Dat gold al voor zijn debuutfilm Twelve Angry Men (1957), die de zwakheden van de juryrechtspraak blootlegde, met Henry Fonda als het enige jurylid die twijfelt aan de schuld van de moordverdachte. Ook zijn klassiekers uit de jaren zeventig zoals Serpico (1973), met Al Pacino als de langharige hippie-agent die ten strijde trekt tegen corruptie bij de New Yorkse politie, en Dog Day Afternoon (1975), opnieuw met Pacino als bankovervaller en gijzelnemer.

Beide films waren gebaseerd op waargebeurde verhalen, en vingen de rebelse geest van de jaren zeventig, hoewel Lumet zelf tot de oudere generatie behoorde. Beide films maken sterk gebruik vn  lokaties in New York, waar Lumet zijn hele leven is blijven wonen. In Los Angeles zou teveel ingekapseld worden door  filmindustrie leidden, vreesde hij.

Ook een latere bekende film van Lumet, The Verdict (1982) was een rechtbankdrama, met Paul Newman als de alcoholische advocaat, die het heilige vuur terugvindt. Algemeen erkende klassiekers maakte Lumet daarna niet meer, hoewel het schitterende en zeer ontroerende Running on Empty (1988), over een gezin van voormalige Vietnam-activisten dat op de vlucht is voor de Amerikaanse justitie, waarvan de zoon een normaal leven wil gaan leidden, en  Q & A (1990) met Nik Nolte als ongelikte,  corruptie politiebaas,die te maken krijgt met een jonge, idealistische officier van justitie,  schromelijk zijn onderschat.

Het is makkelijk om cynisch te doen over een filmmaker, die zo nadrukkelijk films wilde maken die maatschappelijk relevant zijn, maar in zijn beste films was is progressieve boodschap een volstrekt organisch geheel van de film; een balans die heel moeilijk te vinden, zo blijkt keer op keer bij minder begaafde en gedreven filmmakers. Lumets mediasatire Network (1976) , waarin een nieuwspresentator voor de camera een zenuwinzinking krijgt, waardoor zijn programma pas echt een kijkcijferhit wordt, was profetisch. De kreet ,,I am mad as hell and I am not gonna take it anymore’’, is nog steeds gevleugeld.

Hoewel hij een duidelijk een eigen thematiek had, en een eigen stijl, die realistischer was dan in de meeste Hollywoodfilms gebruikelijk was, verwierf Lumet nooit echt de status van een groot filmkunstenaar. Daarvoor was hij te misschien te weinig pretentieus en zijn films – hij maakte er 43 in een carrière van vijftig jaar – te wisselvallig. Zijn aanpak te dienstbaar: aan het scenario, en aan de acteurs.

Lumet gold als de acteursregisseur bij uit uitstek, die maar liefst 18 keer een acteur in een van zijn films aan een Oscarnominatie hielp. Zelf werd hij vier keer genomineerd als beste regisseur, maar hij moest genoegen nemen met een ereprijs voor zijn gehele oeuvre in 2005.

Zijn ouders waren acteurs en hij stond als vijfjarig kind zelf al op de bühne. In 1939 was hij in een film te zien in One Third of a Nation, maar het bleef bij die ene filmrol. Na de oorlog begon hij zijn carrière in het off-Broadway theater, maar hij werd bekend als een begaafd regisseur van televisiedrama, dat toen nog live werd uitgezonden, nadat hij in 1950 in dienst trad bij de Amerikaanse zender CBS.

Vanaf het begin van zijn carrière had Lumet een reputatie als een regisseur die goedkoop en op tijd zijn werk afleverde; Twelve Angry Men maakte hij in 19 dagen voor een budget van 343.000 dollar. Hij tekende voor een van de beste Koude Oorlogsthrillers met Fail-Safe (1964), opnieuw met Fonda, nu als een Amerikaanse president die te nauwer nood moet voorkomen dat een kernoorlog uitbreekt. The Pawnbroker (1965) was een van de allereerste films die de trauma’s van een joodse overlevende van de Holocaust behandelde. In 2007 kwam wat nu blijkt zijn laatste film te zijn uit, Before the Devil Knows You’re Dead – een  misdaadfilm over twee broers die de juwelierszaak van hun ouders beroven. Een misdaadfilm, maar meer  nog een psychologisch familiedrama. Lumet zocht tot het laatst toe naar films die een verschil kunnen maken.

