Schijnzekerheden van renteniers
Wij hebben niet het vaagste vermoeden wat de economie van 2011 ons gaat brengen. Pensioendeskundigen en economen mogen elkaar in de kolommen om de oren slaan met hun opvattingen en stelligheden over renteontwikkelingen en historische analogieën, maar het zijn op zijn slechtst poses, op zijn best schijnzekerheden.
Nu is een leven waarin iedereen het erover eens is dat we geen idee hebben over de toekomst ondenkbaar. Zonder een bepaalde verwachting over de dingen die gaan komen, is menselijk handelen zinloos en hoeft niemand ’s ochtends het bed nog uit te komen. Bovendien, er zijn wel degelijk strategieën te bedenken voor een onzekere wereld. Een klein land kan bijvoorbeeld in goede tijden wat extra sparen om slechte jaren op te vangen. Begrotingsoverschotten bepleitte Keynes een kleine eeuw geleden al. De meeste Keynesianen wilden dat helaas nooit weten, zodat alleen die andere helft van het verhaal – begrotingstekorten in slechte tijden – is blijven hangen.
Het gevolg is dat alle westerse landen nu te krap bij kas zitten en dat het knap spannend wordt: worden we door economische groei verlost van alle kwaad, gaan we in een sukkelgang begeleid door veel maatschappelijk ongenoegen verder of komt er een nieuwe klap?
Vorige week verhuisde het kippenvel van Portugal naar Ierland. Daar bleek de recessie een stuk ernstiger dan verwacht en werd het benauwd of de Ieren hun leningen nog kunnen betalen. Over Spanje haalde iedereen even opgelucht adem, want premier Zapatero loodste een ombuigingspakket met succes door het parlement. Maar het zijn allemaal dagkoersen, incidenten.
Of niet? Het Internationaal Monetair Fonds schrijft in een verse analyse dat we ons over een failliet van staten niet zo druk meer hoeven te maken. Zulke deconfitures zijn „onnodig, onwenselijk en onwaarschijnlijk”. Dat is een geruststellende gedachte.
Maar Willem Buiter, tegenwoordig chef-econoom bij Citicorp, veegt met zijn IMF-collega’s de vloer aan. Ze hebben slecht economisch huiswerk geleverd, en dat ook nog „gebaseerd op simplistische politieke economie”.
Buiters tegenwerpingen zijn van een onthullende eenvoud, zo eenvoudig dat je kennelijk een hoogvliegende econoom moet zijn om het niet te zien. Het IMF heeft becijferd wat er nodig is om de overheidstekorten te pareren en becijfert dat het ook kan. Dat zijn de solvabiliteitssommetjes. Maar, aldus Buiter, als je een beetje om je heen kijkt, dan zie je dat in alle westerse landen de druk toeneemt om overheidsuitgaven te handhaven. Een overheid die tegen die stroom in roeit, kan weleens buiten adem raken. Bovendien zie je politieke polarisatie in de meeste landen snel toenemen. Dat maakt compromissen over een redelijke verdeling van de pijn lastiger. En dan is er ook nog de beperkte ruimte om overheidsgaten met belastingverhogingen aan te zuiveren. Belastingontwijking is een bijproduct van de globalisering en nationale staten lopen gemakkelijker dan vroeger tegen hun belastinglimieten op. Dus blijven fikse kortingen op ambtenarensalarissen en het intrekken van subsidies voor de middenklasse de gemakkelijkste maatregelen. Maar welke regeringen hebben daar veel zin in?
Nu de stabiliteit van banken zo sterk is verbonden aan het wel en wee van staten, zie je financiële analisten zich steeds frequenter buigen over staten. Dat heeft soms wel iets komisch, want ze kijken naar staten als naar bedrijven. Met balansen, met solvabiliteitsratio’s, met synergiewinsten en wat dies meer zij. En met handelende personen die de baas zijn en op verhoudingsgetallen sturen. Maar staten zijn geen bedrijven, handelende personen sturen er op basis van kiezers en kiezers brengen te pas en te onpas hun stem uit en trekken zich doorgaans niets aan van die verhoudingsgetallen.
