Premier Lee Hsien Loong

Deze wonderlijke verontschuldiging verscheen vorige week in de New York Times. De krant biedt excuses aan aan de Singaporese premier Lee Hsien Loong, zijn vader de ‘oprichter van Singapore’ Lee Kuan Yew en aan een andere ex-premier. In zusterkrant Herald Tribune was een artikel verschenen (hier nog te lezen) over ‘politieke dynastieën’. De familie Lee werd daarin genoemd als voorbeeld van zo’n dynastie.

Dat ,,kan door lezers zijn opgevat alsof we hieruit afleiden dat de jonge meneer Lee zijn positie niet heeft verkregen dankzij zijn verdiensten”, aldus de krant. ‘We wish to state clearly that this inference was not intended.’

De advocaten van de familie Lee hebben dus weer toegeslagen. Om een rechtszaak te voorkomen heeft de New York Times ook 160.000 Singaporese dollar (85.000 euro) aan schadevergoeding betaald. Het Singaporese leiderschap spant geregeld rechtszaken aan. Weekblad Economist, persbureau Bloomberg, het inmiddels ter ziele tijdschrift Far Eastern Economic Review en zakenkrant Wall Street Journal gingen de NYT allemaal voor in het betalen van hoge schadevergoedingen en het aanbieden van excuses.

Het zorgt dat alle journalisten die willen schrijven over de familie Lee wel twee keer uitkijken wát ze schrijven. Interessant was in dat licht ook de vermelding in de NYT-rectificatie dat de auteur van het artikel 16 jaar geleden ooit met de familie heeft afgesproken dat hij in een verhaal niet zou zeggen of impliceren dat Lee Hsien Loong zijn baan te danken had aan nepotisme.

Toen ik twee jaar geleden met collega’s uit 15 landen een seminar financieel-economische journalistiek volgde aan Columbia University in New York, bogen we ons twee uur lang over dit soort zaken. Hoe zouden media moeten reageren? Buigen, zoals alle grote publicaties tot nu toe hebben gedaan? Terugvechten, terwijl dat weinig zin heeft? Of uit Singapore vertrekken? Wij kwamen er niet uit.

Ongeveer drie jaar geleden zou zich in dat plattelandsplaatsje een waar drama hebben afgespeeld. In het dorp bestond een irrigatiesysteem, om te zorgen dat elk rijstveldje genoeg water kreeg. Maar de vermeende tovenaar kreeg niets, terwijl zijn buurman extra veel water kreeg.

Toen de buurman op een dag thuiskwam van zijn rijstveld, begon er volgens de overlevering bloed te stromen uit zijn oren, neus en mond. Duidelijk tovenarij, volgens de andere dorpsbewoners. Enkele mannen zijn toen naar het huis van de ‘tukang santet’ gegaan en lokten hem mee naar buiten, met het excuus dat ze een geit gingen slachten. Maar hij mocht zijn leren jasje niet meenemen, want zijn dorpsgenoten wisten dat het jasje ‘speciale krachten’ had.

Volgens het verhaal van mijn hulp, hebben een paar mannen uit het dorp hem toen gewurgd met een touw, zijn lichaam meegesleept over straat en opgehangen aan een boom. (,,Die mensen hebben geen hersens”, zei mijn hulp, ,,het zijn net beesten”.) Daar zou hij nog gehangen hebben, toen de politie de volgende ochtend kwam. Ongeveer zeven mannen zijn opgepakt, en hebben celstraffen tot een jaar of 10 gekregen.

Dit verhaal komt natuurlijk uit de zoveelste hand. Maar dit soort heksenjachten gebeurt vaker. Deze week stond bijvoorbeeld dit stukje (in het Indonesisch) in de krant, waarin het dorpshoofd ook denkt dat een 80-jarige man is afgeslacht omdat hij werd aangezien voor een ‘dukun santet’.

,,Maar straks wás die man helemaal geen tovenaar”, zei ik tegen mijn hulp, na zijn verhaal. Maar die hield vol dat-ie dat wel was, ,,want hij had het ook toegegeven”. Hij vertelde dat veel bewoners blij waren dat het gevaar van deze magiër nu geweken was. Al woont er nóg een tovenaar in hetzelfde dorp, zei hij. Als die maar niet hetzelfde lot is beschoren als de eerste.

