Oscar is een zwarte kater. Hij kreeg een vreselijk ongeluk. Hij belandde  in een grote landbouwmachine en raakte zijn achterste twee voeten kwijt.

Niet alleen de voorkant van die  voeten, waar de kussentjes onder zitten en de nagels uitschuiven. Dat zijn namelijk de tenen van een kat.

Oscar verloor ook de rest van zijn voeten. Het stuk  dat omhoog loopt tot  de ‘knie’ die naar achteren steekt. Nou ja, dat is dus ook geen knie, maar een enkel.

En toch  springt Oscar aan het einde van de film zomaar op een pak wc-papier. En loopt hij door een kamer. Gelukkig maar!

Hier zie je hem op een filmpje op de BBC-website.

De film laat zien hoe dat komt. Oscar kreeg nieuwe voeten. Ze lijken op zachte  kurken met een witte plastic dop erop.

De dierenarts klemde die plastic doppen op twee pinnen. Die waren eerder al in het bot in de stompjes geschroefd.  Het hele mooie is dat het bot en het kattevel daarna weer netjes om de pinnen heen waren gegroeid.

Dat is verbazingwekkend, zegt de dierenarts in het filmpje. Meestal komen er ontstekingen om zo’n pin. Dan valt de pin er weer uit.
Maar nu dus niet. Dat komt door een professor in Londen.  Die  heeft heel goed bekeken hoe een hertegewei uit een hertekop groeit. Dat heeft hij daarna nagebootst in de kunstvoeten. Eigenlijk steken de pinnen als een minigewei uit de enkels.

Oscar ging meteen lopen toen de  beweeglijke voeten waren vastgeklikt. Nog niet helemaal als een stoere kater, maar toch best soepel.

De Londense professor wil  zo ook kunstbenen voor mensen maken. In andere landen  zijn er al  een paar mensen met aanklikbare benen. En er is dus ook:  Oscar, de kat met kunstpoten.

Die voorspelbaarheid maakt dieren ook een beetje saai. Dat ligt ook aan die natuurfilms op de televisie. Daarin rennen altijd maar dezelfde leeuwen achter zebra’s aan of happen die tonijnen weer eens een school sardientjes weg. Leuker wordt het als dieren iets ónvoorspelbaars doen.

Grote belangstelling én bewondering hadden biologen daarom voor een vis die ze bij de Falkland-eilanden – bij Argentinië – helemaal in het zuiden van de Atlantische Oceaan in hun net vonden. Die grenadiersvis kenden ze alleen van vangsten bij Alaska, in de Stille Oceaan. Dat is 15.000 kilometer verderop!

Misschien had die vis de kolder in de kop gekregen en is hij op een goed moment naar het zuiden gaan zwerven. Maar grenadiersvissen staan niet bekend om hun eigenwijsheid. Dus denken biologen dat de vis waarschijnlijk per ongeluk met de hulp van een diepe zeestroming helemaal tot op het Zuidelijk Halfrond is verdwaald.

Dat kan weer niet worden gezegd van de walvis die biologen een paar weken terug vanaf de boulevard van Tel Aviv in Israël zagen opduiken. Nu zitten er wel meer walvissen in de Middellandse Zee, maar dit was onmiskenbaar een grijze walvis. En die komen alleen maar voor in de Stille Oceaan, ook een slordige 15.000 kilometer zwemmen!

Bij gebrek aan verklarende zeestromingen nemen de biologen aan dat dit dier – dat intussen voor de Spaanse kust plonst – gewoon uit nieuwsgierigheid zijn thuiswateren heeft verlaten. Als hij gewoon met een zeestroming mee was verdwaald,

dan waren er de afgelopen eeuwen namelijk vast wel vaker grijze walvissen in de Middellandse Zee gezien. En dat is niet zo.
En kijk, over die eigenzinnige walvis, daarover zou je op de televisie wel eens een film willen zien.

Illustratie Irene Goede

Wat heb je nodig?
Een PET-fles (zoals voor afwasmiddel- of frisdrank), een verpakking van ‘HDPE-kunststof’(zoals een shampoofles), een voorwerp van PS-kunststof (zoals plastic bekertjes), water, keukenzout, een schaar, een eetlepel en een diepe schaal.

Wat moet je doen?
- Knip uit elke kunststofverpakking drie reepjes van 1 bij 4 centimeter. Vraag of een volwassene je helpt bij het knippen.
- Vul de schaal met water en doe de reepjes plastic erin. Duw alle reepjes onder water met de eetlepel.
- Wacht even en haal dan de plastic reepjes die drijven uit het water. Leg ze links van de schaal.
- Doe een eetlepel zout in het water en roer tot het zout is opgelost.
-  Haal weer de drijvende reepjes  uit het water. Leg ze rechts neer.
-Als laatste haal je de reepjes die niet drijven uit het water. Leg ze achter de schaal. Nu heb je de drie soorten kunststof gescheiden!