Met andere woorden: we zijn deze jaren getuige van een reusachtig maatschappelijk aanpassingsproces aan een veranderde verhouding in de wereld. Of dat netjes en geleidelijk gaat of dat het de spankracht van de samenleving te boven gaat, weet niemand. De vroegere Franse premier Balladur zei het in Le Monde van zaterdag zo: „Wij, Europeanen, hebben in feite eeuwenlang als de renteniers van de wereld geleefd, onze welvaart en ons sociaal model zijn gebouwd op economische dominantie, waarvan wij wisten te profiteren. Dat is afgelopen, we hebben stevige concurrentie gekregen van Brazilië, India, China”.
Voor Europese landen is dit een hard gelag. Niet omdat ze machtsaspiraties in de wereld zouden koesteren, maar omdat ze na de oorlog hun democratische legitimatie bovenal hebben gevonden in de opbouw van verzorgingsstaten. Als dat moet worden afgebroken, wat voor legitimatie komt er dan voor in de plaats?
Europese landen passen zich aan – en wat het IMF betreft lukt dit dus waarschijnlijk ook. Maar minstens zo relevant voor de uitkomst is wat er inderdaad elders gebeurt. Amerika polariseert, de werkloosheid blijft er met 10 procent pijnlijk hoog en de stemming neigt in ijltempo richting protectionisme. De budgetcommissie van het Amerikaanse Congres eiste in unieke eensgezindheid vrijdagavond nog actie van de president tegen China, omdat het zijn munt kunstmatig laag houdt en daarmee in feite de eigen export beschermt tegen buitenlandse concurrentie. Een paar maanden geleden wist iedereen nog zeker dat de wereld de lessen van de Grote Depressie goed had geleerd – geen nieuwe handelsoorlogen meer. Maar wie durft dat nu nog met zekerheid te zeggen?
Een handelsoorlog met China verandert een paar data in de prognosemachinerie. De schijnzekerheid van vandaag wordt dan de onzin van gisteren.
We weten het eigenlijk ook wel. Maar economen zetten je graag op het verkeerde been. Alsof in die sector de vaardigheid ontbreekt om stelligheden aan te lengen met het vocabulaire van de gepaste scepsis.
woensdag 29 september 2010, 14:37 uur
We hoeven onze verzorgingsstaten helemaal niet af te breken; we moeten ze enkel opschonen en overtollig vet afzuigen. Gematigde redistributie en sociale zekerheid zijn de pilaren van onze Europese beschaving, en de financiële crisis, veroorzaakt door mensen zoals Alan Greenspan, Ronald Reagan, Robert Bork en Margaret Thatcher, die Adam Smith vermoedelijk opzettelijk verkeerd hebben begrepen en zo een extreem-kapitalistisch dogmatisme hebben uitgevoerd dat op papier enkel door Milton Friedman wordt ondersteund, toont aan dat volledige marktwerking niet in alle markten de juiste aanpak vormt, en dat er bijvoorbeeld in de zorg en in financiële markten nog grote behoefte is aan regulering en planning. Dit soort denken past trouwens goed bij Amerika: daar is alles zwart of wit, maar nooit grijs. De boodschap dat de vrije markt in beginsel goed is, maar ook zijn grenzen kent, gaat er daar niet in. En dat moeten ze nu inzien: sociale zekerheid en overheidsregulering kan de welvaart ten goede komen, zelfs als dat ten koste gaat van explosieve groei.
Maar ja, straks onder President Palin wordt het weer dereguleren en ‘business as usual’, naar voorbeeld van “the great Ronald Reagan”. Niets van aantrekken Europa, de (gematigde) verzorgingsstaat heeft nog toekomst.
woensdag 29 september 2010, 14:40 uur
Onderscheid de consensus onder economen en de common sense van het grote publiek. Van het grote publiek heeft misschien 20 of 30 procent zo veel verstand van economie dat het de bezuinigingen begrijpt die resteren na een Keynesiaans beleid van stimuleren (aktief of passief). De grote massa zal geen idee hebben van wat anticyclisch beleid is. Die massa schrikt van ‘de vuile kapitalisten die op haar geld uit zijn’. Eenzelfde commentaar past bij een zinsnede als ‘de stevige concurrentie van Brazilië, India, China’. Economieën zijn niet elkaars concurrenten, zoals bedrijven dat zijn. Als elke economie evenveel exporteert als importeert, wat toch min of meer juist is, kun je niet spreken van concurrentie door een land. Elke econoom weet dat, maar 70 of 80 procent van het grote publiek schrikt van zulk een taal.
