Omstreeks maart van het volgend jaar verschijnen de volgende openbaringen van WikiLeaks, weer 200.000 documenten. De eerste selectie wordt afgedrukt door The New York Times en de andere bekende afnemers. Er wordt onder andere onthuld dat Benjamin Netanyahu een intensieve e-mailwisseling met Sarah Palin heeft. Kapitalen aan Amerikaanse hulp worden teruggesluisd ten behoeve van haar campagne voor de presidentsverkiezingen, in ruil voor haar belofte zo vlug mogelijk de Iraanse kerninstallaties te bombarderen. WikiLeaks is er ook in geslaagd de geheime code van het diplomatieke verkeer tussen president Ahmadinejad en kolonel Gadaffi te kraken. Ze gaan zich te buiten aan ongepaste opmerkingen over president Obama en minister Clinton, en ook premier Rutte krijgt terloops een veeg uit de pan. Nog veel meer sensatie en opnieuw internationale opschudding. Dan maakt een grappenmaker bekend dat hij het allemaal verzonnen heeft.

Dag- en weekbladen doen vooral aan roddel en sport, in plaats van het hinderlijk volgen van gezagsdragers

Is dit een onwaarschijnlijke gang van zaken? De oorsprong van de WikiLeaks ligt bij Bradley Manning, een toen 22-jarig computergenie, een ‘nerd’. Hij was bij de Amerikaanse inlichtingendienst werkzaam op de basis Hammer in Irak. In april van dit jaar publiceerde WikiLeaks de beelden van een Amerikaanse helikopteraanval op 12 juli 2007, waarbij achttien Iraakse burgers werden gedood. Dit filmpje was door Manning gelekt. Dat er nu opnieuw een golf van documenten is gepubliceerd, hebben we waarschijnlijk mede aan hem te danken. En ook hij had weer een medewerker, de nu 29-jarige Adrian Lamo, een hacker die plaatselijk beroemd is geworden doordat hij de computers van The New York Times heeft gekraakt. Hij leidt nu een ‘ongeregeld leven’. Manning zit in de gevangenis nadat hij door Lamo verraden was. Julian Assange, oprichter en hoofd van WikiLeaks, heeft geen vaste woon- of verblijfplaats meer en woont naar zijn zeggen op vliegvelden. Deze bijzonderheden en nog veel meer zijn eenvoudig op internet te vinden. Google weet alles.

Het valt gemakkelijk te begrijpen dat WikiLeaks de wereldpolitiek in opschudding en tot verontwaardiging heeft gebracht. Internationale betrekkingen zijn niet mogelijk zonder een zekere mate van geheime diplomatie. Onze leiders zijn ook mensen die er hun persoonlijke voorkeuren en antipathieën op nahouden. Naties sluiten bondgenootschappen of raken met elkaar op voet van vijandschap. En hoe dan ook, het is in de wereld nu eenmaal zo gesteld dat een partij niet alles van zijn bedoelingen, tactiek en reserves op tafel kan leggen. Dan weer moet er met omzichtigheid te werk worden gegaan, de tegenstander moet met beloften verleid worden, een andere keer is regelrechte confrontatie, de brutaalste bluf, het aangewezen middel om het doel te bereiken. Bij dit alles hebben politici en diplomaten zich tot dusver van geheime communicatie bediend.

Loopt dit tijdvak nu ten einde? Alle communicatie, alle archivering is digitaal geworden, en zoals de praktijk al langer en nu in toenemende mate bewijst: overal zijn hackers en iedere computer valt te kraken. Assange, Brennan en Lamo vertegenwoordigen geen scherp omschreven belang. Afgaande op hun biografische gegevens zou ik eerder zeggen dat de laatste twee er vooral prijs op stellen om zoveel mogelijk zo dwars mogelijk te gaan liggen (en ik ontken niet dat iemand dat ook als roeping kan voelen). Assange is – laten we het hopen – het voorbeeld van de klokkenluider, iemand die gedreven door zijn gevoel voor rechtvaardigheid, de misstanden aan de kaak wil stellen.