Hoe kan dat?
Elke kunststof heeft zijn eigen dichtheid en daardoor kun je soorten kunststof scheiden. Met dichtheid bedoelen we hoeveel een liter van die kunststof (als het vloeibaar zou zijn) weegt. Een liter HDPE weegt minder dan een liter water, PS of PET. Daarom drijft HDPE op water, maar drijven PS en PET niet. De HDPE-reepjes kun je dus meteen van het water halen. Water met zout heeft een hogere dichtheid dan water zonder zout. Een liter zout water weegt dus meer dan een liter gewoon water. En een liter zout water weegt ook meer dan een liter PS. De PS-reepjes drijven daarom in zout water. Een liter PET weegt meer dan water, daarom drijven die reepjes niet.

Meer op de website van stichting C3

Henry vindt het helemaal  niet erg dat hij even blind  en doof is gemaakt. Want met zijn gevoelige  snorrebaard ziet en hoort hij genoeg. En laat hij òns bijzondere dingen zien. Dat  hij aan het water voelt dat  er een lekkere vis zwemt – op hònderd meter afstand. Hij kan zelfs verschil aanwijzen in verre visvormen. Op de tast.

Zeehonden en zeeleeuwen  hebben grote, stevige tastharen op hun snuit. Die kunnen ze heel precies bewegen. Echt een snorrebaard, met borstelharen.  Daar gaan ze gevoelig mee te werk. Dat dachten we altijd al. Kijk maar naar katten of honden – die moet je hun snorharen ook niet afnemen, dan worden ze heel onzeker. Zeker in het donker. Maar Henry bewijst: zeehonden gaan nog veel  verder.  Zij tasten heel precies het water en waterstrominkjes af.

De Duitse onderzoekers  maakten een bewegende  kunstvis, en voor onder water.  En ze lieten Henry  er op reageren. Ze lieten hem met de kop aanwijzen waar de vis volgens hem was. Dat deed hij heel precies. Aan een ouder spoor, dat de kunstvis al meer dan een halve minuut eerder achterliet, leest Henry ook heel precies de richting af.

Zo weet hij een vis nauwkeurig te volgen, al is die al honderd meter verder. Met dat masker voor zijn ogen,  neus en bek. En met die grote rode gehoorbeschermer op. Hij lijkt zo wel een stratenmaker met een drilboor, maar dan onder water.

Het volgen van een soortgenoot is onder water al helemaal geen probleem. Moeiteloos blijven zeehonden in de tunnel van bewogen water, die hun voorganger trekt. Dankzij hun snor.

Zoals dat hoort bij onderzoek, is die snor natuurlijk  ook onbruikbaar gemaakt. Eventjes. Nou, dan kan Henry niets met een bewegende vis, al is hij nog zo  dichtbij. En zelf vindt hij  het ook maar niks. M’n snor! Liever doof en blind, leve de tast. Gevoel  voor stroming, dat is wat  een zeehond wil.

Illustratie Irene Goede

De woorden rolden door de zaal. Dr. Zeepaard werd er bijna duizelig van. Maar hij hoorde ook grappige dingen. Over de ie, de oe, en de aa bijvoorbeeld. Over klinkers dus.

Een paar van die  Leidse onderzoekers hadden de klinkers kleuren gegeven. De ie was blauw, de oe was rood en de aa was geel. Met die kleuren hadden ze een  kaart van ‘het land van de klinkers’ gemaakt.

Dat land van de klinkers is kleurig en  driehoekig. Linksboven, in de blauwe hoek zit de ie. Rechtsboven, in de rode hoek zit de oe, en de gele aa woont middenonder. Daartussen  vind  je alle andere klinkers.

Zoals de paarse uu. Je raadt het al: die zit  tussen de rode oe en de blauwe ie.

De lichtgroene e zit natuurlijk  tussen de gele aa en de blauwe ie. De grijzige u ligt midden tussen de aa, oe en ie.  En daaromheen liggen nog  allemaal  andere  kleuren (en klinkers).

De onderzoekers hebben er een computerspel van gemaakt. Als je ergens  in de driehoek klikt, hoor je de klinker en zie je de kleur van die plek.

Niet al die klinkers komen in het Nederlands voor. Sommige hebben de kleuren van de Engelse taal. Of van  het Frans of Duits. Maar het mooie is  dat mensen altijd meteen de klinkers herkennen uit  hun eigen taal.  Jaha,  dat is ‘onze’ i!

