Maar er was meer. Ik was een beetje vergeten onder wat voor vergrootglas je komt te liggen als je Zomergasten presenteert, en dat vergrootglas werkt verlammend. Hoe precies heb ik nog niet helder, maar ik schreef niet vrijuit, merkte ik. Er komt ook een merkwaardig soort agressie bij sommige mensen los, als je je op tv vertoont. Zo van: wie de fuck denk jij dat je bent dat je met je kop op de buis mag? Ik zal jou eens zeggen wat ik van jou vind!

Ik heb me zoveel mogelijk afgesloten van zulke mensen, maar ik heb ook een krant, email, telefoon en ik vertoon me nog altijd zo nu en dan op straat. Ik kan alleen met diep ontzag denken aan wat werkelijk controversiële mensen zullen moeten doorstaan, mensen als Geert Wilders, Rita Verdonk of Job Cohen. Ik denk dat Haagse journalisten een stuk minder cynisch naar politici zouden kijken, als ze ten volle beseften wat die mensen trotseren aan hufterige opdringerigheid. Het is denk ik ook gevaarlijk, in de zin dat zulke werkelijk bekende en controversiële mensen zich uit zelfbehoud moeten afsluiten van de samenleving die ze moeten besturen. Als er dan ook nog bedreigingen bijkomen, is het helemaal klaar.

Hoewel dit blog beter had gekund, heb ik zelf wel heel veel over tv geleerd de afgelopen maanden, en zie ik nu nog beter dan voorheen hoe weinig ik vroeger wist. Ik was ooit een week tv-recensent voor NRC, en heb toen de Zomergastenaflevering van Joost Zwagerman met Paul de Leeuw hard aangevallen. Joost Zwagerman vroeg op een zeker moment namelijk waar Paul de Leeuw stond in het Palestijns-Israelisch conflict. Belachelijk! Schreef ik opgewonden, wat kan Paul de Leeuw daar nu voor interessants over te zeggen hebben, laat hem over tv praten, daar weet-ie alles van.

Zo dacht ik toen, als een typische krantenman die puur interviewt voor de inhoud. Maar nu snap ik dat rechtstreekse tv ook en zelfs in de eerste plaats theater is, dat er iets op dat scherm moet gebeuren, en dat je zeker bij ervaren tv-makers als De Leeuw vragen moet stellen waarop ze even geen antwoord hebben, en uit hun rol vallen. In tv-termen was die vraag van Joost Zwagerman over het Palestijns-Israelisch conflict dus juist ijzersterk. Maar dat snapte ik een paar jaar geleden nog niet omdat ik een tv interview beschouwde als een gefilmd kranteninterview.

Dan nog even over het medium blog. Ik heb het idee dat je werkelijk interessante discussies zou kunnen voeren, bijvoorbeeld over zo’n onderwerp als ‘is het in het belang van normale moslims om een keer en masse publiekelijk afstand te nemen van wat bin Laden in de naam van hun geloof doet?’ Juist bij onderwerpen zoals de Islam, waarbij zich (nog?) geen duidelijke belangengroepen en woordvoerders hebben gemanifesteerd, zou je bijzonder boeiende zaken naar boven kunnen halen, waarbij de anonimiteit juist in het voordeel van de discussie kan werken. De beste reacties worden weer samengevat, waaruit een nieuwe vraag naar voren komt en zo verder. Waarschijnlijk gebeurt dit al op allerlei plekken maar ik had de mogelijkheden van blogs nooit beseft.

Je zou dan wel een manier moeten vinden om de niet constructieve reacties eruit te halen, bijvoorbeeld door iemand anders dan de blogger de eerste schifting te laten doen. Ik heb net een paar bladzijden reacties gelezen, en mij trof de enorme kwaliteit van sommige reacties, te midden van hier en daar betweterige onbenulligheid, onzin en verbaal vandalisme. Ik denk dat het toch negatief op je onbevangenheid werkt, wanneer je als blogger die troep van enkelen steeds zelf moet ondergaan. Ik werd, scrollend door de reacties ook erg benieuwd naar de 99% die het wel leest maar niet reageert. Zijn de reacties representatief, of is het als bij voetbal: het handjevol hooligans weet disproportioneel veel aandacht naar zich toe te trekken? Opvallend was dat de meest becommentarieerde pagina’s niet de meest bekeken pagina’s waren.