De Deense regisseur Anders Ostergaard verzamelde materiaal dat een groep Birmese jongens met minicamera’s opnam en via internet, satelliettelefoon en een keten sympathisanten uit de gesloten dictatuur Birma smokkelde. DVB noemen ze zich, Democratic Voice of Burma. Ze werden vorig jaar onverwachts wereldnieuws, toen ze de bruut neergeslagen volksopstand tegen de junta filmden én de executie van een Japanse cameraman. Dit waren de helden van die neergeslagen volksopstand; ook zij bleken voor de junta niet heilig. Nadien werd de DVB opgerold en vergat de wereld Birma weer, zoals het regime dat graag ziet.

Burma VJ is een geweldige documentaire. De camera schokt en kantelt,  als kijker beleef je opstand van september 2007 uit het oogpunt van de cameralieden, die ondanks het grote gevaar blijven doorfilmen. Afgelopen week spraken we één van hen en de Deens regisseur, dit stond er in de krant over Burma VJ.

Aliona van der Horst won al even terecht de Zilveren Wolf (documentaires korter dan een uur) voor haar prachtige portret van de gedoemde Russische dichter Boris Ryzhy,  in dit stuk kort besproken. Van der Horst slaagt er net als Ryzhy in poëzie te putten uit de alledaagse ellende van de Schrootwijk van Jekaterinburg, stad van proletariërs, gangsters en Boris Jeltsin. Hier wat van zijn poëzie: in het Russisch klinkt  het veel mooier. Een beter gefilmde documentaire dan Boris Ryzhy heb ik op dit IDFA niet aangetroffen.

Een speciale juryvermelding kreeg de fascinerende, zeer persoonlijke documentaire Forgetting Dad van Rick Millich. Daarover dit stuk.  Het IDFA-publiek had de meeste waardering voor RIP – A Remix Manifesto – over auteursrechten - die de Dioraphte Audience Award won. Er waren meer prijzen te verdelen: hier het complete overzicht.

Het dorp Glod stond in Borat model voor het godvergeten gat waar de Kazachstaanse sterreporter vandaan zou zijn gekomen. Zonder dat de Roma in het dorp  precies begrepen waarin ze terecht waren gekomen, werden de dorpelingen afgeschilderd als een bende dronken, incesteuze boerenkinkels.

Die methode deugt natuurlijk van geen kant, al heeft het wel een erg grappige film opgeleverd.  De impact van Borat op het dorp liegt er niet om, en dat geldt ook voor het werk van Stalenhoef. Voor zover pottenkijkers al gewenst waren, na de ervaringen van de dorpelingen met Borat kan Stalenhoef rekenen op grove verwensingen als ze met haar camera over straat loopt. Plotseling wil ook iedereen geld hebben voor ieder kort moment dat ze voor de camera verschijnen, of tenminste een biertje.

Tijdens het bezoek van de filmploeg van Borat was Stalenhoef niet in het dorp (zoveel geluk had ze nu ook weer niet). Maar daarvoor en daarna heeft ze maanden in Glod gefilmd, terwijl het team van Borat welgeteld twee dagen aan het werk is geweest. De figuranten kregen een loon van drie euro voor hun medewerking.

De dorpelingen zijn woedend en beledigd, als ze begrijpen in wat voor film ze terecht zijn gekomen, maar bovenal ruiken ze geld - met zulke enorme armoede kunnen boosheid en  principes niet al te lang standhouden. Stalenhoef laat zien hoe een opgefokte Amerikaanse advocaat zich met de zaak gaat bemoeien en op een megaclaim aanstuurt. Hij wil een aantal dorpelingen meenemen naar Los Angeles, om te protesteren tegen Baron Cohen bij de uitreiking van de Oscars; de mannen krijgen echter geen visum voor de VS en komen terecht bij het Londense kantoor van filmmaatschappij Fox, waar ze timide een petitie proberen aan te bieden.