Die meerderheid nu is wel een politieke realiteit, in die zin dat ze stemrecht heeft. En als je de huidige populistische golf ziet die over het land heen spoelt, kun je jezelf bezorgde vragen stellen. Het overgrote deel van het electoraat weet eenvoudig te weinig van economie om weerstand te bieden aan populisten. Soms zie je ook journalisten die door gemakzuchtig formuleren onbestemde gevoelens van angst bij het publiek aanwakkeren.
De grote gap tussen de consensus onder economen en die in de massa kan gevaarlijke gevolgen hebben. De opkomst van populistisch rechts na de laatste recessie is er mogelijk door te verklaren. Er is grote behoefte aan economische voorlichting op het intellectuele niveau van de straat. Ligt hier geen taak voor journalisten?
woensdag 29 september 2010, 16:14 uur
Vergelijk economen eens met artsen.Ze hebben een patient (Nederland ?) die heeft klachten (iets over het huis,mompelt de patient,pensioen en nog wat termen uit de Margriet) dan stellen ze een diagnose (credietcrisis?,waarom ook niet ?) en weten nog van college en van gezond verstand een remedie voor te schrijven (bezuinigen op kunst wetenschap,wao, en nog wat?)Als die artsen een matige opleiding hebben,inloten hun beste prestatie was, niet altijd op college kwamen en gezond verstand simuleren (Wat zei uw Keynes ook weer van gezond verstand? en diagnosen stellen waar wat aan te verdienenen is (baan,zekerheid,promotie) en idem dito bij de rememdie.Dan zo u terecht geen vertrouwen hebben in die geneeskunde ( economische politiek bij deze vergelijking)
Voor de oorzaak zijn alternatieven,er is onderzoek noduig om uit te maken of het nu in eerste instantie gaat om een credietcrisis dan wel een innovatiecrisis.Doet men zo’n. onderzoek in het parlement bijv ,haalt men alleen lieden op die credietcrisis zien ,de anderen hoort men niet want die zitten thuis.Zou het waar zijn dat door verlaging van de rente het bedrijfsleven aantrekt of is het omgekeerd zo dat het bedrijfsleven het er bij laat zitten en daardoorr de rente daalt,met allerlei onverwachte gevolgen bij huizen,pensioenen.Men zal zeggen de patient heeft complicaties.
Ik geloof dat vele economen het erbij laten zitten,vele bedrijven ook,en dat voor vernieuwingen en voor innovaties de neus wordt opgehaald.Dat er inderdaad een onjuiste therapie is omdat de diagnose niet klopt en de patient maar wat murmelt,omdat hij bang is van de dingen die hij ziet en denkt.
woensdag 29 september 2010, 22:09 uur
In mijn allereerste college economie (prof J. Pen) werd er reeds uitgebreid bij stilgestaan, dat economie géén exacte wetenschap is, maar met modellen werkt, die een vereenvoudiging van de werkelijkheid zijn. Zo wordt getracht de economische gedragingen van mensen in kaart te brengen.
Logisch dus, dat verschillende economen met verschillende, elkaar tegensprekende, modellen op de proppen komen om de toekomst te voorspellen.
De tweede waarheid als een koe in dit artikel is het feit, dat de mens nooit, althans zelden, van de in het verleden gemaakte fouten wil leren. Wat dat betreft sluit het naadloos aan bij onze tegenwoordige schoolopleiding: vooral niets onderwijzen, maar proefondervindelijk laten ervaren.