Het spel laat óók zien of jouw eigen klinkers ‘goed’ klinken. Je zegt door een microfoontje bijvoorbeeld oe. De computer zet dan meteen de kleur van jouw oe op de kaart. Samen met de ‘goede kleur’.

Zitten ze op dezelfde plek?  Of is jouw oe te grijzig? Met veel ‘u’ erin, dus. Dan kun net zolang oe zeggen, tot het wel klopt.

Het idee is al oud, vertelt Jos Pacilly  die meehielp met het maken van het  spel. Maar pas nu zijn computers er snel genoeg voor. Voor het spel is ook een computerprogramma uit Amsterdam gebruikt, zegt Jos. En het  spel moet hierna nog veel mooier gemaakt worden.

Veel mensen willen het nu  alvast  spelen, zegt onderzoeker Willemijn Heeren.  Zoals kinderen die hun klinkers  beter willen uitspreken. Buitenlanders die Nederlands willen leren. Of  Nederlanders die  goed Frans of Engels willen spreken. Misschien is het ook wel iets voor ministers en zakenmannen,  dacht Dr. Zeepaard.

Een eenvoudige proefversie van het spel vind je hier.

En nee, in de ruimte is het ijzig  stil. Onhoorbaar suizen kometen  door het zonnestelsel. In diepe  stilte schiet de zon reusachtige  vlammen de ruimte in. En doodstil klappen superzware sterren  uit elkaar in  superzware supernova-explosies.

Dat komt doordat voor geluid  een ‘drager’ nodig is. Zoals de lucht in de dampkring van de aarde. Die  ‘draagt’  geluid door te trillen: snel voor hoge, en langzamer voor lage tonen.

Al trillend laat de lucht het trommelvlies in de oren van mensen (of  dieren) een beetje wapperen. Hun hersenen vertalen dat  daarna  in: geluid.

Maar  in de lege ruimte tussen sterren en planeten trilt er niks.  Elk geluid gaat daar dus verloren.  Zelfs de  Oerknal, de Big Bang, galmt niet na.

PS Je kan wel nep-ruimtegeluiden maken uit lichtgolven. Daarvoor moet je   radiogolven (lange lichtgolven die je met  mensenogen niet kunt zien) opvangen met radiotelescopen  (oren).
Met computers (hersenen) kun je die radiogolven daarna vertalen in nepgeluid. Dan  ‘hoor’ je  Jupiter piepen en de zon huilen.

Heb je ook een vraag?  Mail: zeepaard@nrc.nl en maak kans  op een Dr. Zeepaard T-shirt.

Zoutwaterkrokodillen kunnen wel 5 meter lang worden en 500 kilo zwaar. De hele groten eten zo een waterbuffel op, of een mens. Overal zijn mensen bang voor ze, van India, China en Indonesië tot Australië. Niet badderen, er zitten krokodillen!

Gevaarlijk als ze zijn, krokodillen zijn vooral lui. Dat is een strategie: dieren die weinig doen en daardoor weinig energie verbruiken, hoeven maar heel weinig te eten. Meestal liggen zoutwaterkrokodillen in de zon op een oever of ze dobberen rond in een rivier of moeras. Ze wachten geniepig en onopvallend tot er een prooi langskomt. Meer dan een paar kilometers zwemmen, houden ze niet vol.

Tenzij ze surfen dus. Onderzoekers gaven twintig krokodillen zendertjes op hun rug. Ze zetten ze in een Australische rivier die met vloed volstroomt met zeewater. Met eb stroomt al dat zoute water weer terug naar zee. De meeste dieren waren honkvast, maar acht gingen er wel eens op een verre reis. Die wachtten tot de rivierstroming de kant op stond die ze op wilden. Dan sprongen ze in het water en lieten zich meevoeren. Na een paar uur surfen, veranderde eb in vloed of andersom. De krokodillen klommen op de kant of doken naar de bodem om uit te rusten. Pas als de stroming weer gunstig was, gingen ze verder. Vaak bereikten de dieren de zee. Daar maakten ze gebruik van oceaanstromingen. Dat werkte helemaal goed: één krokodil reisde 590 kilometer in 25 dagen.

Waarom de krokodillen op stap gaan, is niet duidelijk. Maar het klinkt relaxed: beetje uitrusten in de zon, af en toe een lekker hapje en als er een flinke stroming staat: hup, het water in. Net menselijke surfers, die krokodillen.

Illustratie Irene Goede

Wat heb je nodig?
Een groot stuk (gebakken) kroepoek en een stift.

Wat moet je doen?