Ik ga met vakantie en zwaai nog eenmaal met mijn parelende glimlach naar de 42.000 mensen die de afgelopen zes weken deze site bezochten. Dank jullie wel.

Lees ook de televisierecensie uit NRC Handelsblad.

Tegelijkertijd was ik zeer benieuwd naar de reacties van Rinnooy-Kan op de beweringen van het kamp Hirsi Ali, en dus ging ik de argumenten van Ali c.s. brengen alsof het de mijne waren. Interviewen is ook acteren en dus leek het misschien of ik de wereld zag zoals Ali c.s. Dat is niet het geval, hoewel ik nog altijd geen goed antwoord heb op de vraag waarom Nederlandse moslims wel de straat op gaan als in Frankrijk de hoofddoek wordt verboden, de Israelische regering iets akeligs doet of er oorlog in Irak dreigt, maar niet om afstand te nemen van de gruwelijkheden die in de naam van hun geloof worden begaan. Ik heb al hele goede argumenten gehoord tegen zo’n demonstratie (je maakt er Al-Qaida alleen maar belangrijker mee, ik hoef me niet te verantwoorden voor wat een aap in een grot in Afghanistan roept, zo’n demonstratie zou worden gekaapt door een paar k** Marokkanen van zestien), maar van de andere kant: als je als Nederlandse moslim ziet hoe snel Wilders groeit, moet je dan niet eens de tegenstanders van Wilders gaan helpen met een paar heldere signalen waar jij staat? Ik kom hier later nog op terug met een artikel want het fascineert me.

Nu nog een einde aan dit stukje. Bij deze.

]]> http://weblogs.nrc.nl/joris/2007/08/21/en-dan-nu-even-over-de-islam/feed/ 49 http://weblogs.nrc.nl/joris/2007/08/20/het-kan-niet-altijd-een-scherp-stukje-zijn/ http://weblogs.nrc.nl/joris/2007/08/20/het-kan-niet-altijd-een-scherp-stukje-zijn/#comments Mon, 20 Aug 2007 10:19:15 +0000 Joris Luyendijk http://weblogs.nrc.nl/weblog/joris/2007/08/20/het-kan-niet-altijd-een-scherp-stukje-zijn/

Waarschuwing aan de lezer: dit wordt een beetje een suf stukje want ik ben, na vijf weken lang zeven dagen per week werken, een beetje suf. Maar daar gaan we, het stukje begint:
Jaja en toen werd de bede van uw presentator gehoord. Gisteren had Zomergasten gemiddeld 538.000 kijkers, dat wil zeggen meer mensen dan Trouw, Volkskrant en NRC samen abonnees hebben. Of God groot is laat ik voor mijn eigen veiligheid in het midden, maar mijn dankbaarheid is het in ieder geval wel. De democratie is gered, we gaan nu voor de mensheid maar eerst even iets anders.
De webredactie van NRC denkt dat mensen op dit blog graag willen lezen wat ik van de uitzending gisteren vond, dus laat ik dat eens opsommen. De fragmenten waren geweldig, zo goed ook dat die kwestie van de Cuba crisis (door puur geluk is de westerse wereld in 1956 niet vernietigd) op tv uitgebreid is neergezet. En zo’n speech van Den Uyl, toen begreep ik eindelijk waarom zoveel mensen van het sociaal-democratische geloof in hem een soort oerfiguur zien. Hij had overwicht. En dan zo’n briljante wiskundige Paul Erdos, en Konrad en Steiner en Isaac Stern… En dat allemaal uitgekozen door een van de meest heldere geesten in ons politieke landschap, die een wat mij betreft fascinerende kijk toeliet in zijn wereldbeeld; opnieuw een geval van overwicht. Alleen het fragment uit Five Easy Pieces vond ik een dilemma want als je die film nog niet hebt gezien, en nu al wel dat fragment, dan zal je kijkervaring daardoor enorm worden gekleurd. Win a few lose a few.
Ik ben dus enorm suf vandaag, en om dit blog toch wat op te peppen is mijn voorstel dat enkelen onder u dadelijk bij de reacties helemaal los gaan. Hou eens op met al die beleefde en omzwachtelde suggesties voor verbeteringen, scheur dat blad van uw mond en zeg de waarheid, hoe hard deze ook moge zijn. Intussen ga ik films kijken waaruit Linda de Mol komende zondag stukken zal laten zien.
Voorwaarts!

