Tussen hysterie en gemoedelijkheid
Het buitenlandse gevaar begint ineens hele volkeren te verenigen. Of het nu Amerika, Groot-Brittannië, Duitsland, Frankrijk of Spanje betreft – immigratie wordt ineens een onderwerp van grensoverschrijdende koortsachtigheid.
Nu is immigratie op zichzelf altijd al wel een gevoelig punt geweest, maar zelden overal tegelijk in dezelfde heftigheid. Volgens een Harris-onderzoek vindt 67 procent van de Britten hun land een „slechtere plek om te leven” door de immigratie, in Frankrijk vindt 48 procent dat de buitenlanders een negatieve invloed hebben op de economie, in Duitsland 44 procent. Overal vindt een meerderheid dat de lonen onder druk staan door de komst van buitenlanders.
Dankzij een prijzenswaardig initiatief van het NOS Journaal om ook eens verslag te doen vanuit het Europees Parlement konden ook Nederlandse televisiekijkers zien hoe Europese geesten zich scheiden. Roemenen en Polen staan daar wat beteuterd aan de zijlijn, de gearriveerde democratieën bieden een speelveld aan verbeten polarisatie tussen ‘nette mensen’ en ‘xenofoben’.
Omdat het om sentimenten gaat, levert de discussie overal dezelfde kakofonie op. In Duitsland bijvoorbeeld daalt de instroom van Turken al tien jaar, maar dat doet er helemaal niet toe. Het voelt kennelijk niet zo. In een tijdperk waarin psychologie zoveel belangrijker is dan ideologie, zijn het de gevoelens die tellen. Criminologen met hun veiligheidsstatistieken weten ervan mee te praten, de weermannen en -vrouwen zijn bij guur weer ook allang overgeschakeld van temperatuur naar gevoelstemperatuur.
Aan de opkomst van charismatische populisten kan de koortsachtigheid rondom het onderwerp immigratie ook niet liggen. De meest besproken Duitse immigratiecriticus Thilo Sarrazin heeft de uitstraling van een aluminium lantaarnpaal op klaarlichte dag.
Op zichzelf is er ook weinig nieuws dat de plotselinge opwinding verklaart. In de meeste oude Europese landen heeft immigratie er geleidelijk aan toe geleid dat menig autochtone bewoner in zijn of haar volksbuurtje is blijven wonen en ondertussen toch tot de ontdekking kwam dat men in een vreemd land terecht was gekomen. Maar dat is al lang zo. In een stad als Leeds is de meerderheid van de bevolking binnenkort afkomstig uit derdewereldlanden.
Ook de islam als pijnpunt is al jaren oud. Het blijft voor Europeanen en Amerikanen een vreemde religie en hoe ijveriger immigranten werk maken van de islam, hoe meer ze de illusie verstoren dat de nieuwkomers zich wel zullen aanpassen. Elke nieuwe moskee naar architectuurrecept van de Efteling in een West-Europees landschap verstoort opnieuw deze illusie. Dus zeiden de Zwitsers en masse: weg ermee.
Waarom dan nu die koortsachtige gelijktijdigheid? Misschien is het toeval, omdat ons aller binnenland – New York – een akkefietje uitvecht over een moskee. Akkefietjes worden in google-land nu eenmaal heuse mediagolven.
Maar waarschijnlijker is dat alle westerse landen op het ogenblik te maken hebben met collectieve verarming. Overal hebben overheden grote tekorten, overal staat de verzorgingsstaat onder druk, overal staan vertrouwde arrangementen ter discussie. Immigratie maakt verzorgingsarrangementen kwetsbaarder. Nu dreigt dat pas echt voelbaar te gaan wringen in de verzorgingsstaten. En met dank aan de financiële crisis dus ook overal min of meer tegelijk.
Allicht zijn er allerlei feiten die hier haaks op staan. Geen sociaal-economisch onderzoek van betekenis of het berekent hoe afhankelijk we van immigratie zijn voor toekomstige bedrijvigheid, voor de zorg. Maar helaas, het gaat om ‘het gevoel’.
Het meest bizarre blijft hierbij die discrepantie tussen alle hysterie wanneer je een tv aanzet en de eigen werkelijkheid. Het ene moment maak je een praatje met een vrouw met hoofddoek en het andere moment zet je de tv aan en hoor je iemand zeggen dat het eigenlijk oorlog is tussen de islam en het Westen. Hoe rijmt de individuele normaliteit met de collectieve opwinding?