Dat zijn allemaal prachtig scènes, maar de film die Stalenhoef oorspronkelijk wilde maken ligt erdoor helemaal uit het lood, en ze lijkt het evenwicht nooit meer helemaal te hebben teruggevonden. Ze was namelijk in Glod om een portret te maken van de 17jarige Carmen, een dochter van een van dorpsleiders, afkomstig uit een gezin dat het net wat breder heeft dan de andere inwoners van het plaatsje.  Carmens droom om naar Spanje te vertrekken en daar een beter leven te beginnen, en haar aarzeling om zich te binden aan een jongen in het dorp; dat was het oorsponkelijke onderwerp van de film.

Haar verhaal en het verhaal rond Borat passen niet helemaal op elkaar. Carmen en Borat ontmoeten elkaar niet echt. Misschien was dit wel een betere film geworden als Stalenhoef niet Carmen, maar haar welbespraakte, ambitieuze, zorgzame maar ook weinig realistische vader, tevens woordvoerder van het dorp in de zaak tegen de komiek, als hoofdpersoon had genomen. Dan was de film meer een eenheid geweest, minder rommelig. Nu zitten er veel te veel losse eindjes in en onbeantwoordde vragen: hoe is het precies afgelopen met de schadeclaim? Waar komt dat ene vriendje van Carmen ineens vandaan, en waar is de andere precies gebleven? Sommige wendingen in het verhaal gaan veel te snel, alsof Stalenhoef gewoon tijd tekort kwam aan het einde.

Het materiaal blijft geweldig , zowel het portret van de innemende Carmen als het tragikomische Boratverhaal, ook al zit het elkaar enigszins in de weg. De kijker gaat een beetje houden van Carmen, haar vader en haar grootvader. Hopelijk gaat Stalenhoef nog een keer terug naar Glod om te laten zien hoe het verder met haar hoofdpersonen is gegaan.

Regisseur Bestor Cram reconstrueert het onstaan van de beroemde album Live at Folsom Prison, een registratie van het concert dat Cash in 1968 gaf voor de gevangenen in de zwaarbewaakte Folsom Prison. In die tijd deed het verhaal de ronde dat Cash zelf een tijd achter de tralies had gezeten, maar dat was mythevorming.

Cash hoopte met de opnamen op deze ongebruikelijke plek ook gewoon op een hit. Een oud-bandlid maakt ononwonden duidelijk dat hij op dat moment in zijn carrière een come back nodig had. Maar dat er sprake was van een oprechte connectie tussen de zanger en de gevangenisbevolking, maakt de film meer dan duidelijk, voor zover de plaat zelf dat al niet had gedaan.  Cash’ stoere buitenkant, ernst en cynische humor raakten een snaar bij de gevangenen. De klik was wederzijds. Schreef zijn toenmalige schoonzoon Nick Lowe het lijfnummer ‘The Beast in Me’ niet met de basbariton van Cash in gedachten, met daarin de veelzeggende regel: ,,The beast in me/ is caged by frail and fragile bars.”

Cash kon bij zijn concert putten uit de rijke traditie van countrysongs over het leed van een gevangenisstraf. En hij had zelf jaren eerder al zijn klassieker Folsom Prison Blues geschreven, overigens op een melodie van een ander nummer, Crescent City Blues,  die hij had gestolen. Die prachtsong met waarschijnlijk de mooiste regel uit de gehele popmuziek – ‘I shot a man in Reno, just to watch him die’ – was echter niet gebaseerd op eigen waarneming, maar op een gevangenisfilm die diepe indruk op hem had gemaakt, Inside the Walls of Folsom Prison.

Onder de gevangenen van Folsom bevond zich een niet onverdienstelijke zanger en liedjesschrijver (tevens pleger van gewapende overvallen) Glenn Sherley. De interessantste verhaallijn in Johnny Cash at Folsom Prison beschrijft de relatie tussen Cash en Sherley, die op voorsprak van Cash vrijkwam en door de zanger mee op tournee werd genomen, maar zijn demonen uiteindelijk niet de baas kon.