Later zal wederom tot de conclusie gekomen worden, dat protectionisme wéér slecht is geweest. Vanaf het mercantilisme is dit niet anders geweest. Maar ja, als niet onderwezen wordt wat mercantilisme en colbertisme inhielden, bijft inderdaad niets anders over, dan het zelf, ten eigen nadele, aan den lijve te ondervinden.
donderdag 30 september 2010, 6:27 uur
“Belastingontwijking is een bijproduct van de globalisering en nationale staten lopen gemakkelijker dan vroeger tegen hun belastinglimieten op. Dus blijven fikse kortingen op ambtenarensalarissen en het intrekken van subsidies voor de middenklasse de gemakkelijkste maatregelen. Maar welke regeringen hebben daar veel zin in?”
Een uitstekende analyse ! Economie is weliswaar geen wetenschap, maar in haar beschrijving van de actuele werkelijkheid in termen van economie voldoet ze.
Europese landen hebben ook door middel van ridicule belastingfaciliteiten (de Belgische echtgenote van mijn neef werd om onduidelijke reden gepromoveerd tot schaarse ICT-kenniswerkster: kassa !!) geprobeerd hun verzorgingsstaat boven water te houden. Daarmee beconcurreren ze elkaar niet alleen, maar het blijkt ook niet te helpen, want zodra het ook maar enigszins loont, wijken multinationals ook voor high tech productie en ontwikkeling uit naar de nieuwe, opkomende economische markten in de “derde” wereld.
Rest inderdaad nog slechts het korten op ambtenarensalarissen en subsidies voor de middenklasse. In dat opzicht zal in Nederland Rutte-I mogelijk de laatste stuiptrekking zijn. Met een programma dat bol staat van uitbreiding van staatsinterventies op het gebied van veiligheid en immigratie (wordt vast een succes met personeel met gekorte salarissen en een werkachterstand van lichtjaren), terwijl villa-subsidie nog eens 4 jaar gehandhaafd blijft (jaarlijks oplopend met een ¼ miljard + met dat belastingstelsel automatisch verbonden extra uitgaven van tezamen nog eens een ½ miljard voor zorgtoeslag, kindgebonden budget en kinderopvangtoeslag), en met AOW-verhoging (vervolgens weer weg te geven aan zorgpremieverhoging) ook de minvermogende gepensioneerde nog een tijdje wordt zoetgehouden. Maar dat zal niet blijvend lukken.
Interessant dat voorgaande belastingtrendanalyse recent werd aangedragen door een Kamerlid van D66 dat afschaffing van villa-subsidie al sinds jaar en dag in haar verkiezingsprogramma’s opnam, maar het er iedere keer weer opnieuw bij liet zitten als het werd verlokt tot regeringsdeelname — en dan het lef hebben de ketel (VVD, CDA en PVV) te verwijten dat-ie zwart ziet… Reden waarom ik als voormalig vice-voorzitter van die partij al 7 jaar geleden toch maar ben opgehouden op deze partij te stemmen. Om vervolgens cynisch te moeten toezien hoe D66 (samen met Groen Links) in de afgelopen verkiezingstijd de VVD als wel “hervormingsgezind” aan de PvdA ten voorbeeld hield… Welnu, ziedaar thans de nieuwe, meest conservatieve (gedoog-)coalitie alle tijden onder leiding van diezelfde “hervormingsgezinde” VVD. Hoe naïef kunnen politieke amateurs als D66 en GL zijn… In dit verband zij verwezen naar het terecht vernietigende commentaar van Anil Ramdas in de NRC van gisteren op de volstrekt nietszeggende Abel Herzberg-lezing van ene Pechtold: vooral niet polariseren, maar oplossingen: ho maar…
Wie het werkelijk serieus voorheeft met de overheidsfinancien, houdt hoe dan ook op met het subsidiëren van de midden(- en vooral hogere) klasse(n). Dankzij de villa-subsidie plus aftrek invaliditeitskosten waren in de laatste 25 á 30 jaar van mijn arbeidszaam leven mijn (halverwege) rolstoelgebonden echtgenote (met een vroeg WAO-inkomen) en ik (met een aanvankelijk 2 tot later 3 x modaal ambtenareninkomen) in staat om een staat van leven te voeren waarbij Jan Modaal (laat staan een minimum-lijder) in diezelfde omstandigheden al die jaren “zijn vingers zou hebben afgelikt”.
