Wouter, wat let je? Asymmetrische bonussen
Economen hebben een hekel aan asymmetrie omdat het leidt tot marktfalen. Het mechanisme werd in 1970 voor het eerst uiteengezet door de econoom George Akerlof in het artikel ‘De markt voor tweedehands auto’s’ waarvoor hij acht jaar geleden de Nobelprijs voor de economie kreeg (samen met Joseph Stiglitz en Michael Spence). Akerlof toonde aan dat in geval van asymmetrische productinformatie, dat wil zeggen dat de verkoper meer weet van een product dan de koper, de markt niet tot een efficiënte uitkomst leidt.
Als voorbeeld noemde Akerlof de markt voor tweedehands auto’s. Er zijn goede gebruikte auto’s en er zijn gebruikte auto’s met een defect. Eigenaren van goede auto’s zullen hun auto’s niet op de markt voor gebruikte auto’s aanbieden, omdat kopers (die goede auto’s niet kunnen onderscheiden van defecte auto’s) slechts de prijs willen betalen voor een auto van gemiddelde kwaliteit. De slechte verdrijven kort gezegd de goede.
Andere voorbeelden van marktfalen als gevolg van informatieasymmetrie zijn de markt voor ziektekostenverzekering en de onlinedatingmarkt. In Nederland heeft de overheid de onvolkomenheid in de markt voor ziektekostenverzekeringen ondervangen door verzekeringsmaatschappijen een wettelijke acceptatieplicht op te leggen en – spiegelbeeldig daaraan – alle ingezetenen te verplichten om een basisverzekering af te sluiten (gelukkig ziet de overheid geen rol voor zichzelf weggelegd op de onlinedatingmarkt).
In alle verontwaardiging over de graaizucht aan de top van het bedrijfsleven moet niet uit het oog worden verloren dat het hier niet louter een moreel vraagstuk betreft. Ook hier is sprake van een ernstig marktfalen als gevolg van asymmetrie, en ook hier zou de overheid moeten ingrijpen. De asymmetrie ontstaat doordat je geen negatieve bonus kunt krijgen.
Zoals Tim Harford deze week in The Financial Times schreef: als je mij inhuurt om je geld te investeren en je zou me ‘2 en 20’ betalen – een 2 procent managementfee plus 20 procent van alle winst – dan zou ik in de verleiding komen om al je geld naar een roulettetafel te brengen en op zwart in te zetten. Als ik win, dan krijg ik 20 procent van de winst. Als ik verlies, dan heb ik altijd nog mijn managementfee.
Maar het kan nog erger. Als de beloning naar de meest succesvolle manager gaat, dan zal die niet gokken op zwart, maar zal hij al het geld van de investeerder op zijn geluksgetal inzetten. Hij gaat voor alles of niets, ook al omdat het ‘niets’ hemzelf niet betreft, maar de investeerder met wiens geld hij speelt.
Ook als er negatieve bonussen zouden zijn, zou er nog steeds sprake zijn van asymmetrie. Terwijl de banken verliezen maken worden er nog steeds voor vele miljoenen aan bonussen uitgekeerd. Het is in de praktijk veel makkelijker om positieve resultaten aan iemand toe te rekenen dan negatieve resultaten. Voor het eerste gelden economische criteria terwijl voor het tweede het juridische criterium van verwijtbaarheid geldt.
Toen SER-voorzitter en voormalig ING-bestuurder Rinnooy Kan onlangs werd gevraagd naar de kredietcrisis, zei hij dat hij zich niet schuldig voelde. „De internationale bankensector heeft collectief gefaald. De rekenmodellen hebben het risico van de Amerikaanse hypotheken te optimistisch ingeschat”, aldus Rinnooy Kan vorige maand in de Volkskrant. Zou hij, nu duidelijk is dat de bonussen die hij in het verleden kreeg het resultaat waren van verkeerde rekenmodellen, ze willen terugbetalen als onverschuldigd verkregen beloning?
In hoger beroep werd voormalig Ahold-topman Cees van der Hoeven, die 35 miljoen euro hoopte te verdienen aan zijn aandelenopties en de aandeelhouders onrealistische groei voorspiegelde, vorige maand door het gerechtshof in Amsterdam veroordeeld tot 30.000 euro boete. Michiel Meurs, de financieel bestuurder van Ahold die volgens het hof het brein was achter de meervoudige valsheid in geschrifte en oplichting, kreeg een boete van 100.000 euro, 240 uur dienstverlening en een voorwaardelijke gevangenisstraf van zes maanden opgelegd.