Met dank aan D66, van wie een voorman destijds off the record toegaf geen moer te snappen van die hele nieuwe mediawet, maar dat maakte toch niet uit want als hij ernaar werd gevraagd door journalisten pleitte hij gewoon voor het ‘BBC-model’ en omdat niemand weet wat dit voorstelt, kwam-ie ermee weg. Bovendien was er toch maar 45 seconden voor zijn quote en dan moest de interviewer – kijkcijfers kijkcijfers kijkcijfers – weer snel over iets anders beginnen, of door naar de reclame, of de muziek of iets anders lolligs so who gives a fuck?
Nogmaals: D66 bedankt. En ook VVD en CDA.

Kijkcijfers dus, en daarmee is iets geks. Ik kan bij de statistieken van deze site zien dat dit blog per dag gemiddeld 3.313 keer wordt aangeklikt, met als hoogtepunt tot nu toe 30 juli toen er 12.777 keer op de muis werd gedrukt.
Zo exact meet internet surfgedrag maar bij de kijkcijfers is dit heel anders. Dat gaat met zogeheten kijkcijferkastjes, en als je niet zo’n kastje bezit, heeft jouw gezap geen enkel effect op de kijkcijfers; iedere keer dat u deze site aanklikt gaan de bezoekcijfers eentje omhoog, zoals ook de verkoopcijfers van boeken stijgen met iedere aankoop. Maar kijkcijfers zijn een benadering, op basis van die kastjes.

Waarmee ik bij mijn oproep kom. Misschien kent u iemand met zo’n kastje, misschien hebt u er zelf een: is dit het geval, span u dan in dat aanstaande zondag en de zondag daarop het kastje drie uur lang op het tweede net staat. Op die manier stelt u zeker dat er volgend jaar weer Zomergasten zijn, en geeft u ook een signaal aan de kijkcijferpolitie: hee, er is wel belangstelling voor mensen die iets te vertellen hebben, in plaats van iets te rellen.

Kijkcijferkastbezitter, neem uw verantwoordelijkheid. Als het zo doorgaat, wordt serieuze informatie van de televisie geweerd, en wat denkt u dat dat op termijn betekent? Waarom kun je het Amerikaanse electoraat alles wijsmaken? Omdat ze hun informatie van de tv halen, en op die tv zijn de kijkcijfers allesbepalend. Wij gaan – laatste keer: D66 bedankt – ook die kant op in Nederland, en daarom moeten die paar mensen die niet alleen smaak en intelligentie maar ook een kijkcijferkastje bezitten, pal staan. Doe het voor uw kinderen, kleinkinderen, doe het voor de Vpro, doe het voor de democratie. En dat ik door de resulterende superkijkijfers opeens de gebraden Haan van Hilversum word, ach, ik zal beloven heel gewoon te blijven.