En wat betekent dit nu? Een paar maanden geleden sprak ik in Bangkok met Chris Baker, historicus en co-auteur van deze biografie van Thaksin. Hij zag deze uitspraak als cruciaal voor het politieke conflict in Thailand. Want hoezeer Thaksin nu vanuit ballingsschap zegt te vechten voor de kleine man en de Thaise democratie, Baker is ervan overtuigd dat het hem alleen om zijn vermogen te doen is. ,,De man is gewoon een zakenman, niets anders. Zijn enige politieke overtuiging is zijn bankrekening.”

Volgens hem en andere analisten die ik sprak, waren Thaksin’s politieke provocaties van het afgelopen jaar (oproepen tot revolutie, adviseur worden in Cambodja) bedoeld om zijn onderhandelingspositie in de rechtszaak rond zijn vermogen te versterken. En is dat nu gelukt? Baker, die de zaak op de voet volgde, zei in november: ,,Als ze een klein deel van zijn vermogen afpakken, dan weet je dat ze een deal hebben gesloten.”

Tja, ik zou 1 miljard euro geen ,,klein deel” noemen. Maar de vraag is wat Thaksin ermee te winnen heeft om nu op volle kracht de Thaise elite te blijven provoceren. Want, zoals Baker zei, zou die dan niet in de verleiding komen om andere zaken op te rakelen? Zoals de buitenrechterlijke executies van ‘drugsdealers’ onder zijn bewind. Geen ver gezochte voorspelling: premier Abhisit kondigde deze week aan opnieuw naar deze zaak te gaan kijken. Al twijfelde Baker of de  regering het aandurft om dit echt tot de bodem uit te zoeken. ,,Er zijn te veel anderen bij betrokken.”

Uit de verklaring die Thaksin na het vonnis aflegde, valt moeilijk op te maken hoe hij zich in de toekomst zal opstellen. Aan de ene kant lijkt hij strijdbaar: ‘I will continue to seek justice, wherever I am, in or out of the country.’

Aan de andere kant zegt hij: ‘Let me thank all of our supporters who adhere to my request not to show up during the case. [...] You can be angry, but with no violence. We must be patient and peace-oriented and continue to fight for democracy for future generations.’

De komende tijd zal interessant worden. Zal Thaksin zich langzaam uit het politieke conflict terugtrekken en zich met zijn 700 miljoen euro (en het onbekende vermogen dat hij buiten Thailand heeft gestald) weer in zaken begeven? Stelt de ‘rode shirt’-beweging ook iets voor zonder Thaksin? En, als er weer nieuwe verkiezingen komen, wie zal erin slagen de stem van de kleine man te winnen? Want wat Thaksin’s motieven om de politiek in te gaan ook zijn geweest, het is wel zijn verdienste dat niemand die kleine man meer over het hoofd kan zien.

Een positief artikel van Fareed Zakaria in Newsweek afgelopen week, over de ‘jihad tegen de jihad’. Hij zet uiteen hoe gematigde moslimleiders in bijna de hele islamitische wereld de ideologische strijd tegen Bin Laden en de zijnen hebben gewonnen.

Bijna negen jaar na 11 september blijkt dat de overgrote meerderheid van de 1,5 miljard moslims niets ziet in extremisme, schrijft hij. De wereld heeft nog te vrezen van een kleine groep radicalen, maar niet van een brede moslimextremistische politieke beweging, waarvoor na 11 september werd gevreesd.

Zoals vaak in dit soort verhalen, is Zakaria uiterst positief over Indonesië: ‘Perhaps the most successful country to combat jihadism has been the world’s most populous Muslim nation, Indonesia. In 2002 that country seemed destined for a long and painful struggle with the forces of radical Islam. [...] But eight years later, Jemaah Islamiyah has been marginalized and main-stream political parties have gained ground, all while a young democracy has flowered after the collapse of the Suharto dictatorship.’