Een spannend antwoord komt van een recent essay van de filosoof Byung-Chul Han, een Koreaan die doceert in Karlsruhe. Vandaar de titel in het Duits Müdigkeitsgesellschaft, de Vermoeidheidssamenleving. Hij maakt in dit dunne boekje korte metten met alle hoogdravende analyses over de islam en hoe die een schisma tussen autoritaire en democratische mensbeelden heeft bewerkstelligd. Hans analyse: we hebben geen serieuze vijanden meer, we zijn vrij en kunnen met een positieve instelling, met motivatie onszelf ontplooien. Dat leren we op school, dat staat in alle hulpboekjes, dat hoort bij alle teambuilding en wat dies meer zij.
Onze vijanden zijn hiermee niet meer allerlei duistere ideologieën of kwaadwillende dictators. Onze vijanden zitten in onszelf. De stress, de burn-out, de depressie, het narcisme – dát zijn onze vijanden in dit neurosetijdperk. Maar tegelijkertijd weten we daarmee geen raad en klampen ons vast aan collectieve vijandbeelden. Dat verzacht de innerlijke spanningen en vermindert de druk. De google- en YouTube-golven helpen hierbij een handje. Alleen daarom kan een malloot uit Florida met een eventuele koranverbranding zijn mondiale famemomentje pikken.
Maar het is, aldus Han, dus niets anders dan placebovijandschap. Het hoofddoekje, het gebrek aan taalvaardigheid, de gewelddadige mores onder sommige immigranten – dat kennen we allemaal al decennia. Het is ons eigenlijk helemaal niet vreemd meer. Onze grootste angst, aldus Han, is eigenlijk dat niets ons meer vreemd voorkomt, dat we van het ‘vreemde’ zijn beroofd.
Geheel in de geest van de moderne maatschappijwetenschappen stopt Han behoorlijk wat neuro-inzichten in zijn opstel. De suggestie van een verbinding tussen de financiële crisis en de collectieve westerse oprisping tegen immigratie is hem waarschijnlijk dan ook te triviaal.
Maar dat er iets wringt tussen de mediahysterie en het gemoedelijke gemak van het multiculti op straat, moet je hem nageven.
woensdag 15 september 2010, 14:39 uur
Deze hele discussie lijkt op een permament rondetafelgesprek waarbij mensen elkaar amper of niet aankijken. Wat gebeurt? Langs elkaar heen praten en door elkaar halen van argumenten. Ja, er is een integratie en een assimilatie issue van hier tot aan Istanbul. Door Paul Scheffer al uit de doeken gedaan. Multiculurele samenleving lang vooral een etiket geweest voor onverschilligheid van Nederlandse zijde, en voor nieuwkomers om zich niet geroepen te hoeven voelen om echt deel te nemen aan de samenleving. Ik zou willen toevoegen een mooi vehikel om een hele bureaucratische betuttelkaste te creeren die eerder baat heeft bij voortbestaan van de problemen dan om ze echt op te lossen. Wat de discussie (inderdaad) kwestieus maakt, is dat we het tevens hebben over een sociaal-economisch zwakke groep. Gaat het economisch slecht, dan kunnen zij zich slecht verweren. Neveneffect van een rechts kabinet zou kunnen zijn dat deze groep beter leert voor zichzelf op te komen. Wat tot nog toe door anderen voor ze werd gedaan. Wat in de VS gebeurt, is belangrijker. Moe van de oorlogen, vragen veel Amerikanen zich af wat ze te zoeken hebben in oorden waar de mensen niet voor zichzelf willen vechten en zorgen. Drijven anti-Islam gevoelens Amerika meer in de richting van het Israel van Netanyahu, dan zijn de Amerikanen ‘verder weg van huis’ dan ze ooit in Afghanistan en Irak waren.
woensdag 15 september 2010, 18:00 uur
Zeer interessant, bedankt voor deze column.
woensdag 15 september 2010, 18:59 uur
Aardige theorie. En zoals in iedere theorie zitten er waarheden als koeien in, maar de conclusie lijkt mij te eenvoudig.
Toch is er meer aan de hand. Mensen opgegroeid in een moslim-filosofie denken anders en hebben andere normen en waarden, dan mensen in de huidige tijd in Nederland in een christelijke omgeving opgewassen.
Wat moeten wij bv denken van eerwraak?
Wat moeten wij met het gebrek aan respect voor onze waarden en normen, terwijl ze dat respect wel voor hun normen en waarden opeisen.