Laat ik dit even cijfermatig naar de lezer toe onderbouwen: volgens het kijkcijferonderzoek keken gisteren gemiddeld 538.000 naar Alzheimer onderzoekster Christine van Broeckhoven. Op dezelfde avond keken bijna drie keer zoveel mensen naar Hart van Nederland, twee keer zoveel mensen naar Praatjesmakers, en anderhalf keer zoveel naar Tatort. Daar staat weer tegenover dat Zomergasten meedogenloos Life & Cooking achter zich liet.

Het blijft, als het klopt, een ongelofelijk aantal: meer dan een half miljoen mensen. Wat zagen zij? De herhaling is zaterdag – telt helaas niet mee voor de kijkcijfers – maar laat ik alvast verklappen dat het goede en het slechte nieuws over Alzheimer duidelijk werd: we weten waardoor het wordt veroorzaakt maar niet wat we eraan kunnen doen. Duidelijk werd gemaakt waarom het niet botert tussen Vlamingen en Nederlanders – ze vinden ons praatziek en oppervlakkig – en dat de genetica een keiharde wereld is met alle bedrog en smerige streken van dien. Het mooiste vond ik dat Christine van Broeckhoven ons meenam in de tempel van de biologie: een volstrekt raadselachtige en magische wereld, waar het leven begint en eindigt, waar cellen zichzelf doden (en dus niet verslijten zoals ik veroudering altijd opvatte) of dat juist weigeren te doen en zo het organisme om zeep brengen, een wereld ook die biologen tot de conclusie hebben gebracht dat mensen en dieren een soort samenwerkingsverband van cellen zijn. Er zijn beelden van het verkeer in Londen en het verkeer van cellen, en versneld afgedraaid zie je bijna geen verschil. Ik vat het even samen in mijn eigen woorden.

Al met al een geweldige avond, en logisch dus dat de reacties unaniem laaiend zullen zijn, vooral bij de kwaliteitskranten: want al die kijkers die dit zwaar inhoudelijke programma hebben gezien, zullen daar meer over willen weten, en in die vraag voorzien kwaliteitskranten. Ik doe het graag.

- Inderdaad, maar in een andere context, en woorden ontlenen hun betekenis aan de context.

- Je hebt het wel gezegd.

- Wil je nu aan je lezers vertellen wat er op jouw bandje staat, of wil je lezers vertellen wat mijn ideeën zijn?

- Maar je hebt het wel gezegd.

Voila de soort gesprekken die ik bij interviews over mijn boeken en over Zomergasten soms heb moeten voeren met journalisten. Het is fascinerend, om als journalist zelf onderwerp te zijn van beeldvorming, en te zien hoe onvermijdelijk een gefilterd, vervormd, gemanipuleerd, versimpeld en partijdig beeld van je ontstaat, een beeld waarop anderen weer reageren en dat zo zijn eigen leven gaat leiden. Vergelijk het beeld dat anderen van je hebben met een bal. Zolang je anoniem bent, heb je die bal aan de voet, en behoud je de regie, ook als iemand er tegenaan probeert te schoppen. Bij bekende mensen is die bal ergens in een stadion ver weg terechtgekomen, en moeten ze min of meer machteloos toezien hoe allerlei types er kapriolen mee uithalen, kapriolen die direct op hen afstralen.

Er viel me als onderwerp van beeldvorming nog iets op. Een interview voor een blad of krant duurt meestal zeker anderhalf uur, terwijl het artikel zelf hooguit het equivalent van twintig minuten bevat. Een journalist selecteert dus, en op basis waarvan gebeurt dat nu eigenlijk? Vorig jaar schreef ik een boek over het vervormde beeld van het Midden-Oosten in de westerse media. Bij de circa vijftien interviews over deze nieuwe editie van Zomergasten, een jaar later dus, kwam dat boek weer ter sprake en vaak was de vraag: ben je niet gefrustreerd dat er niets is veranderd? Je ontwikkelt daarop standaardantwoorden, en het mijne werd: “Mijn boek beschrijft hoe bij weergave onvermijdelijk allerlei filters en vervormingen in werking treden, en verder benadrukt het boek dat grote media net als andere complexe bureaucratische organisaties inherent conservatief zijn. Wat je nu zag bij de reacties op mijn boek was dat mijn verhaal in recensies en columns gefilterd, vervormd en partijdig werd weergegeven, en dat hoofdredacteuren na wat vriendelijk schouderophalen overgingen tot de orde van de dag. Anders gezegd: het laatste hoofdstuk van het boek is eigenlijk geschreven door de reacties erop.”