Hoewel het hof in het vonnis erkent dat het geknoei met de side letters paste in de ‘groeistrategie’ van Ahold, stelt het hof even verderop dat „de materiële schade die als gevolg van de hiervoor beschreven handelwijze is ontstaan zich buitengewoon lastig [laat] bepalen en kwantificeren”. Ook stelt het hof dat „het niet waarschijnlijk [is] dat een substantiële groep beleggers bij hun beleggingsbeslissingen op de Nederlandse kapitaalmarkt zich in hoge mate heeft laten leiden door de onjuiste financiële gegevens die Ahold presenteerde in de reconciliation note in de annual reports on Form 20-F”.
Leg dat maar eens uit aan al die mensen die hun geld via het AH Vaste Klanten Fonds hadden belegd. Zoals een mevrouw afgelopen december op mijn weblog schreef: „Ik ben een eenvoudige huisvrouw en door middel van zegels plakken, had ik via het Albert Heijn Vaste Klanten Fonds aandelen gespaard. Nadat ex-topman Cees van der Hoeven van Ahold door middel van fraude Ahold naar de rand van de afgrond had gebracht, waren mijn AH-aandelen praktisch niets meer waard.”
Het Amerikaanse Congres heeft in het pakket noodmaatregelen voor de economie ook een bepaling opgenomen dat, bij banken die bij de overheid voor steun aankloppen, de bonussen voor het topmanagement niet meer mogen bedragen dan eenderde van hun totale beloning. Eerder al had de minister van Financiën, Timothy Geithner, bepaald dat het vaste salaris van de topmanagers bij die banken niet meer dan 500.000 dollar per jaar mag bedragen.
Veel vooraanstaande economen erkennen dat de asymmetrische bonussen mede de oorzaak zijn van de huidige economische crisis. Ze gaan nog niet zo ver om te zeggen dat de overheid moet ingrijpen door de bonussen voor alle managers wettelijk te beperken, bang als ze zijn om voor populist te worden aangezien. Maar met dat laatste heeft Wouter Bos geen moeite. Dus Wouter, wat let je?
vrijdag 6 maart 2009, 15:35 uur
Een zeer terecht stuk! De salarisontwikkeling is in Nederland volledig uit de klauwen gelopen. De Groningse historicus Ankersmit vergeleek het, mijns inziens terecht, met een vorm van oligarchisering. Hij bekritiseerde vooral het gegraai binnen de semi-publieke sector, het salaris van Hoogervorst van 271.000 euro in het bijzonder. Mijns inziens mogen alle salarissen voor bestuurders die een bepaald publiek belang behartigen aan een plafond worden gebonden dat door het parlement wordt vastgesteld. Dat geldt ook voor alle bedrijven die menen steun te verdienen van de overheid. Het zou bestuurders als Hoogervorst, ziekenhuis-, en universiteitsbestuurders trouwens sieren wanneer ze zelf eens wat geld in zouden leveren. De VVD staat ook altijd vooraan om anderen te korten op hun uitkering.
vrijdag 6 maart 2009, 17:34 uur
Steengoed stuk!
Heleen, is het een idee dit stuk aangetekend naar alle politici, bankdirecteuren, economen en aandeelhouders te sturen?
En wat te denken van het salaris van Beatrix: 17x dat van Obama. Over asymmetrische beloningsstructuren gesproken.
vrijdag 6 maart 2009, 21:44 uur
Geachte mevr. Mees,
Een prima column. Maar zou u ook eens aandacht kunnen geven aan de volgende vraag die mij zeer bezig houdt:
Kennelijk zijn er twee soorten mensen:
- Gewone, eerlijke mensen zoals docenten, ambtenaren, stratenmakers, metaalarbeiders, klerken, vertegenwoordigers, verplegers, ziekenverzorgers, vrijwilligers, monteurs en kelners enzo die gewoon, meestal met plezier, vrijwel altijd met een groot verantwoordelijkheidsgevoel, met inzet hun werk doen, voor een vast modaal inkomen met hoogstens een schamel kerstpakket.
- Bankiers en graaiende managers em commisarissen in de semi-particuliere sector zoals onderwijs, woningcorporaties en zorginstellingen die alleen in gang te krijgen zijn tegen een exorbitant salaris, opgehoogd met absurde bonussen en dertiende of zelfs veertiende maanden en pakketten opties?
Kun u me uitleggen hoe dat zit? En, in dit Darwin jaar, hoe het nu zit met de evolutie in dit verband?
met vriendelijke groet,
Paul Jansen
zaterdag 7 maart 2009, 15:19 uur
Veel deskundigen hebben hun licht over de kredietcrisis doen schijnen. Minister Bos zagen we steeds benadrukken dat het allemaal wel wat ingewikkelder ligt dan de oppositie deed voorkomen. Maar als je naar de kern kijkt, is het eigenlijk te schandalig voor woorden. Banken beheren het kapitaal dat hen door klanten is toevertrouwd. Vervolgens zijn ze daar mee gaan stunten, elkander opjuttend met krankzinnig hoge bonussen, waardoor geld is verdwenen en ze dezelfde klanten ‘nee’ moeten verkopen of een hogere rente berekenen als deze bijvoorbeeld voor een hypotheek of een bedrijfslening aankloppen.
