Dit zie je nooit: een man die op de televisie een verhaal voorleest. Van Isaak Babel. Hij leest het helemaal voor, het eerste verhaal van De rode ruiterij. Hij leest het droog, mooi maar zonder aandikken. Het is een heel feitelijk, geschreven, eenvoudig verhaal, over een officier die in een armelijk Joods huis de nacht doorbrengt. Het eindigt verschrikkelijk, het is moeilijk niet hevig ontroerd te raken. De bovenlip van de voorlezer trekt strak vlak voor de laatste zin. Maar het lukt hem om zonder breuk in zijn stem ook de laatste zin te lezen.
Je moet het verhaal zelf, precies, horen. Navertellen is hier misdadig. Het komt aan op het ritme, de details, de afstand en de hardheid waardoor het intieme en zachte getoond kan worden, even. Het beste is om de film te zien waarin de man voorleest,  Babel:  ‘Je moet alles weten’ van Rolf Orthel, want dan zie je ook de tijd, de schrijver, het lot, de wereld in de jaren twintig, de jaren dertig, de alles vernietigende wereld van de de stalinistische terreur waarin Babel toch schrijft dat hij op een dag buiten komt, op straat en ‘voor het eerst de mij omringende wereld’ zag zoals ze was: ‘verstild, en onwerkelijk mooi’ .
Hij wist best dat de wereld niet mooi was. Maar ze was ook onwerkelijk mooi. Hij wist best dat de wereld niet om te lachen was. Maar hij schreef een absurd filmscenario over een luchtschip dat wel kan vliegen maar niet kan landen.
Dat scenario is nooit uitgevoerd, het kwam terecht in het boek  Anthologie du cinéma invisible.  Met dat boek hebben we vorige week kennis gemaakt in het eerste deel van de vierdelige VPRO- reeks  De onzichtbare film.  Het is een verbluffend boek. K. Schippers en Kees Hin bladerden er in de vorige aflevering als het ware doorheen, lieten ons glimpen zien van wat de scenario’s zouden kunnen zijn als ze wél verfilmd waren en we zagen eigenaardige droomachtige scènes, met tweelingen en poedels en een rode sportauto die zo mooi is dat een fotomodel er verliefd op wordt. De ideeën ontsnapten even aan de bladzijden en kwamen tot leven, tot film.  De komende twee weken zullen er nog twee scenario’s worden verfilmd.
Eigenlijk werd gisteren geen scenario verfilmd. Wat verfilmd werd waren resten, flarden, vragen, fragmenten, waaronder een fragment van het scenario. Het ging niet echt om dat scenario, dat als titel heeft  Oude Plein 4, het adres van het partijbureau in Odessa. Het scenario is de aanleiding om te gaan zoeken en maar weer eens te laten zien dat het leven van een mens onachterhaalbaar is. In Babels geval wel in het bijzonder: waar hij geboren werd, waar hij werkte, waar hij sliep, het is onduidelijk, verdwenen of onbekend.
Waarom ging Babel, die net als iedereen, zo wordt ons in de film verteld, zo tegen 1930 heus wel wist met wat voor regime hij te maken had, niet weg? Hij had de gelegenheid om naar het Westen te gaan, zijn, vrouw, dochter, moeder en zus waren daar, hij ging ook af en toe naar Parijs – maar steeds keerde hij terug.
Omdat hij alleen in Rusland kon schrijven, zeggen sommige collega’s in de film. Omdat je moet meemaken waarover je schrijft. Omdat hij hield van de vrouw met wie hij was gaan samenleven, Antonina Nikolaevna Pirosjkova.
Haar zien we ook. Ze houdt in haar heel oude handen het dagboek van Babel dat ze wel drie keer heeft overgetikt voor ze dacht dat ze alle problemen en onduidelijkheden had opgelost. De eerste twee keer huilde ze tijdens het typen. „Zoveel medelijden had ik met Babel”.
Hij werd in 1939 gearresteerd, in 1940 doodgeschoten. Door zijn eigen regering.
Eerst weet je niet waarom deze  onzichtbare film-reeks zoveel indruk maakt. De toverachtigheid, van vliegende bladen die geland zijn en tot leven komen? Dat doet zeker mee. Maar ook: het tempo. De afleveringen duren een uur en in dat uur haast niets zich. In dat uur zie je heel veel, juist omdat het in rust getoond wordt en niet langs jakkert.
De afleveringen zijn nog te bekijken op het digitale kanaal  Holland Doc – deze week nog deel 1, volgende week de Babel-film. Mis ze niet.

Dit verhaal is geplaatst op vrijdag 12 september 2008 om 12:37 uur.