Deze vondst is door geen enkele journalist opgenomen, terwijl bijvoorbeeld mijn verhaal waarom ik de Arabische wereld uitkoos als specialisme, de eindversie wel vaak haalde. Quotability heet dit in het Engels; het vermogen van spelers om media te bedienen met uitspraken waar die media om vragen. Je zou het een impliciet want ongeschreven contract kunnen noemen, of een spontane tango tussen journalist en geïnterviewde: jij geeft mij citaten waarmee ik op mijn redactie scoor, ik geef jou de ruimte om je boeken of programma’s aan te prijzen.

Bij zo’n tango lopen de belangen parallel, en als je het spel volgens die regels speelt, heb je zelden gesprekken zoals waarmee dit stukje begint. Maar het kan ook anders, en dat is eveneens interessant: een journalist scoort namelijk het meest wanneer anderen het over zijn interview hebben, bijvoorbeeld doordat een columnist een uitspraak van de geïnterviewde aanhaalt. Iemand zegt iets in de Telegraaf, waarop een Volkskrant columnist hem afbrandt: hoe kun je zoiets stoms, naiefs, conservatiefs zeggen?

Mijn vraag is dan: zo’n columnist weet toch hoe het werkt met interviews? En dat uitspraken in die interviews zelden precies weergeven wat de geïnterviewde bedoelde? Als je dat dan weet, hoe kun je dan iemand zo hard aanpakken over die uitspraken? Het antwoord, vrees ik: Tuurlijk weet zo’n columnist hoe het werkt, maar zijn broodtrommel moet ook vol.

Het is een eye-opener van de hoogste klasse: er zitten in mijn hoofd ideeën en meningen over, pak ‘m beet, duizend bekende Nederlanders. Ik heb hen nooit persoonlijk ontmoet en mijn hele beeld van hen is gebaseerd op wat ik over hen zie in de media. Maar als ik mijzelf nu soms maar zeer gedeeltelijk herken in de interviews met mij, waarop baseer ik dan de overtuiging dat mijn mening over die BN’ers klopt?

Dat we in een gemedieerde wereld leven is een open deur, maar wat er achter die open deur ligt, daar heeft bij mijn weten nog niemand het antwoord op.

Het is dus een dilemma of uitruil, en wat je bij Zomergasten verliest door onervarenheid van de presentator (kansen missen, soms niet doorvragen, informatie over fragmenten vergeten te geven), krijg je op een ander vlak terug. Wie dus een aflevering wil beoordelen, zou zich kunnen afvragen: vond ik de winst van een nieuw gezicht opwegen tegen de onvermijdelijke kosten van diens onervarenheid?

Een ander dilemma is of je vooraf uitgebreid met de gast gaat praten. Het voordeel van vooraf praten is dat je de kennismaking niet op tv hoeft te doen, en het eerste half uur niet opgaat aan een soort verbale paringsdans, met al het mogelijke ongemak van dien. Vooraf praten heeft ook sterke nadelen, want iemand vertelt nooit twee keer op dezelfde manier hetzelfde verhaal, en zeker in een programma van drie uur ligt altijd het gevaar van een onderonsje op de loer. Je kunt als presentator tijdens het programma ook in verwarring raken: hadden we dit nu vooraf besproken, of zonet in deze uitzending? Bij Zomergasten werkt het zo dat een redactielid uitgebreid en herhaaldelijk praat met de gast, en dit doorbrieft aan de presentator die vooraf hooguit kort gaat kennismaken met de gast. Zodoende hebben gast en presentator toch al heel even aan elkaar gesnuffeld maar niet meer terwijl de presentator toch globaal weet ‘waar de verhalen zitten’ zonder die al uit de mond van de gast te hebben gehoord. Zo houd je het fris, maar het nadeel mag er ook zijn: als gast en presentator veel tijd nodig hebben om aan elkaar te wennen, verliest het programma aan vaart, en kijkers.
Bij een oordeel over een aflevering kun je dus ook de vraag stellen: vond ik het proces van kennismaken interessant om te zien, of als je dat proces saai of tenenkrommend vond, had ik dan liever gehad dat presentator en gast al een band hadden waar ik als kijker geen deel aan had?