Wordt het nou toch eindelijk niet eens tijd dat aan dit soort absurditeiten een eind wordt gemaakt ?!
donderdag 30 september 2010, 9:24 uur
“Staten zijn geen bedrijven”. De oplossing is derhalve een transfer van “aandelen” van de staat naar het volk, aandelen van de staat uitgeven en uitdelen ? Resultaat: (nog) minder zeggenschap voor de gewone lui, de massa, en dus minder lastige verkiezingsuitkomsten ? Deze redenering ruikt wederom naar een omgekeerd democratiseringsproces. Gelukkig weten voldoende mensen van de plannen.
donderdag 30 september 2010, 12:30 uur
Banken, en in het zog daarvan de rating agencies, opereren internationaal, maar gedragen zich supranationaal. Boven de staten en boven verenigingen van staten, zoals de EU. Vergelijk het maar met het verkeer op de weg. Zijn er geen goeie verkeersregels of is er geen handhaving en vooral sanctie, dan wordt het een bende. En nu beschikken deze instellingen over het financiele wel en wee van landen. Is nu eenmaal zo, maar daarmee is het wrange en de ironie niet weg, en het vertrouwen hersteld.
Overheden en toezichthouders zijn nog steeds erg bezig met waarom ze dingen niet zouden moeten doen. Bij sanctie past persoonlijke accountability van bestuurderen en managers. In IJsland is het natuurlijk goed misgegaan, maar wat nu gebeurt kan misschien als voorbeeld dienen. De IJslandse ex-premier Haarde moet zich verantwoorden voor een speciaal tribunaal voor zijn rol in de financiële crisis.
donderdag 30 september 2010, 18:00 uur
De schijnzekerheid van gisteren werd de onzin van vandaag. Overigens stelt Balladur de situatie te rooskleurig voor: wij Europeanen hebben eeuwenlang als de uitbuiters van de wereld geleefd, onze rijkdom en sociaal model zijn gebouwd op militaire overheersing.
De economische “wetenschap” heeft veel gemeen met het kijken in een kristallen bol.
zaterdag 2 oktober 2010, 19:51 uur
http://www.youtube.com/watch?v=K6C24GpgQTQ&feature=related
obama en rockefeller.
maandag 4 oktober 2010, 16:50 uur
“Wij hebben niet het vaagste vermoeden wat de economie van 2011 ons gaat brengen.”
Eeh, sorry? Natuurlijk hebben we dat: Het zal niet veel slechter gaan in het Westen, en er zullen rampen zijn Azie en met name Afrika. Nigeria en andere wingewesten zoals de Congo en de Spaanse Sahara zullen slagvelden blijven van de grote Westerse bedrijven. Zuid-Amerika/Caraibisch gebied zal blijven ‘boomen’, onder Braziliaanse leiding.
Kijken we naar Europa, dan is het bijvoorbeeld al decennia zo dat in Nederland weinig werkeloosheid is, en in Spanje heel veel. Dit soort zaken verandert niet zo snel. We moeten niet gaan doen alsof de economie de grilligheid van het weer heeft. Sorry, van de weersvoorspellingen van vóór 1980, want nu zijn ze vrij nauwkeurig.
“Begrotingsoverschotten bepleitte Keynes een kleine eeuw geleden al. De meeste Keynesianen wilden dat helaas nooit weten”.
Eeeh sorry? Als we kijken naar Amerika, dan zien we dat de Chicago Boys van Friedman ‘fiscal responsibility’ alleen met de mond hebben beleden: Onder Reagan en de Bushes zijn de tekorten het MEEST gestegen, onder Clinton en Carter zijn ze gedaald.
