Op de voorpagina van de krant van 15 maart staat: „Bear Stearns is het laatste slachtoffer in een lange rij banken die hevig getroffen zijn door de internationale kredietcrisis.” Je zou bijna medelijden krijgen. Maar Bear Stearns is geen slachtoffer; Bear Stearns is één van de daders en daarmee één van de banken die verantwoordelijk zijn voor de internationale kredietcrisis. De woorden ‘slachtoffer’ en ‘getroffen’ zijn hier werkelijk ongepast.
André van Staveren, Zoetermeer

De krant antwoordt

Een interessante vraag, waarachter nog weer andere schuilgaan. Om die ook maar meteen te stellen: kan een instelling als een bank, een ziekenhuis of een ministerie, eigenlijk hoe dan ook wel ergens het ‘slachtoffer’ van worden (van bezuinigingen, tegenvallers, saneringen en dergelijke), of is die ongelukkige status voorbehouden aan personen? Zoja, kunnen dieren dan ‘slachtoffers’ van de bio-industrie worden genoemd?

Dat laatste lijkt zeker het geval – ze laten er ongevraagd het leven bij, tenslotte – temeer omdat het begrip slachtoffer oorspronkelijk ook slaat op dieren die voor de slacht geofferd werden (bij een religieus ritueel). Toch zul je bijvoorbeeld niet snel lezen, nadat een overstekende hond is aangereden door een auto, dat ‘het slachtoffer’ werd opgehaald door de dierenambulance. Het begrip is kennelijk onderhevig aan een neiging tot ‘humanisering’, met uiteenlopend oogmerk: enerzijds om de term te reserveren voor mensen, anderzijds om dat juist niet te doen en zo het lijden van dieren op te waarderen.

Dan instellingen, zoals banken. Juist omdat ‘slachtoffer’ in het normale spraakgebruik zo nadrukkelijk slaat op levende wezens – mensen of dieren – zal het voor sommige lezers nogal vreemd klinken om te beweren dat een bank het slachtoffer (en niet ‘de dupe’, of ‘de verliezer’) is geworden in zoiets ongrijpbaars als de kredietcrisis. Toch kan dat natuurlijk heel goed: een bank die in één dag miljarden verliest en met acute noodmaatregelen overeind moet worden gehouden, kan best aanspraak maken op enig slachtofferschap, namelijk, zoals het woordenboek meldt als ‘iemand die, ook wel iets wat door de gevolgen van bepaalde handelingen of gebeurtenissen zwaar wordt getroffen’. En zwaar getroffen is de bankwereld zeker door de kredietcrisis.

Maar geldt het ook voor Bear Stearns? Deze Amerikaanse bank was immers een van de banken die de aanzet hebben gegeven tot de kredietcrisis, schrijft de lezer, en is in die zin geen slachtoffer maar juist een ‘dader’ in de huidige financiële crisis. Bear Stearns heeft inderdaad een belangrijke rol gespeeld bij het ontstaan van de markt voor verhandelbare hypotheken in de Verenigde Staten, daar heeft de lezer gelijk in. De bank weigerde vorig jaar ook aanvankelijk om twee van haar beleggingsfondsen overeind te houden, toen die in de problemen kwamen. In die zin is de bank te typeren als ‘dader’, en verdient zij (ook in de ogen van veel andere banken op Wall Street trouwens) weinig sympathie. Vorige week liep de twijfel of Bear Stearns in staat was om nog voldoende krediet aan te trekken zo hoog op, dat bestaande kredieten aan de bank schielijk werden teruggetrokken en nieuwe kredieten onmogelijk werden. De bank raakte zo ironisch genoeg verstrikt in een self- fulfilling prophecy: haar veronderstelde gebrek aan kredietwaardigheid werd bewaarheid. In die zin is zij best te beschouwen als een ‘slachtoffer’.

Het een sluit het ander natuurlijk ook niet uit, zoals al uit de woordenboekdefinitie blijkt: je kunt zwaar getroffen worden door gebeurtenissen die je zelf in gang hebt gezet (dat is volgens velen ook het beginsel van de Griekse tragedie). In de recente geschiedenis zijn ook talloze, grimmige voorbeelden te vinden van slachtoffers die van de weeromstuit daders worden, en andersom. Je zou kunnen zeggen dat dat ook hier geldt: de bank hielp een crisis veroorzaken waar ze zelf de hoogste prijs voor moest betalen. Of dat ‘zielig’ is, zoals de term slachtoffer voor sommigen misschien suggereert, is natuurlijk een heel andere vraag. Dat lijkt nu niet bepaald aan de orde, niet bij deze bank, maar evenmin in de hele wereld van de moderne financiën. Beklagenswaardig zijn eerder de talloze Amerikaanse huizenbezitters met een kleine beurs die de dupe werden van de goedkoop verstrekte hypotheken. Zij zijn, zo de lezer wil, de echte slachtoffers van de kredietcrisis.

Sjoerd de Jong
plaatsvervangend hoofdredacteur

Dit verhaal is geplaatst op vrijdag 21 maart 2008 om 19:47 uur.