De film laat ook een ex-gevangene aan het woord en een oud-bewaarder. Jammer dat de film daarnaast ook gewoon de biografie van Cash weer eens langsloopt, van zijn armoedige jeugd in Arkansas, zijn dienstjaren in Duitsland en zijn ontdekking door Sam Philips van Sun Records in Memphis. Was toch bij het thema Cash, gevangenis en country gebleven, dat is meer dan genoeg en dan was de film sterker geweest.

Verbijsterend genoeg bestaan er geen beeldopnamen van het legendarische concert, wel veel fascinerende zwart-wit foto’s, waar de film rijkelijk uit put. Nog voor je een noot van hem hoeft te horen, zie je aan die foto’s al: hier staat iemand. De animatiefilmpjes die sommige songs begeleiden, met letterlijke illustraties van de tekst, zijn aan de knullige kant. Het meest filmische in deze film zijn de songs van Johnny Cash: wat kon die man verhalen vertellen.

Na het optreden werd Cash actief in de beweging voor humanere behandeling

Wie langzaam reist, ziet meer. Geyrhalter (Wenen, 1972) heeft een echt filmoog: met uitgebalanceerde composities, het mooiste licht en veel kleuren in ieder shot. Hij is ooit begonnen als fotograaf en fotografie is nog steeds de basis van zijn werk. De Oostenrijkse regisseur hanteert ook zelf de camera. In gesprekken met inwoners van Marokko, Mauretanië, Mali en Senegal komen weliswaar veel van de bekende problemen van Afrika naar voren: van armoede tot de wens een nieuw leven te beginnen in Europa. Maar het gaat bij Geyrhalter evenzeer om de gezichten van de mensen als om wat ze te vertellen hebben. Tegenover een snel veranderende wereld, laat hij de kant van het leven zien die juist bestaat uit routine en herhaling – misschien wel een veel groter deel van de werkelijkheid.

Geyrhalter is eregast op het IDFA dit jaar. Dat betekent dat, behalve zijn nieuwe film, ook een retrospectief van zijn werk te zien is, en dat hij een top tien mocht samenstellen van zijn favoriete documentaires, waarbij hij één speelfilm naar binnen smokkelde: The New World van Terence Malick, een regisseur die met evenveel precisie en zorgvuldigheid te werk gaat als Geyrhalter zelf. De filmmaker waar hij het meest van heeft geleerd en overgenomen, is zijn landgenoot Ulrich Seidl, die inmiddels speelfilms maakt.

Zijn frustratie, schrijft hij in de catalogus van IDFA, is dat documentairemakers zo weinig nadenken over de vorm van hun films. Hij ziet veel films die ,,interessant zijn wat betreft de inhoud, maar die in formeel opzicht volstrekt visieloos zijn. Het begint er meer op meer op te lijken dat mensen nauwelijks aandacht meer besteden aan de vorm van hun film, als ze maar een sterk onderwerp hebben.” Teveel documentairefilms komen zowel artistiek als technisch „niet boven het niveau van een goedkope televsiedocumentaire uit,” oordeelt hij streng.

Bij Geyrhalter speelt eerder de tegenovergestelde vraag: hoeveel inhoud steekt er uiteindelijk in de vorm? Maar dat een strenge beeldtaal een indringende boodschap zeker niet hoeft uit te sluiten blijkt uit zijn grootste succes tot nu toe: de film Our Daily Bread (2005), die ook buiten de filmfestivals zijn weg heeft gevonden. Daarin laat hij louter met beelden – zonder interviews of commentaarstem – zien hoe anoniem, grootschalig en industrieel voedsel in Europa wordt geproduceerd.

Zijn editor, Wolfgang Widerhofer, vertelde tijdens de druk bezochte master class van Geyrhalter op het IDFA, dat het aanvankelijk de bedoeling was om een conventionelere film te maken, die wel interviews bevatte. Pas in een laat stadium ontstond het idee om het verhaal uitsluitend met beelden te vertellen, waarna Geyrhalter voor de tweede keer op pad moest. Bij de montage gaat het erom ruimte tussen de beelden te laten. Widerhofer waakt ervoor om beelden als een betoog op te bouwen. ,,Film gaat over ervaringen, niet over argumenten.”