Hoe dan ook, ze vullen een hiaat, althans gedeeltelijk. Dat hiaat is mede ontstaan doordat de gebruikelijke onderzoeksjournalistiek er de laatste tientallen jaren niet op vooruit is gegaan. Hoe langer hoe meer zijn dag- en weekbladen zich gaan bezighouden met minder moeilijke zaken, entertainment, roddel, sport, in plaats van het ‘hinderlijk volgen’ van de gezagsdragers. Daarbij is het principe dat die mensen nu eenmaal nooit te vertrouwen zijn. De gedrukte pers, in het gedrang geraakt door de nieuwe media, heeft een lange periode van opleuking achter de rug. Maar het publieke wantrouwen is gebleven, misschien zelfs gegroeid. Stel je voor dat we acht jaar geleden een WikiLeaks hadden gehad, terwijl met leugens en vergissingen de aanval op Irak werd voorbereid (en onze medeplichtigheid daaraan). Had de wereldgeschiedenis dan een andere wending genomen?

Hoe dat komt blijft hier in het midden, maar het grote publiek is minder dan ooit geneigd om de gezagsdragers op hun woord te geloven. De nieuwe, geëmancipeerde internetgebruiker is ervan overtuigd dat hij, ongeacht zijn kennis van zaken, in staat is om zijn eigen conclusies te trekken. En dan komt WikiLeaks met een overstelpende hoeveelheid onthullingen en daarna nog zo’n stortvloed. Valt zo’n chaos van feiten nog te beoordelen, kan er een steekhoudend oordeel over de verantwoordelijken worden uitgesproken? Bestuurders voelen zich in het nauw gedreven, aan de ene kant doordat het onvermijdelijke internet ook een middel tot voorbarige openbaarheid kan zijn, aan de andere kant doordat ze daarmee worden uitgeleverd aan het onmiddellijke oordeel van de dan plotseling goedgelovige massa. De verborgen zwakte van internet is dat het oorzaak kan zijn van een laaiende volkswoede. Hoe dat in zijn werk zou gaan, weten we nog niet. Het risico is er.

New York. Sarah Palin, ex-gouverneur van Alaska en twee jaar geleden kandidaat voor het vicepresidentschap, is terug op het politieke toneel. Eigenlijk is ze niet weggeweest, maar nu is ze er, markanter dan ooit. Ze heeft haar eigen programma op de kabeltelevisie, Sarah Palin’s Alaska, waarin ze haar eigen visie op alles ten beste geeft – haar liefde voor de natuur, haar moederschap, haar godsdienstig conservatisme. Ze is fel tegen abortus, ze schiet een geweer af, ze kijkt vertederd naar een grote bruine beer die in een rivier zwemt en intussen is ze vrijwel voortdurend aan het woord.

Telkens weer zag je de jonge staatsman kwiek het trapje naar het spreekgestoelte oprennen en wat hij zei klonk als een klok

Bij haar geestverwanten gaat het erin als koek. Volgens een columnist van The New York Times, Matt Bai, is dit voor een politicus de nieuwste manier om zich populair te maken. Het is niet uitgesloten dat ze zich in 2012 kandidaat zal stellen voor het presidentschap.

De afgelopen verkiezingen hebben aangetoond dat een groot deel van de Amerikaanse kiezers op hol is geslagen. Kritiek op de Democraten is binnen een jaar veranderd in haat. Dat is niet alleen het resultaat van de rechts-Republikeinse propaganda. Om succes te hebben, moet ook de meest wraaklustige campagne een grond van waarheid hebben.

In dit geval begint het erop te lijken dat de president zelf een van de voornaamste oorzaken is. Twee jaar geleden heeft hij zich aangediend als de verlosser, de staatsman die Change! beloofde, bevrijding uit de steeg waarin George W. Bush de natie had gebracht. Yes, we can!

Vervolgens heeft Obama een reeks prachtige redevoeringen gehouden. Telkens weer zag je de jonge staatsman kwiek het trapje naar het spreekgestoelte oprennen en wat hij zei klonk als een klok. Ja, hij heeft de gezondheidszorg hervormd, maar de economische crisis is gebleven, de werkloosheid nadert de 10 procent, de oorlogen in Irak en Afghanistan duren voort en de staatsschuld loopt op. Het is geen wonder dat steeds meer Amerikanen hun president nu zien als een begaafde praatjesmaker. Het eerste doel van de Republikeinen is nu om te verhinderen dat hij in 2012 wordt herkozen.

Intussen willen ze hoorzittingen houden die opheldering moeten geven over de uitgaven van de regering. Ze willen de big government bestrijden. Hoog op hun verlanglijst staat voortzetting van de door Bush ingestelde belastingverlagingen die aan het einde van dit jaar aflopen. Obama begint er iets voor te voelen, maar hij wil de zeer rijken daarvan uitsluiten. Het gevecht daarover zal de komende maand Washington bezighouden.

