’s Morgens tegen een uur of zeven drijft de verkeersstank van de A4 de slaapkamer van Rob Noé (74) binnen, dus staat hij op en sluit hij het raam. De eerste opstoppingen. Door een chronische longziekte is hij snel benauwd. Twintig uur per dag suist de waterval van banden en motoren midden tussen de Oranjewijk en de oudere Kerkwijk van Leiderdorp. Een van de drukste wegen van het land. Als de dagelijkse files op de weg staan, walmen de uitlaatgassen over de versleten golfplaten die een geluidswal moeten voorstellen. De smalle dorpswegen zijn verstopt met sluipverkeer. Voorlopig komt daar geen einde aan. Dat is mede te danken aan Milieudefensie, een van de ‘goede doelen’ van de Postcodeloterij.
Het Rijk wilde de duizenden wijkbewoners van de dagelijkse dosis lawaai en uitlaatgassen verlossen door een zes- tot achtbaansweg onder de Oude Rijn en in een deels overkapte diepe bak. Meer doorstroming, minder files, minder lawaai, minder walmen. Helaas namen de actieprofessionals van Milieudefensie daar geen genoegen mee. Ze gingen in beroep bij de Raad van State. Voor het hogere doel. Tegen de protesten van de plaatselijke bewoners die waren verenigd in de Belangenvereniging HSL-A4 Leiderdorp. Daar is Noé voorzitter van. Het A4-plan is de vrucht van jarenlang onderhandelen door de bewoners die denken erop vooruit te gaan. Maar Milieudefensie wil de autorijdende meerderheid door middel van files bekeren tot het openbaar vervoer.
Helaas is het voor Milieudefensie altijd prijs bij de Raad van State. Nederland past de Europese richtlijn over luchtkwaliteit veel strikter toe dan de andere lidstaten. Dat werd onlangs nog bevestigd in een deskundigenrapport van de VROM-Raad. Economische activiteiten ondervinden volgens die Raad in Nederland ‘meer belemmering dan in andere landen’, terwijl het milieu elders beslist niet beter is dan hier.
Maar bij een Nederlandse beroepsprocedure worden partijen om de oren geslagen met berekeningen over fictieve verkeersontwikkelingen in de toekomst en de microns zogenoemde fijnstof met zeezoutaftrek die misschien over vijf jaar worden geproduceerd. Niemand weet dat zeker. Toch werd het plan voor een bredere, stillere en diepere A4 vernietigd. Als Rijkswaterstaat aan de nieuwe voorwaarden van de Raad van State heeft voldaan, bedenkt Milieudefensie een nieuw argument om in beroep te gaan. Altijd kans. Een kafkaëske praktijk. Dagelijks kunnen stilstaande automobilisten de resultaten zien aan de ongebruikte spitsstroken of gestaakte uitbreidingsprojecten. „Heel het land staat stil als Milieudefensie dat wil”, zo vat Noé het samen.
Toch krijgt Milieudefensie veel subsidie, omdat het zou horen tot het cement van de samenleving, de civil society. Maar in Leiderdorp heeft Milieudefensie de burgers juist ruw opzij geschoven. Zou Milieudefensie ook zo arrogant zijn geweest als het alleen van giften afhankelijk was? Eindeloos doorprocederen tegen de overheid is niet bepaald op zijn Rijnlands polderen.
Op woensdagmiddag was de perspresentatie van het jaarverslag van de Postcodeloterij in een kantoorvilla in de Van Eeghenstraat te Amsterdam. Zeshonderd miljoen opbrengsten, driehonderd miljoen giften, een record. De directeuren zijn rijke vrijgestelden. De exploitatie van het loterijpatent en het managementsalaris brengen hen ruim boven de Balkenendenorm, want ze zijn een particuliere monopolie. De Europese Commissie vindt dat bedenkelijk. Directievoorzitter Boudewijn Poelmann en zijn collega’s mogen ook charitatieve loterijen in Zweden en in Groot-Brittannië exploiteren. Maar niemand anders dan Poelmann en zijn collega’s mogen in Nederland goededoelenmiljonair worden.
Het is wel een begeerlijk baantje, rijk worden met geld uitdelen. Je mag zomaar oud-president Clinton ontvangen (vier miljoen in twee jaar aan de Clinton Foundation). De driepoot van Postcodeloterij, Sponsorloterij en de Bankgiroloterij bepaalt wat goed is in het land, ook al vinden anderen het slecht. Neem de Waddenvereniging (half miljoen euro subsidie) en de Vogelbescherming (anderhalf miljoen euro) die bij de Raad van State gedaan kregen om de kweek van mosselzaad op twee procent van de bodem van de Waddenzee stop te zetten. Volgens deskundigen kan het geen kwaad. Maar de Raad van State heeft de bewijslast omgedraaid. De mosselvissers moeten bewijzen dat er geen schade is. Tegen dat bewijs kan weer beroep worden aangetekend. Zijn de Waddenvereniging en de Vogelbescherming dan ‘goede doelen’? Als ze hun zin krijgen, is de Zeeuwse mossel geschiedenis.
De term ‘goede doelen’ is misleidend, want de goedheid is niet vanzelfsprekend. De uitdrukking charity, liefdadigheid, is eerlijker omdat die alleen iets zegt over het prettige gevoel van de gever en niet over het resultaat. Op Amnesty (vier miljoen) ben ik zelf wel gesteld, maar ik begrijp de oproep van het VVD-Kamerlid Desentjé-Hamming aan de Zeeuwen tot een boycot van de Postcodeloterij om ‘de mosselbranche te redden’. Poelmann stelde daar tegenover dat de provincies Groningen, Friesland en Noord-Holland gebaat zijn bij het ‘redden van de Waddenzee’. Maar is hij dan gekozen vertegenwoordiger van die drie provincies? Stoorden de inwoners zich aan een paar mosselbanken? Ook op andere ‘goede doelen’ van de loterijen is kritiek mogelijk. De agressieve acties van het gesubsidieerde Sea Shepherd tegen walvisvaarders gaan zelfs Greenpeace te ver. War Child (een miljoen euro subsidie) kreeg een prijs voor het beste jaarverslag. Maar geven ze ook goede hulp? Daar verschillen de meningen van ontwikkelingsdeskundigen over.
Ook de Nederlandse overheid, die achteraansukkelt met haar staatsloterijen, heeft haar bedenkingen tegen het concurrerende monopolie en wil gaan meebepalen waar de opbrengst heen moet. Dat vindt Poelmann nodeloos bureaucratisch en dat is het ook. Maar hij zou de opdringerige overheid en de Europese Commissie beter voor kunnen zijn door de echte civil society over de bestemming van zijn loterijgelden te laten meebeslissen. Het gaat niet om goede bedoelingen, maar om resultaat. Een loterijmonopolie heeft geen alleenrecht op de moraal.

Dit verhaal is geplaatst op zaterdag 19 april 2008 om 10:00 uur.