Volgende keer: waarom de redactie en niet de presentator de gasten uitkiest.

Wat ik vorig jaar in de aanloop nog niet besefte, is dat er nog drie redenen zijn om niet tegen die zes hyperintensieve weken op te kijken. Allereerst die hyperintensiteit zelf: het is werkelijk zo schandalig cool om een week lang na te mogen denken over een interessant medemens en dan met hem of haar drie uur lang, gadegeslagen door soms meer dan een half miljoen landgenoten, in gesprek te gaan. Jij kan niet weg, de ander kan niet weg… Een uniek menselijk experiment want nergens ter wereld bestaat een programma als Zomergasten. Naar het schijnt lach ik nogal veel op zo’n avond, en de reden is dat ik de hele tijd bij mezelf denk: Dat ik dit mag doen! Wat een feest! Vraag niet waarom het kan, maar geniet ervan!

Een andere reden om niet tegen Zomergasten op te kijken, is de steun van de redactie en technische staf. Bij een krant ben je heel solistisch bezig, en hoe slechter de stukken van je collega’s, hoe groter de kans dat jouw stuk verschijnt met een foto, een grote kop of misschien zelfs op de voorpagina – en dan moet je ook nog ontkennen dat het zo werkt bij kranten. Bij tv werk je als het ware allemaal aan hetzelfde artikel, en dat dwingt een lekker wij-gevoel af. Wellicht dat daarom tv-makers over de hele linie minder zuur lijken dan krantenjournalisten, maar die stelling vereist eerst meer onderzoek dus houd die nog even voor u.

We komen bij de derde reden waarom een Zomergastenzomer zo geweldig is, en dat is de voorbereiding. Voorafgaand aan die Zes Weken praat ik met allerlei mensen rond de gast, wat een verrukkelijk excuus is om terloops meer over mijn land te weten te komen. En dan in de Zes Weken zelf bekijk ik alle films en documentaires waaruit de fragmenten komen, in hun geheel. Dat is dus fantastisch. Op de middelbare school leerde ik keurig bij welke Duitse, Franse, Engelse en natuurlijk Nederlandse schrijvers ik terecht kon voor wat voor soort boeken. Maar regisseurs, acteurs, documentairemakers… Hoe ontwikkel je een smaak bij beeldcultuur? Dat moet je nog altijd op eigen kracht doen, en Zomergasten is voor mij een ware Summerschool Beeld. Vorig jaar ontdekte ik dankzij Leon de Winter en Ad Verbrugge de Russische regisseur Tarkowski, Joep van Lieshout wees me de weg naar de bijna ondermijnende filmkunst van LA Raeven, door Jeltje van Nieuwenhoven zag ik de ontluisterende documentaire De Keuken van Kok (‘een soort Wouter-tapes’ maar dan zonder de tapes), Halina Reijn wees me op documentaire-maker Werner Herzog en op een eye-opening documentaire over de blanke terreurgroep The Weathermen uit het Amerika van de jaren zestig en zeventig, Henk-Jan Smits verrijkte mijn leven met een inspirerende film over de wordingsgeschiedenis van het nummer Born to Run van Bruce Springsteen. En nog meer maar dan wordt dit stukje te lang.