Geyrhalter wist meteen de aandacht op zich te vestigen met zijn goed ontvangen, in zwart-wit gemaakte debuutfilm: Angeschwemmt (1994), over een man die er zijn beroep van heeft gemaakt om lichamen, vaak van anonieme zelfmoordenaars, uit de Donau bij Wenen te dreggen en een fatsoenlijke begrafenis te geven. „Na deze film was ik plotseling filmmaker”, zei Geyrhalter tijdens zijn masterclass.

Hij heeft zijn eigen productiemaatschappij en inmiddels zo’n goede reputatie dat hij zijn films soepel gefinancierd kan krijgen in Oostenrijk, en ook van te voren geen scenario meer hoeft te overhandigen. „Ik heb nooit een producent in mijn nek die waarschuwt dat een bepaalde scène te traag is of te lang duurt en dat het publiek het niet zal pikken.” Hij kan zijn films zo langzaam maken als hij wil, en daar worden ze beter van.

Louis Levy:

Om zijn levenswerk te realiseren,  is Cliff Stern gedwongen tegen betaling een hagiografische documentaire over zijn ijdele, pompeuze zwager Lester (Alan Alda) te maken, een televisieproducer. Cliff haat Lester, zeker als hij het hart van Hannah (Mia Farrow) dreigt te veroveren. Zijn documentaire lijdt eronder: hier bekijkt Cliff het voorlopig resultaat met zijn opdrachtgever Lester.

Stern’s levenswerk valt in duigen als dr. Levy zelfmoord pleegt. Dan heeft hij een een toevallig gesprek met een man die zijn maîtresse liet vermoorden. De man beleefde weken van intense wroeging, wilde zichzelf aangeven bij de politie - om op een goede morgen opeens wakker te worden met een schoon geweten.  ‘Het leven was compleet terug naar normaal. Alles gaat voorbij.’

Zo zou het niet moeten zijn, vindt Cliff Stern. De man moet zichzelf aangeven, verantwoordelijkheid nemen voor zijn daden. Dan was het een bevredigend drama geweest. ‘You talk about fiction, I’m talking about  reality. If you want a happy ending, you should go see a Hollywood movie’, antwoordt de man. 

Het is waar, en daarom stemmen documentaires zo zelden vrolijk. Die gaan over de werkelijkheid, en die loopt voor niemand goed af.

Gezien de kredietcrisis die in september in volle omvang losbarstte, heeft het IDFA ‘hebzucht’ tot Leitmotif gemaakt. Er wordt volop over gedebatteerd in Club Escape, er is een ruim aanbod aan docu’s over de gevolgen van die hebzucht: onrecht en armoe.  De Oostenrijkse filmmaker Geyrhalter (9715 km) riep het Westen deze week op om de poorten wagenwijd open te zetten voor Afrikaanse immigranten. Dat zal pijn doen, en dat moet ook, vindt hij.

Masochisme en blank schuldgevoel zijn best te verdragen, minder plezant zijn filmmakers die het neoliberale wereldsysteem aan de schandpaal nagelen, zoals Erwin Wagenhofer in Let’s Make Money. Een cursusdag bij de SP is interessanter. De bioscoop zat gisteren tsjokvol schuldbewuste wereldburgers die glazig toekeken hoe Wagenhofer afrekende met globalisering, flitskapitalisme en hebzucht. Enkelen sukkelden halverwege in slaap. Niks tegen J’Accuses, graag zelfs. Maar als een filmmaker van de kansel galmt, ben ik weg.

Even slaapverwekkend is I.O.U.S.A., een betoog tegen het gevaar van de snel gegroeide staatsschuld van de Verenigde Staten onder George W. Bush. Veel pratende hoofden en staafdiagrammen, en daarna: Act Now! IDFA-directeur Ally Derks zocht iets in verband met de kredietcrisis, die van te recente datum is voor dit IDFA.