Wat moeten wij met hun minachting voor de westerse overheid met zijn instituties, zoals rechtbanken. In Moslimogen mag de overheid belogen worden, de schuld ligt dan bij de overheid, die zich laat bedriegen.
Waarom is het politiek correct om van ons aanpassingen te vragen voor de multiculti-maatschappij. En waarom is het politiek incorrect om aanpassingen van moslims te vragen.
Waarom moeten wij moskeeën toelaten, terwijl in de moslimwereld het praten over het christendom reeds strafbaar is.
De reciprociteit is compleet zoek.
Zoals ik elders meldde heb ik niets tegen mensen, die links willen houden in het verkeer: maar laten ze dat doen in landen waar dit de norm is.
Evenmin heb ik wat tegen moslims: ik gun hen in hun moslimomgeving alle welvaart toe. Ik heb er niets op tegen, als zij geen hand willen geven. Maar dan wel in een land waar dit de norm is, niet bij ons.
donderdag 16 september 2010, 0:11 uur
goed stuk wat de spijker op zijn kop slaat wat mij betreft. jammer wel dat er geen praktische aanbevelingen aan verbonden worden. Er zou bijvoorbeeld nagedacht kunnen worden over bestrijding van deze nieuwe interne vijanden via het onderwijs.
donderdag 16 september 2010, 1:39 uur
2. Komt die vermoeidheid niet doordat steeds meer mensen in het Westen oud zijn, en hun de veerkracht ontbreekt?
3. Moet de kop van dit stukje niet “Tussen hysterie en vermoeidheid” luiden?
donderdag 16 september 2010, 10:08 uur
Minder is meer.
De moeite die je moet doen om met minder genoegen te nemen is echter van Babylonische proporties.
Al zeg je ‘Nee’ in honderd talen, als je het niet blijft herhalen heeft men je niet gehoord.
Ik denk dat de angst waar het hierboven over gaat, wel eens de angst kan zijn van het besef dat we het nu echt zelf moeten doen, zeg maar zo als een puber zich realiseert op de drempel van het volwassen leven te staan.
Pubers hebben ook dat destructieve, maar gelukkig komt het later altijd wel goed.
Als later nu maar niet te lang duurt.
donderdag 16 september 2010, 11:00 uur
Ja, klopt, we hebben het beter dan ooit en klagen ons een slag in de rondte. Maar laten we eerlijk zijn: Bush heeft 11 september dankbaar aangegrepen om een nieuwe vijand uit de grond te stampen. Aanslagen waren er al decennia lang, denk maar aan Bologna, aan Ierland, aan de Eta maar nu is het ineens menens. Maar ja, misschien was er zonder Bush iemand anders een vijand uit de hoge hoed getoverd. Hoe dan ook, we storten ons erop als was het een laatste strohalm, hoe aardig onze moslimbuurman ook is.
En ja, het is haast een open deur. De hysterie en het narcisme, de negatie van feiten waarmee de discussies wordt gevoerd, is maar tot één bron te herleiden: de drager ervan.
donderdag 16 september 2010, 12:16 uur
In plaats van de hysterie over immigratie aan miljoenen verschillende individuele situaties toe te schrijven, is het logischer haar daar te laten waar zij is: in het publieke debat. Dat heeft door het internet een volstrekt ander karakter gekregen dan twintig jaar geleden. Communicatie verloopt onvoorstelbaar veel sneller en wijdvertakter dan vroeger – en niet te vergeten in beelden in plaats van zinnen. Dus emotioneler en nauwelijks nog rationeel. De mensheid heeft mensenhersens gekregen. Nu moeten we alleen nog leren lachen.
donderdag 16 september 2010, 12:22 uur
terwijl de amerikaanse samenleving in veel gevallen accepteert dat etnische groepen zich naast elkaar ontwikkelen (zie New York)wordt dat in Europa veel minder geaccepteerd. toch kennen we ook in Nederland nog steeds een herkenbaar Joodse gemeenschap (en had de Endlösung hier nooit zo’n succes kunnen worden als de Joden voor 1940 echt goed geïntegreerd waren) en herkenbare regionale en geloofsgemeenschappen. en voor woonwagenbewoners lijkt de samenleving nog vaak ervan uit te gaan dat de wereld aan de rand van het kamp stopt.
vrijdag 17 september 2010, 2:00 uur
We hebben als het ware de volmaaktheid bereikt. Alles is mogelijk, hier en nu. Het is het einde van de geschiedenis, de vooruitgang is tot staan gebracht. Wat we nog niet hebben bereikt, kunnen we in principe bereiken, als we ons verstand gebruiken. Ik vraag me af: is dat de clou, dat verstand? Dat vanuit de eigen aard overal greep op heeft? Niets kan het verstand ontgaan. Wat erbuiten valt, is onzin.