Zeker omdat ik dit jaar weer volloop met fascinerende nieuwe dingen. Bettine had geweldige documentaries over China, Taoisme, het Boeddhisme van Leonard Cohen en over tafeltennis , Planet Ping Pong. Vorige week met Bram Moszkowicz fenomenaal interessante beelden uit de rechtszaal, La Dixieme Chambre, naast Brideshead Revisited dat ik nog nooit had gezien, en interviews met Simon Wiesenthal en Philip Roth.

En we zijn pas op een derde! Ik ben nu bezig met Hany Abu Assad, de van oorsprong Palestijnse regisseur die met de film Paradise Now een Golden Globe en een Oscarnominatie won en die nu in Hollywood werkt. De speelfilms en documentaires die hij gaat laten zien, zijn weer zo fantastisch! Ooit gehoord van de driedelige documentaire The Power of Nightmares? Hij is op internet te zien, en de Vpro zal na zondag een link op hun site hebben. Het is zonder overdrijven een verpletterende documentaire waarna je nooit meer hetzelfde kijkt naar de Oorlog Tegen Terreur. Als klopt wat in die documentaire wordt gesteld, en er is geen weerwoord gekomen, dan is de wereld nog veel zieker dan jij en ik al dachten – en de mainstreammedia ook. Verder laat Hany twee Egyptische films zien, hoera hoera, met de mooiste actrice aller tijden erin, Hind Rostom. En Once Upon A Time in the West, en nog stukken uit vijf andere speelfilms.

Je bent gek als je zondag niet kijkt, en ik weet wat ik volgend jaar ga doen als iemand anders Zomergasten presenteert: ik noteer bij iedere aflevering de films en documentaires waaruit de fragmenten kwamen, en haal ze daarna bij mijn cultvideotheek of Amazon om ze eens rustig in hun geheel te bekijken. Dan op internet en de Vpro-site er meer over lezen, en wie weet wat dat weer voor ontdekkingen oplevert.

Ja, we hadden het niet makkelijk, en als je dan na tien minuten 3-0 achterstaat, ja, dan weet je: dit wordt niet makkelijk, zeker niet door die vroege achterstand.’

‘Laten we het even hebben over die achterstand. Hoe kon dat gebeuren?’

‘Ja dat was natuurlijk moeilijk, als je zo’n achterstand eenmaal hebt, dan wordt het een hele andere wedstrijd ook…’

Vergelijkingen gaan meestal mank en deze dus ook want Zomergasten is geen wedstrijd. Maar ik voel me wel een beetje als Wesley Sneijder die na een uitputtende partij niet lekker mag gaan douchen, schreeuwen en zingen, maar eerst nog met zo’n microfoon van een sportprogramma moet praten. Tegelijk weet je: meteen na het gebeuren is de belangstelling het grootst, dus daar ga je en dan komen opeens de ideeen vanzelf en nu ik dit stukje af heb, doorspoelt mij zelfs een licht geluksgevoel, dus leest u anders gewoon verder.

Wat mij weer frappeerde gisteren is in hoeveel richtingen de formule van Zomergasten kan uitwaaieren, om toch weer bij hetzelfde punt uit te komen: een beeld van hoe de gast werkelijk is. In de strijd om de kijkcijfers hebben de meeste praatprogramma’s zo’n strakke indeling dat gasten een beperkt stempel drukken; vaste onderbrekingen voor muziek, reclame of tussenfilmpjes, hooguit tien minuten per gesprek en de regie ligt voor een heel groot deel bij de vragensteller. Zo wordt het risico op saaiheid geminimaliseerd, maar ook de kans op verrassingen.

Zomergasten zit anders in elkaar, en zo kwam het dat de uitzending gisteren weer enorm verschilde van die van de zondag ervoor – althans die indruk had ik, maar u kunt dat beter beoordelen want ik heb dat hele programma niet gezien. Wat ik bedoel: Bettine Vriesekoop is een heel ander persoon dan Abraham Moszkowicz met een heel andere rol in de samenleving. Toen Vriesekoop eenmaal doorhad dat ik er niet opuit was om haar onderuit te halen, durfde ze zich helemaal te laten gaan, en zag je volgens mij wie ze echt is.