Verder interessant in de media deze week: dit en dit verhaal, beide zeer  positief over de economische vooruitzichten van Vietnam. Zo bleek uit een enquête onder 7.400 managers wereldwijd, dat managers in Vietnam het meest optimistisch waren over hun winst- en omzetverwachting en de arbeidsmarkt.

En op de website van het voortreffelijke Transnational Institute, dit verhaal over het vrijhandelsverdrag van China en zes ASEAN-landen, dat op 1 januari in werking trad. Net zoals veel bedrijven hier in Indonesië vrezen, voorspelt de auteur dat China de winnaar zal blijken in dit pact.

ASEAN kan nooit concurreren met de goedkoop geproduceerde spullen uit China, schrijft hij. Met hightech producten zal dat al helemáál nooit lukken. Rijst, koffie en kokosnoten kan de unie waarschijnlijk wel aan China blijven verkopen, maar voor veel andere landbouwproducten geldt dat al niet meer, volgens hem. Blijven over: olie, metalen, palmolie, rubber en andere grondstoffen.

Auteur Walden Bello: ‘A second look makes one wonder if the relationship with China is not reproducing the old colonial division of labor, whereby low-value-added natural resources and agricultural products were shipped to the center while the Southeast Asian economies absorbed high-value added manufactures from Europe and the United States.’

Zelf vond ik het ook altijd onzin dat veel expats en rijke Indonesiërs voor elke kleine ingreep naar Singapore vliegen. Maar als je over dit soort ervaringen  hoort, ga je het begrijpen. Zoals ook dit afschuwelijke verhaal van mijn collega van de Volkskrant, waarbij de geldzucht van een arts bijna een baby het leven kostte. En in de media werd de zaak van Prita Mulyasari en het Omni-ziekenhuis breed uitgemeten, die ook begon over een verkeerde diagnose.

Zo heb ik ook nog nooit gehoord dat een zwangere-met-geld géén keizersnede kreeg bij de bevalling. Tja, een keizersnee levert nu eenmaal meer op dan een natuurlijke bevalling. En was de dood van het pasgeboren nichtje van onze hulp echt nodig? Die werd ongeveer een jaar geleden geboren in een ziekenhuis in Wonosobo, en stierf na complicaties bij de (op het nippertje wel natuurlijke) bevalling.

Het verklaart in elk geval waarom het echtpaar dat bij ons werkt hun familieleden liever naar allerlei vage masseurs, islamitische bedevaartsoorden of andere traditionele geneesheren stuurt. Óók als wij aanbieden de behandeling te betalen of voor te schieten.

Afgelopen week nog: de vader van onze hulp was uit een boom gevallen die hij probeerde te kappen, in het gehucht in Wonosobo waar ze vandaan komt. Bont en blauw kon hij zich een paar dagen nauwelijks bewegen. Volgens haar moest hij zo snel mogelijk naar de traditionele masseur, die de botten weer op hun plek zou zetten. Het ziekenhuis, wat wij suggereerden, was geen goed idee. ,,Daar doen ze alleen maar röntgen. En dan moet je daarna alsnóg naar de masseur.”

Afgelopen weekend was ik op Bangka, een eiland voor de kust van Zuid-Sumatra. We gingen ernaartoe voor de prachtige stranden (wit zand, helder water, palmbomen). Verder zijn er oude huizen uit de Nederlandse tijd. En een groot deel van het eiland heeft Chinese roots; een goede plek om Imlek (Chinees nieuwjaar) te vieren dus.

Opvallend was dat je in elk plaatsje vogelgeluiden hoorde. Bewoners zetten cd’s met getjilp op om een soort zwaluwen naar speciaal daarvoor gebouwde huizen te lokken, zodat ze er nestjes bouwen. De nestjes van spuug zijn voor Chinezen een delicatesse. Het schijnt je ook jong en gezond te houden. Ze zijn peperduur: volgens onze gids

Illegale tinwinning

kunnen de bewoners een kilo van de beste nestjes verkopen voor wel 25 miljoen roepia (1.950 euro). Maar daar is wel geluk voor nodig: sommige vogelhuizen blijven leeg.