- Haal een stuk (gebakken) kroepoek uit de verpakking.
- Houd het voorzichtig vast aan weerszijden. Kijk goed en probeer je voor te stellen waar het stuk kapot zou gaan als je het breekt.
- Trek met de stift een lijn op die plek op de kroepoek: dit is de breuklijn die jij voorspelt. Pak nu de kroepoek nog eens beet en breek het stuk echt.
-Je kunt het met meer stukken proberen. Kijk steeds goed:
is de kroepoek gebroken op de lijn die jij voorspeld had?

Hoe kan dat?

Aardwetenschapper Boris Jansen legt het uit: de kroepoek breekt op de zwakke plekken. Maar je kunt van buiten niet goed zien waar die zwakke plekken zitten. De breuklijn is dus onvoorspelbaar. Net zo onvoorspelbaar als de breuklijnen in een vulkaan die ruimte maken voor het gloeiend hete gesteente dat bij een uitbarsting naar buiten komt.

Door met speciale apparaten te luisteren naar gerommel in de berg kunnen wetenschappers wel voorspellen wannéér een vulkaan uitbarst. Maar wáár blijft heel lastig.

Toen in 1980 de vulkaan Mount St. Helens in de Amerikaanse staat Washington uitbarstte, dacht iedereen dat hij vuur zou gaan spugen vanuit de krater aan de bovenkant. In werkelijkheid kwam het roodgloeiende gesteente naar buiten langs een breuk in de flank van de berg. Vulkanen zijn net zo onvoorspelbaar als kroepoek.

Toen er op aarde nog geen leven bestond, waren de oceanen zoeter dan nu. Dat is logisch, zegt sterrenkundige Kees de Jager, want je kunt bedenken dat de oceaan, toen hij er eenmaal was, steeds maar zouter werd. Dat komt doordat zout met rivierwater wordt meegevoerd naar de oceanen. Het zout komt in het rivierwater terecht doordat de grond en de rotsen waarover de rivieren stromen langzaam in het water oplossen.

Eenmaal aangekomen in de oceanen kan het water verdampen, maar het zout blijft achter. Het verdampte water stijgt op, verandert in wolken en kan het land bereiken. Als regen uit de wolken de rivieren vult, dan kan er opnieuw zout in oplossen en dat gaat dan weer naar de oceanen.

Hoe die zoete oceanen nu ontstonden, weten we niet precies. De Jager denkt dat buitenaardse klompen van vuil ijs lang geleden op aarde insloegen. Toen die kometen smolten, leverden ze oceaanwater, maar niet genoeg om de wereldzeeën van nu te vullen. Veel wetenschappers denken dat de oceanen óók gevuld zijn door waterdamp uit vulkanen. Toen de aarde afkoelde, veranderde die damp in druppeltjes en dat regenwater vulde de oceanen.

Ook een vraag? Mail zeepaard@nrc.nl

Wat heb je nodig?
Een satéprikker of nagelschaar, een petfles, water en een gootsteen.

Wat moet je doen?
- Prik met de satéprikker of de nagelschaar drie gaatjes in de fles. Prik ze naast elkaar in de zijkant, iets boven de bodem. Zorg dat er een halve centimeter (of ietsje minder) tussenzit.

- Hou je vinger voor de gaatjes en vul de fles met water.
-Ga naar buiten (boven de gootsteen werkt het ook, hoor). Haal je vinger weg. Hoeveel straaltjes zie je?
- Knijp nu de straaltjes tussen twee vingers samen. Haal je hand daarna weg. Hoeveel straaltjes zie je? En als je eerst weer even met je vinger over de gaatjes hebt gestreken?

Hoe kan dat?
Water bestaat uit héél veel piepkleine waterdeeltjes: ‘watermoleculen’. Het water in de fles drukt die watermoleculen door de gaatjes naar buiten: daar vallen ze in een dichte stroom naar beneden. Drie gaatjes geven zo drie straaltjes.

De waterdeeltjes in elk straaltje trekken zich niet veel van elkaar aan, maar wél een klein beetje. Anders gezegd: elk watermolecuul trekt een klein beetje naar de waterdeeltjes vlak in zijn buurt. Die aantrekkende kracht houdt de waterdeeltjes bij elkaar als een onzichtbare, zwakke lijm. Knijp je daarna met je vingers, dan breng je zo de waterdeeltjes uit die drie straaltjes met elkaar in contact. En als die eenmaal in elkaars buurt zijn, houdt de ‘lijm’ daarna het water uit alle drie stralen bij elkaar.

Tot je over de gaatjes wrijft en zo het contact weer verbreekt. Daar kan die zwakke aantrekkingskracht niet tegenop.