En ook: Knapen lijkt hiermee te suggereren dat Keynesianen inherent spilzuchtig zijn. Dat is natuurlijk niet zo, want zoals hij zelf terecht opmerkt, in deze ZELFDE column nog wel, hebben regeringen geen zin in kortingen op “subsidies voor de middenklasse”, ook die van rechts niet, case in point: de HRA, hypotheekrenteaftrek, door RECHTS heilig verklaard! Tegen alle economische principes in, maar meer nog tegen het boerenverstand in, want bijstandsmoeders worden genadeloos opgeofferd voor villasubsidies.
De enige opmerking die hout snijdt is:
“Maar staten zijn geen bedrijven, handelende personen sturen er op basis van kiezers en kiezers brengen te pas en te onpas hun stem uit en trekken zich doorgaans niets aan van die verhoudingsgetallen.”
Precies, en dit alle geklets en rethoriek van “BV Nederland” en “CEO Obama” ten spijt. Het is maar goed dat staten geen bedrijven zijn, want dan is democratische controle, o.a. door de Wet Openbaarheid Bestuur en de verkiezingen zelf natuurlijk.
Het Amerikaanse experiment van extreem veel overlaten aan de markt is volslagen mislukt: Harvard becijferde dat zo’n 45.000 mensen per jaar sterven aan te weinig zorgverzekering. Dus het is zaak om niet in diezelfde valkuil te stappen.
Gezond eigenbelang als motivator is niet slecht, niet per definitie, bij lange na niet. Maar in Amerika is de zaak veel te veel doorgeslagen naar het corporatisme, dat feodale trekken krijgt. en de Middeleeuwen hebben we al gehad, wie wil daar nou naar terug? Zelfs niet naar een slap aftreksel.
vrijdag 8 oktober 2010, 18:19 uur
En nu wordt u in de positie gesteld om te zorgen dat de EU haar geschiedenislesjes wel blijft kennen. De EC moet buiten beeld blijven in de handelsoorlogen, blijven pleiten voor liberalisatie en heropleving van de Doha-akkoorden met een solvabele, stabiele en onafhankelijke ECB.
Van harte gefeliciteerd.
vrijdag 8 oktober 2010, 19:06 uur
In aansluiting op mijn vorige reactie (nr. 1): Volgens geruchten wordt deze columnist staatssecretaris van Buitenlandse Zaken. Over zijn opvattingen met betrekking tot de huidige internationale ontwikkelingen in onze wereld en de te verkiezen relatie van Nederland met het buitenland, ben ik zeer positief.
Maar dat hij zijn medewerking verleent aan het kabinet Wilders-I vind ik toch wel hoogst opmerkelijk in het licht van zijn conclusie dat er voor de Westerse welvaartsstaten weinig anders overblijft dat te snijden in ambtenarensalarissen en het intrekken van subsidies voor de middenklasse.
Maar kennelijk heb ik in die alinea zijn slotzin niet goed begrepen: “Maar welke regeringen hebben daar veel zin in ??” De eerstvermelde maatregel wordt al sinds jaar en dag door ieder kabinet aangekondigd, maar vindt nimmer plaats. Het kabinet Wilders-I, dat op veel terreinen de bemoeienis met de burger gaat intensiveren, kan de daarvoor benodigde ambtenaren lastig korten, maar denkt daarvoor een oplossing te hebben gevonden: veel Rijkstaken naar gemeenten doorschuiven zonder er de daarvoor benodigde gelden bij mee te geven. Intrekken van subsidies voor de middenklasse is het laatste wat dit kabinet Wilders-I doet. Vandaar mijn hiervoor geventileerde wens/illusie dat het kabinet Wilders-I in dit opzicht mogelijk de laatste Nederlandse stuiptrekking wordt. Zoniet, kennelijk, Ben Knapen.
Ik vrees dat de weinige VVD-ers die ik om uiteenlopende redenen wel apprecieer, de vergeefse gedachte huldigen dat ze, door zitting te nemen in het kabinet-Wilders-I als een soort burgemeester-in-oorlogstijd, de verderfelijke maatschappelijke effecten van de gedoogsteun van Wilders en consorten kunnen neutraliseren.