In kringen van leidende Republikeinen wordt op het ogenblik weinig nagedacht over de grote vraagstukken van de buitenlandse politiek en, het moet gezegd worden, ook bij de Democraten ontbreekt de animo. De campagne, de uitslag van de verkiezingen en het debat dat er nu in eerste instantie op is gevolgd, wekken de indruk dat Amerika provincialiseert. Het ontbreekt niet aan waarschuwingen uit intellectuele kringen, maar wat dit aangaat is de toestand niet veel anders dan bij ons. John en Sarah willen door de hoge heren worden erkend, net als Henk en Ingrid. Wat die intellectuelen ervan denken, moeten ze zelf weten.

Toch – je durft het in deze tijd bijna niet meer te zeggen – is die elite ook niet helemaal zonder belang. „De komenden decennia zullen de Amerikaanse staatslieden moeten erkennen dat in de internationale machtsverhoudingen grote verschuivingen gaande zijn, en dat het noodzakelijk zal zijn om deze veranderingen te ‘leiden’, zodat de relatieve erosie van de Amerikaanse positie in de wereld geleidelijk en zonder schokken verloopt. Laten we hopen dat het niet versneld wordt door een beleid dat op korte termijn voordeel kan brengen, maar op den duur nadelig is.” Dit schreef de historicus Paul Kennedy in 1987 in zijn The Rise and Fall of the Great Powers.

De kern van zijn theorie is imperial overstrech, de neiging van grote mogendheden om zich in hun buitenlandse verplichtingen geleidelijk te overspannen, waarmee ze op den duur hun eigen ondergang bewerkstelligen. Zo is het met Nederland na de Gouden Eeuw gebeurd, zo is het Britse imperium in verval geraakt. Voltrekt dit lot zich nu aan hypermacht Amerika?

Het juist verschenen nummer van Foreign Affairs is gewijd aan The World Ahead. In achttien essays beschrijven specialisten wat de hypermacht te wachten staat. Amerikaanse spilzucht en Amerikaanse macht, de gevolgen van fiscale onverantwoordelijkheid is de titel van de bijdrage van Roger Altman en Richard Haass. William Pfaff neemt de defensie onder de loep. Meer dan duizend militaire bases in het buitenland, waarvan de meeste een contraproductief effect hebben.

Zouden dat geen belangrijke punten moeten zijn in een verkiezingsstrijd? Wie het op het ogenblik probeert, gaat ten onder in de daverende woede van de partijenstrijd. De hypermacht is op het ogenblik bezig om zichzelf te provincialiseren.

New York. Gisteren, op de dag van de verkiezingen, had The New York Times een kalmerend hoofdartikel. Het zijn roerige tijden. Maar, kiezers, gebruik je hersens. „De Amerikaanse troepen keren terug uit Irak. Voor het eerst worden onze soldaten in Afghanistan volledig gesteund door het Witte Huis en het Pentagon. De Verenigde Staten herwinnen het respect van hun bondgenoten, overal ter wereld.” Of de eerste twee zinnen van dit citaat de werkelijkheid weergeven, zal nog moeten blijken. Nu vast te stellen dat het respect wordt herwonnen, lijkt me rijkelijk optimistisch.

Wie de afgelopen maanden de verkiezingscampagne heeft gevolgd, zal tot de conclusie zijn gekomen dat die zich heeft ontwikkeld tot een chaos van de democratie. De media die onverholen een partijbelang vertegenwoordigen, de televisie en de kranten van Rupert Murdoch’s NewCorp voorop, zijn organen van de politieke haat. De organisatie die de meeste internationale publiciteit heeft veroorzaakt, is ongetwijfeld de Tea Party van de extreemrechtse Republikeinen. Hun propaganda wil doen geloven dat president Obama geheime sympathieën voor het moslimfundamentalisme koestert en dat hij van Amerika een socialistische staat naar Europees model wil maken. Nog meer van dergelijke nonsens. Iedere democratie heeft altijd een paar clubjes van uit de bocht gevlogen extremisten. Dat is het risico van de vrijheid. In de aanloop tot deze verkiezingen zijn ze erin geslaagd de toon te zetten. Voor de bondgenoten is het hierna de vraag in hoeverre ze er de komende twee jaar in zullen slagen het beleid van de regering te dwarsbomen of een nieuwe richting te geven.

