Bij het wegen van de appels en peren op de fruitschaal van de eerste twee maanden van het televisieseizoen valt de non-fictie  weer in positieve zin op. Natuurlijk is dat een kwestie van smaak, maar ook in de Nederlandse filmproductie geniet de documentaire sector van oudsher internationaal het meeste aanzien.
Voor een definitief oordeel over de grootscheepse serie over de vaderlandse geschiedenis Verleden van Nederland (VPRO/NPS) is het nog te vroeg.  De tweede aflevering over de Middeleeuwen (regie: Carin Goeijers) was al veel beter – consistenter, helderder – dan de eerste over de prehistorie en de Romeinse tijd (regie: Noud Holtman). Ik houd niet zo van de aanstellerige vormgeving en plechtige toon, maar het is verheugend dat zo veel moeite wordt getroost om de waan van de dag te doorbreken en een ingewikkeld onderwerp te populariseren.

De VPRO is zich aan het vernieuwen. Zoals bijna altijd heeft zij de meeste programma’s in de top van het klassement, maar het zijn andere dan voorheen. De achtergrondrubriek Tegenlicht valt voor de tweede opeenvolgende periode een beetje tegen en verliest iets aan soevereiniteit en kritische zin. Metropolis blijft een nuttig en origineel concept: het illustreren van de globalisering met videobijdragen van locale correspondenten op alle continenten. Alleen zijn vormgeving en onderwerpkeuze wat conventioneler en gemakkelijker geworden dan in het eerste seizoen.
Toren C (VPRO), het absurde sketchprogramma van Maike Meijer en Margôt Ros over vrouwen, macht, onmacht en bronst in een kantorencomplex, belandt meteen in de subtop. Het is frisse en vernieuwende televisie, die nog veel beter kan worden. Met ook Draadstaal in prolongatie triomfeert  de VPRO in de categorie innovatieve satire, waar Koefnoen (AVRO) enigszins op zijn routine voort kabbelt.
De enige productie van de commerciële zenders met een eervolle vermelding is het door EyeWorks voortreffelijk gemaakte Echte Gooische meisjes (RTL5): een hilarische docusoap over vijf oerdomme en stinkend rijke jongedames uit het Gooi.
Verder beleven Pauw & Witteman (VARA/NPS) en De wereld draait door (VARA) beide een sterk seizoen dat de politieke en culturele agenda bepaalt. Mooi! Weer De Leeuw (VARA) verdient een TelevizierRing voor het handig bespelen van het grootst mogelijke publiek.
5 Nederland in 12 moorden (TELEAC). Bedrieglijk simpele capita selecta uit de vaderlandse geschiedenis door Jan Blokker en zonen. Valt veel bij te gniffelen.
4 Boeken (VPRO). Onmisbaar geworden venster op de non-fictieliteratuur met leerzame interviews door Wim Brands.
3 De onzichtbare film (VPRO). Eenmalig documentair vierluik door Kees Hin, Rolf Orthel, Digna Sinke en Cherry Duyns dat onverfilmde scenario’s als alibi nam voor erudiete schrijversportretten van onder meer Stefan Zweig en Isaak Babel. Ooit was dat  heel gangbaar bij de publieke omroep.
2 Andere tijden Specials (VPRO/NPS). Vier extra lange edities van het magazine voor nieuwste geschiedenis verzamelden en ordenden onbekend archiefmateriaal, veelal uit   home movies, respectievelijk over familieleven, de  bevrijding door de Canadezen, de jaren dertig en vijftig. Gelukkig zonder commentaar, want de beelden spraken voor zichzelf.
1 Dokument: De nalatenschap van tante Janny (NCRV).  Nu al een televisieklassieker, dit subtiel ingehouden documentaire portret van twee Zeeuwse zusters, die na de dood van een vermeende suikertante op haar erfenis vlassen. Daar tegenover staat het relaas van een voormalige buurjongen die Janny, huishoudster van een  pastoor, wel goed kende. Frans Bromet filmde eerder de gecompliceerde omgang van erfgenamen met wat er uit een boedel overblijft, maar nooit eerder zo navrant. Het grootste wonder is dat Bromet iedereen in zijn waarde weet te laten, ook de onbeholpen aasgieren. Bovendien bevat het verhaal twee verrassende, dramatische ontknopingen. Als het een speelfilm was, zou je het niet geloven. Die premisse is ook het thema van een reeks reclamespotjes van het documentairefestival IDFA dat binnenkort een retrospectief wijdt aan Bromet. 
 
 

Dit verhaal is geplaatst op vrijdag 24 oktober 2008 om 06:05 uur.