Alleen: I.O.U.S.A. is zooooo 2007! De staatsschuld terugdringen? Op dit moment zijn regeringen fanatiek bezig hem omhoog te jagen met stimuleringsplannen en financiële injecties voor wankele banken. Deze week bleek dat het Britse Labour het voornemen loslaat om de staatsschuld niet groter te laten worden dan 40 procent van het BNP – het wordt 57 procent. Obama laat straks het geld rollen, Balkenende en Bos doen het al.

Het beteugelen van het financieringstekort en het terugdringen van de staatsschuld is van oudsher  een rechts agendapunt dat Paars, Tony Blair en Bill Clinton in de jaren negentig overnamen. Heb ik dan toch een rechtse documentaire gezien?

Regisseur Peter Greenaway is een puzzelaar, altijd geweest. Iemand die zijn publiek intellectuele raadsel voorzet: kijk maar of je het kan volgen. Is hij serieus, is het ironie, is het een kolossale grap? Doet het ertoe?

Rembrandt’s J’Accuse is zo’n diabolische puzzel van Greenaway, en kennelijk ook een persoonlijke obsessie sinds zijn project Nightwatching in Rembrandtjaar 2006. Op uitnodiging van het Holland Festival bekeek Greenaway de Nachtwacht uiterst nauwkeurig, las zich in en en kwam met een fantastische true crime thriller. Greenaway kan er kennelijk geen genoeg van krijgen; op het IDFA is nu een documentaire over hetzelfde onderwerp te zien: Rembrandt, J’Accuse.

Greenaway’s redenering doet een beetje denken aan die populaire complottheorie van vroeger: dat de Beatle Paul McCartney medio jaren zestig overleed en stilletjes werd vervangen door een dubbelganger. Exegeten vonden daarvoor tal van aanwijzingen op de LP-hoes van Sergeant Peppers Lonely Hearts Club Band, of door het nummer Revolution nr. 9 achterstevoren af te draaien.

Zo bewijst Greenaway op geheel eigen wijze dat Rembrandt’s De Nachtwacht één grote beschuldiging is richting de schutterij die erop is afgebeeld. Er is inderdaad iets vreemds met De Nachtwacht. Zoals de regisseur het vandaag opnieuw uitlegde in zijn Q & A in de bioscoop: tot dit schilderij was Rembrandt van Rijn een wereldster. ‘Een combinatie van Mick Jagger en Bill Gates.’ Op 23-jarige leeftijd al eigenaar van een huis van natuursteen: een zeldzame luxe in het toenmalige Amsterdam. ‘Eat your heart out, Damien Hirsch’, grapte Greenaway. ‘Iedereen wilde met Rembrandt gezien worden in de toenmalige nachtclubs, waar hij dronk en vuile taal uitsloeg. Rembrandt was een macho popartartiest, arrogant en zelfverzekerd. Hij dacht dat hij de wereld aankon. Tot hij De Nachtwacht schilderde.’

Daarna was alles opeens voorbij. Het Amsterdamse patriciaat gaf hem geen opdrachten meer, de geldstroom droogde op, de schilder ging failliet. Waarom? Omdat het schilderij een enorme provocatie is, vol subtiele aantijgingen van de Amsterdamse insider Rembrandt die de goede verstaander begreep. Hieronder een kleine proeve van Greenaway’s logica. U kunt de plaatjes aanklikken, dat ziet u de zaak in meer detail. Beter nog: ga eens naar het Rijksmuseum. Of naar Rembrandt’s J’Accuse.

Het begint met dit portret van Andries de Graeff, telg van de rijkste familie van Amsterdam. Hij gaf Rembrandt opdracht voor een portret, de artiest zette hem neer als een wazige dronkelap, net terug uit het bordeel. De Graeff stuurde het portret terug, Rembrandt dreigde met gerechtelijke stappen. De Graeff ging door de bocht, waarna de schilder het portret terugstuurde met een extra detail: een handschoen op de grond. Met zo’n handschoen daagden heren elkaar uit tot een duel.

