Regisseur Sidney Lumet (1924-2011): wereldverbeteraar zonder pretenties
Sidney Lumet was de regisseur van het soort films waarvan vaak wordt gezegd dat Hollywood ze niet meer maakt. Toegankelijke, onderhoudende films die toch niettemin maatschappelijke thema’s aansneden en morele vragen behandelen. Lumet die zaterdag op 87jarige leeftijd overleed, had daarbij een grote voorkeur voor verhalen die zich afspeelden in de sfeer van politie en justitie.
Dat gold al voor zijn debuutfilm Twelve Angry Men (1957), die de zwakheden van de juryrechtspraak blootlegde, met Henry Fonda als het enige jurylid die twijfelt aan de schuld van de moordverdachte. Ook zijn klassiekers uit de jaren zeventig zoals Serpico (1973), met Al Pacino als de langharige hippie-agent die ten strijde trekt tegen corruptie bij de New Yorkse politie, en Dog Day Afternoon (1975), opnieuw met Pacino als bankovervaller en gijzelnemer.
Beide films waren gebaseerd op waargebeurde verhalen, en vingen de rebelse geest van de jaren zeventig, hoewel Lumet zelf tot de oudere generatie behoorde. Beide films maken sterk gebruik vn lokaties in New York, waar Lumet zijn hele leven is blijven wonen. In Los Angeles zou teveel ingekapseld worden door filmindustrie leidden, vreesde hij.
Ook een latere bekende film van Lumet, The Verdict (1982) was een rechtbankdrama, met Paul Newman als de alcoholische advocaat, die het heilige vuur terugvindt. Algemeen erkende klassiekers maakte Lumet daarna niet meer, hoewel het schitterende en zeer ontroerende Running on Empty (1988), over een gezin van voormalige Vietnam-activisten dat op de vlucht is voor de Amerikaanse justitie, waarvan de zoon een normaal leven wil gaan leidden, en Q & A (1990) met Nik Nolte als ongelikte, corruptie politiebaas,die te maken krijgt met een jonge, idealistische officier van justitie, schromelijk zijn onderschat.
Het is makkelijk om cynisch te doen over een filmmaker, die zo nadrukkelijk films wilde maken die maatschappelijk relevant zijn, maar in zijn beste films was is progressieve boodschap een volstrekt organisch geheel van de film; een balans die heel moeilijk te vinden, zo blijkt keer op keer bij minder begaafde en gedreven filmmakers. Lumets mediasatire Network (1976) , waarin een nieuwspresentator voor de camera een zenuwinzinking krijgt, waardoor zijn programma pas echt een kijkcijferhit wordt, was profetisch. De kreet ,,I am mad as hell and I am not gonna take it anymore’’, is nog steeds gevleugeld.
Hoewel hij een duidelijk een eigen thematiek had, en een eigen stijl, die realistischer was dan in de meeste Hollywoodfilms gebruikelijk was, verwierf Lumet nooit echt de status van een groot filmkunstenaar. Daarvoor was hij te misschien te weinig pretentieus en zijn films – hij maakte er 43 in een carrière van vijftig jaar – te wisselvallig. Zijn aanpak te dienstbaar: aan het scenario, en aan de acteurs.
Lumet gold als de acteursregisseur bij uit uitstek, die maar liefst 18 keer een acteur in een van zijn films aan een Oscarnominatie hielp. Zelf werd hij vier keer genomineerd als beste regisseur, maar hij moest genoegen nemen met een ereprijs voor zijn gehele oeuvre in 2005.
Zijn ouders waren acteurs en hij stond als vijfjarig kind zelf al op de bühne. In 1939 was hij in een film te zien in One Third of a Nation, maar het bleef bij die ene filmrol. Na de oorlog begon hij zijn carrière in het off-Broadway theater, maar hij werd bekend als een begaafd regisseur van televisiedrama, dat toen nog live werd uitgezonden, nadat hij in 1950 in dienst trad bij de Amerikaanse zender CBS.
Vanaf het begin van zijn carrière had Lumet een reputatie als een regisseur die goedkoop en op tijd zijn werk afleverde; Twelve Angry Men maakte hij in 19 dagen voor een budget van 343.000 dollar. Hij tekende voor een van de beste Koude Oorlogsthrillers met Fail-Safe (1964), opnieuw met Fonda, nu als een Amerikaanse president die te nauwer nood moet voorkomen dat een kernoorlog uitbreekt. The Pawnbroker (1965) was een van de allereerste films die de trauma’s van een joodse overlevende van de Holocaust behandelde. In 2007 kwam wat nu blijkt zijn laatste film te zijn uit, Before the Devil Knows You’re Dead – een misdaadfilm over twee broers die de juwelierszaak van hun ouders beroven. Een misdaadfilm, maar meer nog een psychologisch familiedrama. Lumet zocht tot het laatst toe naar films die een verschil kunnen maken.