Dus hebben we geen vijanden meer, iedereen valt onder hetzelfde regime. We zijn allemaal onderdeel van dezelfde wereldmarkt en communicatiestromen. In zoverre kan ik de analyse van Han ook volgen. Die volmaaktheid kent inherente barsten, die we noodgedwongen moeten projecteren op ‘het andere’ – dat niet meer bestaat. Er valt niets meer te bereiken buiten onszelf, dus we hoeven niets meer af te weren.
Maar ik vraag me af: waarom projecteren we op moslims, op de islam? Zoals Han stelt, zijn moslims in Westerse maatschappijen nauwelijks een gevaar. (Of er in andere delen van de wereld geen reële problemen zijn, valt te bezien.) We gaan met moslims om, in het dagelijks leven. Maar wringt er niet toch iets? Die moslims representeren iets wat wij niet (meer) zijn. Die hoofddoek, de ramadan – het zijn verwijzingen naar het niet-redelijke. Iedere hoofddoek is een soeverein eilandje in onze redelijkheid. Waarom doet dat woord ‘kopvoddentax’ het zo goed? Volgens onze eigen norm is het slechts een stukje stof. Maar herkennen we de betekenis? Waarom roepen die god, en die rare godsdienst en gebruiken zoveel haat op?
Ik vraag me dat dus af: is het haat omdat moslims zich, zelfs de meest gematigde moslims, niet volledig conformeren aan ons hier-en-nu-verstand? Of is er, gegeven de analyse van Han, het – onbewuste? – besef van het probleem van onze rede, dat we in een soort jaloerse overdracht (ik weet niets van psychoanalyse) projecteren op diegenen die aan dat probleem ontsnappen. Voor moslims is niet ‘alles mogelijk’ in deze wereld, omdat deze wereld voor hen niet alles is.
Dus nee, moslims zijn ons niet zo vreemd als we hen maken in de media. Maar ze laten zich toch niet inkapselen. Ze vertegenwoordigen een vreemdheid die we niet kunnen ontkennen, ook al is het geen echte bedreiging voor onze ‘positiviteit.’ En ze tonen daarbij dat er voor hen wel een ‘ontsnapping’ aan die positiviteit mogelijk is.
(Hier laat ik het bij, ik zou het boek moeten lezen, en misschien sla ik de plank mis.)
vrijdag 17 september 2010, 2:08 uur
In mijn vorige bericht vergat ik u van harte te bedanken voor de zeer interessante column. Graag bij deze.
vrijdag 17 september 2010, 11:06 uur
Het gemoedelijke gemak van het multiculti op straat
lijkt het zicht te ontnemen op belangrijke feiten zoals geschetst @1.
In het tijdperk van inhaligheid en kortzichtigheid leek er geen belang te worden gehecht aan kwaliteit en effectiviteit in bepaalde sectoren (als gemonopoliseerde velden in het politieke uitruil spel?). En inspanningen van diverse organisaties gericht op ‘inkleuring’ met impact op de hogere niveaus in vitale sectoren als Onderwijs, Jeugd, Zorg en Wonen stuiten nog steeds op weerstand.
Hindermachten en krachten ter zake verdienen ook de loep, met het oog op sociale kwaliteit en de economische concurrentiepositie van ons land, op korte en langere termijn.
zaterdag 18 september 2010, 15:58 uur
Naar aanleiding van het gebruik van “hysterie”.voor hetgeen in het artikel vrij “gemoedelijk” werd beschreven, komt hierna mijnerzijds een minder gemoedelijke en meer gecomprimeerde associatieve bemerking.
In de gehele humane historie tot op de dag van vandaag zorg[d]en al dan niet “hysterische” “sociopathen”, die op enigerlei wijze op humane individuen en verzamelingen grote invloed uitoefen[d]en, voor geweld, terreur, verminkten, doden en verbrandingen; al dan niet als onderdeel of dekmantel van een gemeenschaps-, een cultureel, een relegieus, een ideologisch, een nationaal belang of enig ander “good enough” voordeel.
a.zecha
zaterdag 9 oktober 2010, 0:29 uur
Dit goede stuk nog eens gelezen nadat ik las dat u staatssecretaris van BuZa wordt. Ik hoop dat veel van deze gematigdheid doordringt en doorklinkt in het kabinetsbeleid. Sterkte ermee!