meer bestonden. Het zal een combinatie van beide factoren zijn waarbij de Griekse window dressing medeschuldig is, maar opvallend is wel dat bij banken die afgelopen jaren failliet gingen de CDS spreads (verzekeringen op default) ook zeer kort tevoren (dagen/weken) omhoog schoten; daarvoor waren financiele markten kennelijk ook niet goed in staat om risico’s in te schatten.
Het is overigens jammer dat de laatste alinea een strijdige aanbeveling doet:
“De Europese begrotingsregels [...] moeten natuurlijk worden aangescherpt. Maar het is nu allereerst van belang om solidair te zijn met lidstaten die niet louter door eigen toedoen in de problemen zijn geraakt.”
Deze twee aanbevelingen staan haaks op elkaar staan: het naleven van de tweede aanbeveling maakt de eerste aanzienlijk moeilijker. Dit is de kern van het probleem en een van de redenen waarom Europese solidariteit op dit moment ongewenst is; een beloning voor Grieks wangedrag haalt het hek van de dam. Bovendien is er een uitstekend alternatief voor Europese steun, gevestigd in Washington, namelijk het IMF. Hongarije en Letland zijn daar ook op aangewezen, het zou dus niet meer dan consequent zijn om Griekenland daar ook heen te sturen. Groot voordeel aan het IMF is bovendien dat het economische problemen van Griekenland uit het Europees politiek domein haalt en zo de kans op vreemde deals verkleint.
maandag 19 april 2010, 12:14 uur
Jullie zijn mij te goedgelovig.
Terug naar de bron van de geschiedenis van de banken.
dinsdag 20 april 2010, 19:27 uur
Griekenland is belaagd geweest door raiders. sell short a la Soros. deze raiders vinden hun roots in een ecomische omslag door Milton Friedman geinstigeerd. Exit Keynes: lang leve de kortzichtige vruchten en immense winsten van wat wij nu kennen als vrijemarkteconomie. Een roman van Ayn Rand, Atlas Shrugged, ergens halverwege vorige eeuw, heeft te uit en te na beschreven hoe de oude economie, met staatsregulering, diende te worden gesloopt om een nieuwe economsche orde op te bouwen, die van de entrpeneurs. Greenspan las met haar mee en schijnt de filosofische onderbouwing daartoe in die dik 1000 pagina’s dikke pil (mede) voor zijn rekening te hebben genomen.
Greenspan, bijna 20 jaar de centrale bankier en hoogste man, vrijwel losstaand van politieke bemoeienis in de VS, is sinds zijn ontslag bij Paulson Hedge Fund gaan werken. Datzelfde Paulson Hedge Fund heeft volgens SEC samen met Goldman Sachs ‘onze’ ABN rotte mandjes rommelhypotheken verkocht. datzelfde GS heeft de boeken voor Griekenland opgefleurd zodat de staatsschuld er wat leuker kwam uit te zien.
GS is de kwade genius in deze en veel andere financiële rampspoed. En de Grieken waren alsof een te raiden zilvervloot.
woensdag 21 april 2010, 19:58 uur
Beste mevrouw Mees,
In Uw verhaal zit een onjuistheid; dat er geen oplopende achterstanden in de Spaanse markt zouden zijn.
Fitch Rating Agency toont in haar kwartaalbericht genaamd “Around the Houses” overduidelijk aan, dat door oplopende werkloosheid de achterstanden drastisch oplopen in Spanje.
Als U Uw mailadres geeft, kan ik die rapportage doorzetten.
Vriendelijke groeten,
Gj
donderdag 22 april 2010, 11:40 uur
Aan G. Jellema
Ik beweer niet dat er geen achterstanden zijn maar slechts dat een Spanjaard nog liever honger lijdt dan dat hij zijn betalingsverplichtingen niet nakomt. Dat is toch heus een verschil met de Amerikaanse situatie. Je kunt het rapport sturen naar opinie@nrc.nl ter attentie van mij.
zaterdag 1 mei 2010, 0:50 uur
“En hoewel het blazoen van Griekenland allesbehalve brandschoon is, hebben de meeste nu in problemen verkerende eurolanden (Spanje, Portugal en Ierland) geen financieel wanbeleid gevoerd”.
Tja, dat is door de feiten wel achterhaald. De hele boekhouding van de landen die nu in de problemen zitten is opzettelijk gemanipuleerd. Door de betrokken overheden. En dat is meteen de makke van Europa. Er is geen sprake van controle en mogelijkheden sancties af te dwingen.
En daar waar landen met grote betalingsoverschotten te maken hebben, zoals Duitsland en NL, kan dat alleen als er landern met grote tekorten zijn.
Het verhaal van de pusher en de junk.
dinsdag 19 april 2011, 22:50 uur
Ja, inderdaad, vraag en aanbod, in de eeuwen der eeuwen een logisch werkend systeem.
Salaris komt van het oerbegrip zout (salis): weinig zout veel waard enz.
NL te veel huizen aangeboden, prijzen dalen niet. OERSTOM. Keynes had en heeft nog steeds zijn logisch gelijk! Vooral niet Keynesiaans dan ook geen goede economie;kijk om U heen, alleen de huizen markt al…niemand doet iets aan prijsverlaging, geen huis verkocht. Rara hoe kan dat toc. Ik zag enkele jaren terug een optrekje van niks voor 300.000 Euro in een lummelbuurtje ergens,een huisje dat hooguit 150.000= gulden waard was = 68.000 Euro nog geen 10 jaar terug te koop zien staan en nu > 300.000 euro nogmaals. = 660.000 gulden, dus van 150.000 gulden naar nu 660.000 gulden (gulden even voor de leut) KRANKZINNIG en BE-LACHE-LIJK: 660:150 = 4.4 x zo duur in 9 jaren tijd! Helemaal foute boel. Ja dat heb je ervan met een leugenachtige overheid die WOZ waarden krankzinning hoog heeft afsgesteld, ABSURD en ABJECT.