Bangka is het meest bekend vanwege de tinwinning, waar ook de Nederlanders zich al mee bezighielden. Nu gaat het steeds vaker om illegale tinwinning. Op veel plaatsen zag je er de sporen van, zoals hiernaast op de foto. Kleine groepjes mannen spuiten de grond weg en wassen het, in de hoop er

Twee mannen zoeken tin

kleine stukjes tin in te vinden. Gevaarlijk werk, al tientallen tinzoekers zouden zijn bedolven toen hun mijntje instortte.

Volgens de gids is er sinds het einde van het Soeharto-tijdperk een wildgroei ontstaan van dit soort mini-mijnen. De politie doet er weinig aan, uit onmacht of omdat ze zijn omgekocht. De (straatarme) tinzoekers verkopen hun opbrengst aan grotere handelaren, die het weer doorverkopen, volgens hem ook aan bedrijven uit Thailand en Korea. Anders dan de officiële tinbedrijven sluiten zij hun mijnen niet als ze er klaar zijn. Ze trekken verder, een grote zandbak achterlatend.

We zijn ook even de grote, officiële tinmijnen opgereden: van PT Timah en van enkele buitenlandse bedrijven. Dat kon gewoon, de bewakers zwaaiden

Een van de legale tinmijnen van Bangka

alleen even. Hiernaast een foto van het maanlandschap dat we er aantroffen.

Onze gids vond het zo jammer dat Bangka zo weinig toeristen trekt. Waarom kan het niet een tweede Bali worden? De stranden zijn er inderdaad nog mooier dan wat ik op Bali gezien heb. Maar, zoals hij zei, de tinwinning maakt het eiland kapot. ,,Vanuit het vliegtuig lijkt Bangka wel een puistenkop.”

Hetzelfde geldt voor gezinsplanning, en alles wat ermee te maken heeft. In mijn buurt bleven de buurvrouwen maar vragen wanneer ik nou eindelijk eens een kind kreeg. Op een gegeven moment zei ik dat we ‘nog even wilden wachten’. ,,Oh…”, riepen ze meteen. ,,Maar wat voor anticonceptie gebruik je dan?”

Gisteren had ik weer zoiets. Ik zat in de taxi en vroeg aan de vrolijke chauffeur van 24 of hij al een gezin had. Alleen een vrouw, antwoordde hij. Om dan te vervolgen: ,,En ik wil zo graag een kind! We zijn al twee jaar getrouwd, en het is nog steeds niet gelukt.”

Hij vertelde dat hij speciaal zo jong was getrouwd, zodat hij nog genoeg energie heeft om hard te werken wanneer zijn kind naar de hogere school moet. Als hij geld zat zou hebben, had-ie wel langer gewacht. Hij hoopt dat zijn kind naar de universiteit kan, zodat het ,,niet zo’n domme baan krijgt als ik”. Maar nu laat dat kind dus maar op zich wachten.

Zijn vrouw woont in Tasikmalaya, waar hij ook vandaan komt. Hij ziet haar maar een keer per maand (wat niet echt zal helpen, maar dat zei ik maar niet). Voor het huwelijk hadden ze elkaar maar twee keer een dagje ontmoet, vertelde hij. ,,De derde keer zijn we getrouwd.” Het daten deden ze dus maar na het huwelijk, want anders moet je je toch maar zo inhouden.

Als hij nog vrijgezel was, kon hij zijn salaris uitgeven aan leuke dingen, zei hij. Nu gaat een flink deel naar zijn vrouw. Maar hij vindt het niet erg, want het is voor de toekomst van zijn kind. De naam hebben ze al, glunderde hij. Elsa, want zijn vrouw heeft Ellis en zijn naam begint met SA.

Vandaag heb ik eindelijk de tweede documentaire gezien over papoealeider Nicolaas Jouwe: Land zonder Koning. Jouwe zou ooit premier worden van een onafhankelijk Papoea, maar het liep anders. De Nederlanders werden gedwongen het land te verlaten, en Papoea werd geannexeerd door Indonesië. Jouwe werd balling in Nederland.