Deze Andries de Graeff had een zwager: Frans Banning Cocq. Hij is de kapitein in het zwart die de Kloveniers schutterij leidt, het gezelschap dat op de Nachtwacht staat afgebeeld. Greenaway beticht Banning Cocq ervan zijn voorganger, Piers Hasselburgh, uit winstbejag uit de weg te hebben geruimd via een in scène gezet ‘militair incident’. De wees Horatio Eiken zou daarvoor zijn gebruikt: hij schoot de kapitein per ongeluk dood. De hele schutterij was min of meer van het complot op de hoogte.

Het bewijs? Exhibit 1.

Kapitein Banning Cocq zijn linkerhand is ontbloot, in zijn rechterhand houdt hij een handschoen vast. Het gekke is: dat is een rechterhandschoen, dus heeft Banning Cocq  twee rechterhandschoenen. Of werpt Rembrandt hem dezelfde duelhandschoen toe die hij eerder Banning Cocq’s zwager Andries de Graeff toewierp?

Exhibit 2.

De schaduw van Banning Cocq’s hand valt op het kruis van zijn luitenant Egremont. Een belediging: Rembrandt geeft hiermee aan dat de kapitein homoseksuele gevoelens voor zijn luitenant koestert. Egremont is met opzet als kleine, nietige man afgebeeld. De antieke speer ter hoogte van Egremont’s kruis is een fallussymbool om diens liederlijke aard te tonen: Egremont zou een geile bordeelganger zijn geweest.

Exhibit 3.

Vlak acher kapitein Banning Cocq staat een onherkenbaar jongetje met eikenbladeren op zijn helm: Horatio Eiken, de jongen die werd gebruikt om kapitein Hasselburgh te vermoorden. Met een musket, die hij vreemd genoeg afschiet vlak achter het oor van Egremont.

Exhibit 4.

Het meisje dat onverklaarbaar door het schilderij danst. De heren van de schutterij zouden een lokaal weeshuis als kinderbordeel hebben misbruikt. Let op de dode kip die het meisje aan haar gordel heeft hangen: dat kippetje staat symbool voor (gedwongen) prostitutie. Even onverklaarbaar loopt achter het meisje een tweede meisje. Zij zou door schutters zijn verminkt met kokend water: een feit dat wordt gesymboliseerd door de koffiepot in de hand van het eerste meisje.

En zo is er meer, veel meer: Greenaway komt op liefst 31 aanwijzingen. Maar dit zijn genoeg spoilers voor vandaag.  Voor u is dit wellicht ouwe koek of volstrekte onzin,  maar ik heb genoten. Toch  is er iets vreemds met De Nachtwacht… Vreemder dan de glimlach van Mona Lisa ….

Laten we het nu eens hebben over een minder geslaagde film. Empire State Building Murders blijkt een teleurstelling. Jammer, want het idee leek me goud waard. Construeer van fragmenten uit 63 films noir een zogenaamd waar gebeurd, quasi documentair verteld verhaal, en laat de inmiddels hoogbejaarde acteurs van toen – Kirk Douglas, Mickey Rooney, Ben Gazzara – nepherinneringen daaraan ophalen.

Zo’n ode aan de film noir levert uiteraard een duister verhaal op vol fatale vrouwen, brute gangsters, corrupte agenten en cynische detectives. Penny (Lauren Bacall), is getrouwd met de gangsterbaas Tony (James Cagney) maar begint een relatie met een undercoveragent (Kirk Douglas) die zich voordoet als trompetspeler in haar Empire State Building Club. Daar vindt namelijk een serie onverklaarbare moorden plaats.

De Franseregisseur William Karel bekeek twee maanden films, was twee maanden bezig met de rechten en sloeg nog een paar maanden aan het knippen en plakken. De acteurs tot medewerking bewegen was nog het minste probleem, vertelde hij gisteren in de Q&A-sessie: ze vonden het enig.
Maar het zien van klassieke filmfragmenten in een heel nieuwe context blijkt helaas maar even leuk. Wil zo’n collagefilm anderhalf uur lang boeien, dan moet je ook een zinnig verhaal hebben. En dat ontbreekt in Empire State Building Murders. Karel laat voortdurend nieuwe karakters opdraven, die niets aan het verhaal toevoegen. Zoveel zijwegen slaat hij in, dat het des te pijnlijker opvalt dat er eigenlijk geen hoofdweg is. En dan gaan de wisecracks ook detoneren: ‘Tony was een toegewijde roker. Toen hij las dat je van roken kanker kreeg, stopte hij met lezen.’