Uiteindelijk zag je, althans dat denk ik, ook wie Abraham Moszkowicz echt is, namelijk een man die een plaats bezet in de samenleving waar hij ieder woord moet wegen – en die dat onnavolgbaar knap en ook met een zeker plezier doet. Voeg daarbij dat hij ook nog eens bereid was om werkelijk iets van zijn persoonlijke leven te tonen, inclusief open zenuwen en gruwelijkheden en familietragedies, en ik denk: dat was weer een mooie avond.

En nu douchen.

Deze zienswijze gaat volgens mij terug op het in Nederland bewust dan wel onbewust gehuldigde journalistieke principe dat als iemand op tv of in de krant wil, hiervoor bij deze persoon tol moet worden geheven. Ha! Jij denkt dat je iets zo bijzonders hebt gedaan dat je er nu bekend door bent geworden, nou dat zullen wij journalisten nog wel eens zien! En daar komen de messen tevoorschijn van de machine die het vaderlandse maaiveld zo overzichtelijk kort houden. Hoe dat dan praktisch gaat: Iedere bekendheid heeft door de jaren heen zijn of haar kast gevuld zien worden met lijken, en je ‘scoort’ als journalist wanneer je die lijken uit de kast trekt en ledemaat voor ledemaat in het gezicht van je gast duwt:

Ja maar meneer de gast, u kunt toch niet ontkennen dat… X

Nogmaals, meneer de presentator…Y

U doet er nu wel heel luchtig over maar… X

Tja, zoals ik net ook al zei… Y.

Maar u kunt zich toch ook voorstellen dat mensen zullen denken… X

Ik kan mij van alles voorstellen maar dat neemt niet weg… Y

Met politici lijkt me deze ceremonie onvermijdelijk want politici volgen mediatrainingen – vaak bij voormalige Haagse journalisten – waar ze leren om ongeacht de vraag hun vooraf ingestudeerde PR verhaal te houden:

‘Ja, en dit is mede zo belangrijk omdat… Z’

‘Goed punt, niet in het minst in het licht van de recente ontwikkelingen, waaronder… Z.

‘Ik ben het helemaal met u eens, en dat is wat mijn partij ook altijd heeft gezegd, namelijk… Z’.

Vandaar dat bij Zomergasten nooit actieve politici zitten, want Zomergasten is echt iets anders. Wat is het dan: Een interessante landgenoot krijgt de kans om zich via tv- en filmbeelden aan de geïnteresseerde kijker te presenteren. Hij of zij kan ervaringen van schoonheid delen, kijkers inwijden in zijn fascinaties en vakgebied, en hij of zij kan eens in alle rust, weg van jachtigheid, reclames en andere onderbrekingen, uitpraten, het einde van de zin halen. Anders gezegd: de gast heeft veel meer de regie in handen dan normaal op tv, en dus zie je een andere kant van die gast. Als het goed is.

Ik heb zelf wel eens in talk-shows gezeten, en ik werd er verschrikkelijk opgefokt en tegelijk voorzichtig van; je hebt maar een paar minuten om je verhaal te houden, en wat erger is: je kunt ieder moment worden onderbroken, ook midden in een zin, en soms is dan het onderwerp definitief van tafel. Dus stel je hebt net een boude bewering gedaan en staat op het punt die met een grap of nuancering een radicaal andere draai te geven, maar net daarvoor stuurt de presentator, de side-kick of een andere gast aan tafel het gesprek met één opmerking een totaal andere richting uit. Daar zit je dan.

Waar ik heen wil. Volgens mij is Zomergasten geen examen en ook geen gevecht. De presentator is geen aanklager want als de gast niet lekker gaat, verliezen beiden, terwijl beiden winnen als de gast wel lekker gaat. Zomergasten is een dans.