Na een eerste deel over hoe hij jarenlang in Delft in ballingschap leefde, nu het verslag over hoe hij na 47 jaar voor het eerst terugkeert naar Papoea. Een reis die ik zelf ook meemaakte, zoals te zien is in de film, als een van de journalisten die meereisden naar zijn geboorte-eiland in de baai van Jayapura. Hier het verhaal dat ik toen schreef.

De film laat op een indringende manier het speelveld zien waarin Jouwe en zijn kinderen Nico en Nancy moesten manoeuvreren. Hoe ze alle zeilen moesten bijzetten om te voorkomen dat de Indonesische regering Jouwe zou inzetten voor haar eigen propaganda. ‘ Vrijheidsstrijder geeft zich over’, was het verhaal dat de regering in de Indonesische media wilde terugzien. Het lukte de Jouwes met moeite om het beeld bij te stellen.

En dan het gevaar. Over Skype-video raadt een familielid Nancy Jouwe aan op te letten wat haar vader eet, niets aan te nemen van vreemden. Is dat echt nodig? Tja, niemand die het weet, maar Nancy en Nico zorgen in elk geval dat ze geen minuut van hun vaders zijde wijken.

Jouwe blijft intussen kalm en scherp. Hij geniet van de tweede kans die hij krijgt om weer iets voor zijn volk te doen, na 47 jaar aan de zijlijn. Hij blijft diplomaat in hart en nieren. Wil niemand voor het hoofd stoten, maar laat zich ook niet gebruiken.

Al is dat moeilijk. Zoals de film goed laat zien, werden de Jouwes tijdens hun week in Indonesië aan een stuk door geleefd. Van de toezeggingen van tevoren, dat Jouwe elke plek die hij wilde mocht bezoeken en kon praten met wie hij wilde, kwam niets terecht.

De film eindigt ermee dat Jouwe erover denkt om weer voorgoed in Indonesië te gaan wonen. Ik weet inmiddels hoe het afloopt. Twee weken geleden zocht ik Nicolaas Jouwe en zijn zoon hier in Jakarta op, terwijl zij zich voorbereiden op de grote verhuizing van Jouwe naar Jayapura (hier het verslag, voor abonnees).

Hij gaat daar in een mooi huis wonen, betaald door de Indonesische regering, met allemaal neefjes, nichtjes en kleinkinderen om zich heen. Onafhankelijkheid voor Papoea is voorlopig niet realistisch, weet hij. Al zal hij zeker niet zeggen dat hij dat streven opgeeft. Maar in de tussentijd hoopt hij te kunnen bijdragen aan iets wat net zo belangrijk is: te zorgen dat de Papoeas het beter krijgen dan nu.

Afgelopen zondag woonde ik de kerkdienst bij van de HKBP Filadelfia, een Batak-kerk in Bekasi. Maar niet in een kerk. De gemeenschap probeert al bijna twee jaar een vergunning te krijgen om een kerk te bouwen op het stukje grond dat ze van collectegeld hebben gekocht. Maar de bupati van Bekasi (van de streng-islamitische PKS) weigert die tot nu toe te geven.

Toen de gemeenschap Kerstmis wilde vieren in een soort tent op hun stukje grond, werden ze lastiggevallen door een groep fanatieke moslims. Een paar weken later werd hun stuk land afgesloten door de lokale ordedienst. Dus afgelopen zondag hielden de kerkgangers hun dienst maar in de open lucht, voor het hek van hun perceel.

De priesters waren gekleed in advocaat-achtige toga’s, de kerkgangers zaten op plastic matten op de grond. Het waren er minder dan normaal, werd mij verteld, want er werd gevreesd voor regen. Om de paar seconden raasde er een bromfiets langs, zodat de priesters niet goed te horen waren (niet dat ik er iets van verstond; de dienst was in het Bataks). De dorpsgenoten die langsreden leken niet op of om te kijken van de openluchtkerkdienst. Een medewerker van de lokale inlichtingendienst maakte foto’s.