Karel is bekend van politieke documentaires. Hij is een intellectueel, geen kunstenaar – maar voor een project als Empire State Building Murders heb je toch echt fantasie nodig. Toch heb ik geen spijt de film te hebben gezien: een prachtig idee, ontoereikend uitgewerkt. It could have been a contender.

Maar of Obama ook een coolere president zal zijn dan Vaclav Havel, staat nog  te bezien. De voormalige dissident en toneelschrijver was eerst president van Tsjechoslowakije (vanaf 1989) en na het uiteenvallen van dat land van de republiek Tsjechië (van 1993 tot 2003). Gedurende tien jaar werd hij daarbij gevolgd door de documentairemaker Pavel Koutecky, die bij een ongeluk om het leven kwam voordat hij zijn film kon voltooien. Zijn film, Citizen Havel, is vervolgens afgemaakt door Miroslav Janek.

Citizen Havel is een prachtig, uniek en hartverwarmend portret. Koutechky mocht overal bij zijn: bij alle officiële plichtplegingen die de agenda van de president bepalen, maar ook bij het strategisch beraad van Havel met zijn adviseurs, bij moeizame coalitiebesprekingen, en bij staatsbezoeken, zoals van de toenmalige Amerikaanse president Clinton, die Havel meenam naar zijn favoriete jazzkelder in Praag, alwaar  Clinton de saxofoon aan zijn mond zette.

Gedurende de uitzonderlijk lange periode die film bestrijkt, wordt Havel getroffen door meerdere rampen, zoals het plotselinge overlijden van zijn vrouw Olga. Zien we hem aanvankelijk voortdurend met een bier of een borrel en een sigaret in zijn hand, nadat er longkanker bij hem is geconstateerd zien we hem alleen nog met een glas in de buurt. Havel vindt al snel een nieuwe geliefde in de mooie, veel jongere actrice Dagmar Havlova.

Havel is een man die het ceremonieel niet helemaal serieus kan nemen, maar er wel ontzettend veel plezier aan beleeft. Als hij constateert dat de Franse president Chirac onmiddellijk met zijn tweede vrouw begint te flirten, placeert hij de president bij een volgende staatsdiner onmiddellijk naast haar. ,,Dagmar heeft een goede invloed op Chirac. Dan zeikt hij misschien niet voortdurend over de Amerikanen.”

Bij presidentiële feestjes mengen Havels bohémienvrienden zich met hoogwaardigheidsbekleders. Dat is prima, zegt Havel tegen zijn veiligheidsbeambten. Let alleen een beetje op als ze dronken beginnen te worden. Ook de Rolling Stones nodigt hij uit, als ze een concert geven in Praag, om hem te bezoeken in het presidentiële kasteel, en wisselt restauranttips met ze uit.

Een rode draad in de film is Havel uiterst moeizame verhouding met de conservatieve leider Vaclav Klaus, die uiteindelijk zijn opvolger zou worden als president.
Een andere constante is Havels zachtaardigheid. Het harde politieke spel ligt hem niet echt en zijn adviseurs zijn steeds bezorgd dat hij het zich teveel op zijn kop te laat zitten door met name Klaus. Havel overwint daarop, naar eigen zeggen, zijn ,,aangeboren vriendelijkheid”, en weigert Klaus mee te nemen met Clinton naar de jazzkelder, waar Klaus hem wel om had gevraagd.

Amusant is ook hoe de morsige ex-dissident zich moet schikken in zijn symbolische rol, en nette pakken gaat  dragen voor staatsieportretten, waarbij hij zich hoogst ongemakkelijk voelt.
Na zijn presidentschap heeft Havel een toneelstuk geschreven over een ijdele oud-politicus, die de schijnwerpers mist en geen afscheid kan nemen van de macht.
Hoe cool is dat?

Geweldige film.