Sterker, om de schade niet nog erger te maken, kloppen banken bij de overheid aan voor financiele injecties. Geld van de belastingbetaler. Driemaal dief van andermans portemonnee? Ik hoop dat als de rust is wedergekeerd, in Amerika verantwoordelijken voor de rechter zullen verschijnen, vanwege wanbeheer, wanprestatie, gebrekkig toezicht en een verkeerde voorstelling van zaken geven. Want zo verschillend is deze hele affaire eigenlijk niet van wat er bij Enron is gebeurd.
zondag 8 maart 2009, 7:21 uur
Mensen die werken kan je in 2 categorieen indelen: zij die hun eigen broek ophouden (zelfstandige ondernemers), en de rest, dwz “werknemers”, die tegenwoordig weinig te “nemen” hebben. Voor de laatste wordt de broek opgehouden door de werkgever. De verwarring begint bij grote bedrijven, waar de werknemer zijn CEO als zodanig beschouwt. Een miskleun van formaat, want de CEO houdt evenmin de eigen broek op. Allebei werken ze voor de aandeelhouder. In ruil voor hun inspanning krijgen ze salaris. Het verschil tussen de CEO en de meeste (veel lagere) andere werknemers is, dat de CEO meestal (daar komt-ie) voor zichzelf een bonus heeft bedongen als hij (hopelijk een kwantificeerbaar) gedefinieerd doel haalt. Ik kreeg in het begin herhaaldelijk de slappe lach van bank CEO’s die groots afstand deden van “hun bonus”. Na publikatie van een immens verlies. Blijkbaar was hun bonus gedefinieerd als percentage van het bedrijfsresultaat, of dat nu winst of verlies was ! Winst is de beloning voor ondernemers risico. Althans, dat meen ik me te herinneren van economie les op school. Werknemers die een vast (basis) salaris genieten komen pas aan de beurt nadat het ondernemersrisico voldoende is beloond. Zou je althans denken. Zonder winst voor het bedrijf als geheel dus geen bonussen. CEO’s van banken hebben een categorie werknemers geaccepteerd (die evenmin hun eigen broek ophouden) die een bonus krijgt over het resultaat van persoonlijke of afdelings resultaten, ongeacht of het bedrijf als geheel winst of verlies maakt. M.a.w. die werknemers krijgen de bedrijfsparaplu gratis: Basis salaris, sociale voorzieningen, pensioen, en een deftig klinkende titel, zonder welke de desbetreffende nog niet eens in de buurt van een onderhandelings tafel zou worden getolereerd. Als hij zijn persoonlijke target haalt krijgt hij zijn bonus, en hij kan lak hebben aan hoe het “zijn” (quod non) bedrijf vergaat. Sinds wanneer en waarom accepteren aandeelhouders dit soort nonsens ? Die kunnen blijkbaar geen deuk in een pakje boter slaan in hun eigen bedrijf. Ze laten zich blijkbaar in het ootje nemen door CEO’s, maar vooral door commissarissen. Die schurken in de praktijk veel te dicht tegen de CEO aan. Bijkomend probleem van banken (hoe groter de bank, hoe groter het probleem) is dat daar met geld wordt gespeeld van (letterlijk) naamloze, volstrekt anonieme, eigenaren. Hetzelfde probleem, zij het in nog grotere dimensie, speelt bij belastinggeld en de Staat. Daarom slaat Mevrouw Mees de plank falikant mis als zij heil verwacht van “de overheid” voor oplossing van het probleem. Zij het dat ze als NL’se belastingbetaler, en qualitate qua ING aandeelhoudertje, recht van klagen heeft. Als ze haar vingertje in The Big Apple opsteekt zonder in NL belasting te betalen, trek ik die laatste woorden in. Verkwisten van en jatten uit een anonieme ruif wordt allang als moreel acceptabel beschouwd, en is even lang schering en inslag. De manier waarop ABN-Amro werknemers (waarvan ik er nogal wat tel in mijn vriendenkring) praten over het gegraai in de kas van de bank door hun voormalige top mag er wezen. Hoe dan ook, mevrouw Mees staat bij de verkeerde boom te blaffen
zondag 8 maart 2009, 10:24 uur
Ik had een andere conclusie verwacht in dit overigens sterke betoog. Het beperken van bonussen heeft m.i. niets te maken met symmetrie, maar zoals je zelf al schreef, zou symmetrie worden bewerkstelligd door negatieve bonussen. De huidige trend dat managers in toenemende mate hoofdelijk aansprakelijk worden gesteld voor mismanagement lijkt mij hierin een zinvollere ontwikkeling dan het van staatswege beperken van de bonussen.