Ik heb eerder geschreven over fanatieke moslims die een christelijke school aanvielen. Toen kon ik me nog enigszins voorstellen dat het islamitische woonbuurtje niet blij was met de school vol luidruchtige 18-jarigen op de stoep. Maar in dit geval is de beoogde plaats van de kerk in the middle of nowhere. Niemand die er last van zou hebben.

Na de dienst werd er gegeten en vergaderd bij een van de kerkgangers thuis. Het hoofd van de congregatie, pastoor Palti Panjaitan, liet daar een dikke, netjes ingebonden map documentatie zien. Vol met brieven, zoals de toestemming van het dorpshoofd voor de bouw van de kerk. En bijna 300 kopietjes van identiteitsbewijzen van islamitische dorpsgenoten, die akkoord gaan met de bouw van de kerk. En toch is de vergunning er nog steeds niet. De kerkgangers vroegen of ik de mensen in Nederland wilde vragen om voor hun te bidden: bij deze dus.

Hoewel kerken het de laatste jaren makkelijker hebben gekregen in Indonesië (er is minder geweld, de in brand gestoken kerken in Sumatra vorige week waren vrij uitzonderlijk), gebeurt dit soort vergunningenproblematiek wel erg vaak. Vaak zijn het lokale leiders die de kerken proberen tegen te houden.

Wat ik me altijd afvraag, is waarom ze in het vrij gematigde Indonesië verwachten daarmee stemmen te trekken. Hetzelfde met de kwestie Ahmadiyah: waarom zijn er niet meer leiders die het voor hen opnemen? Zijn stemmers in veel gebieden misschien toch minder tolerant dan we denken? Of is het voor de meeste mensen zo’n non-issue dat het voor leiders geen stemmen oplevert om tolerant te zijn en de godsdienstvrijheid te verdedigen? Ik ben er nog steeds niet achter.

De nieuwste editie van Inside Indonesia, die afgelopen week online kwam te staan, gaat over de massamoord op een half miljoen communisten en wat daarvoor moest doorgaan, in 1965/66. Het begin van het drie decennia durende regime van Soeharto. Zoals in het inleidende artikel staat: nu Soeharto weg is, kan men eindelijk onderzoek doen naar de precieze toedracht. Al blijft dat ook in het huidige Indonesië moeilijk.

De artikelen zijn zeer de moeite waard. Zoals dit verhaal over hoe buitenlandse regeringen de moorden steunden. Het beschrijft hoe Amerika al jaren daarvoor zinde op een manier om te zorgen dat het leger Soekarno zou verwijderen en de communisten zou aanpakken. Toen het moorden eenmaal begon, zouden de Amerikaanse functionarissen alleen maar bang zijn geweest dat het leger de huis-tuin-en-keuken-communisten niet ook over de kling zou jagen.

Ook andere landen moedigden de moorden volgens het artikel aan, of waren in elk geval niet van plan het te stoppen. Zoals Groot-Brittannië, Thailand en  Rusland, dat de invloed van China wilde beperken.

Een ander interessant stuk gaat over de betrokkenheid van moslimorganisatie Nahdlatul Ulama, die van alle burgerorganisaties de meeste moorden op zijn geweten heeft. Een religieuze haat tegen communisten en de angst om de eigen privileges te verliezen, speelden daarbij een rol.

Zoals de auteur schrijft: One killing squad member told me: ‘I didn’t worry about being involved in the [killing] units after I heard my religious teacher say killing communists would protect Islam. I never had trouble sleeping because of what I was doing, because I knew it was right.’

Dat deze periode uit de Indonesische geschiedenis nog steeds uiterst gevoelig ligt, blijkt uit dit verhaal over het openen van massagraven uit die tijd. Toen dat in een geval was gelukt, en de botten zouden worden herbegraven, werd de begrafenisstoet overvallen door een anti-communistische organisatie. De botten vielen op straat. En niemand die hiervoor werd gestraft.

De massamoord uit ‘65/’66 komt ook nog terug in deze column in The Economist, over het verbieden van boeken in Indonesie. Want een flink deel van de boeken die recentelijk werden verboden, gaat daarover. Zoals het blad schrijft: Few horrors have been so unexamined.