De Amerikanen hebben veel om over te klagen – dat op zichzelf is geen punt van ruzie. De economie is met twee procent gegroeid, maar dat is niet voldoende om zich aan de recessie te ontworstelen. De werkloosheid blijft hangen rond de 8 procent, wat zeker voor de grootste economie ter wereld een onduldbare situatie is. Het begrotingstekort beweegt zich nog altijd rondom een record.

Maar dat is niet de schuld van deze regering. Onder George W. Bush is daarvoor de grondslag gelegd, met zijn belastingverlaging voor de rijken en twee uitzichtloze oorlogen. De Republikeinen zijn verklaarde tegenstanders van het scheppen van werkgelegenheid door het uitvoeren van grote infrastructurele projecten en initiatieven op het gebied van de milieuvriendelijke energiewinning.

Door zijn radicale hervorming van de gezondheidszorg heeft Obama een organisatie geschapen die in ieder beschaafd land gebruikelijk is. Maar dat wil er bij de rechtse Republikeinse filosofen niet in. Ze denken dat de burger daardoor nog meer van zijn persoonlijke vrijheid wordt beroofd. De maatregelen die deze regering wil nemen ter beteugeling van de klimaatverandering, worden in Republikeinse kringen als bewijzen van bijgeloof beschouwd. Er is helemaal geen klimaatverandering, en fluctuaties worden veroorzaakt door zonnevlekken en andere toestanden in het heelal waarop de mens geen invloed heeft.

Een van de diepste oorzaken van de algemene onvrede is de overtuiging in de middenklasse en van de arbeiders dat ze sinds jaren in toenemende mate in de knel zitten. In hun zojuist verschenen boek, Winner-Take-All Politics: How Washington Made the Rich Richer – and Turned Its Back to the Middle Class geven de politicologen Jacob Hacker en Paul Pierson daarvoor een verklaring. In meerdere of mindere mate heeft Washington de rijken en zeer rijken met zijn belastingpolitiek excessief bevoordeeld, wat ten koste van de lagere klassen is gegaan. Zelfs in 2008 en 2009, toen de recessie een dieptepunt had bereikt, zagen zij hun inkomen vervijfvoudigd. De belangrijkste investeerders en directeuren van de 38 grootste ondernemingen verdienden bij elkaar een record van 140 miljard dollar. Goldman Sachs betaalde zijn directieleden een bonus van 600.000 dollar per persoon.

Zulke cijfers wekken de indruk dat Amerika, het land van de fundamentele democratie, op weg is een klassenmaatschappij te worden. De Republikeinen willen opnieuw belastingverlagingen. Dat klinkt goed voor de lagere klassen, maar nadere bestudering leert dat daarvan opnieuw de hoogste inkomens het meest zullen profiteren. Intussen willen ze de collectieve voorzieningen zoveel mogelijk beperken, omdat alles wat collectief is, in strijd met de individuele vrijheid zou zijn. In werkelijkheid zou dit de volgende bevestiging van een klassenmaatschappij in wording betekenen.

Er is nog een verklaring voor het grote onbehagen. De natie is niet meer de hypermacht van twintig jaar geleden. Na de overwinning in de Koude Oorlog hebben de Amerikanen in de jaren van Bill Clinton met die illusie geleefd. Op 11 september 2001 is daaraan een eind gekomen en het trauma leeft onverminderd voort. De oorlogen in Afghanistan en Irak zijn niet verloren maar ook niet gewonnen en de kiezer heeft er genoeg van. Hij heeft ook genoeg van de recessie, de werkeloosheid, de politiek in Washington, van alles wat hem in deze situatie heeft gebracht. De politiek voelt het, de kandidaten vechten voor hun toekomst, harder en onbeschaamder dan ooit. In deze campagne is door beide partijen samen tegen de vier miljard aan propaganda uitgegeven. Een record. En nu, op de dag van de verkiezingen worden die beschouwd als een referendum over Barack Obama. Maar daarmee wordt de president niet afgeschaft. Een tot op het bot verdeeld Congres moet nog twee jaar met hem regeren.

In feite is de afgelopen maanden in Amerika een geweldloze burgeroorlog uitgebroken. Als de diepe verdeeldheid van de verkiezingsstrijd zich in Washington voortzet – en er is op het ogenblik geen reden om aan te nemen dat binnenkort een grote verzoendag aanbreekt – zal het Westen de komende twee jaar geen leidende natie meer hebben, maar het onberekenbare overblijfsel van een supermacht, totaal meegesleept door zijn eigen vruchteloze ruzies.

Dat is het perspectief waarop we ons moeten voorbereiden.

Volgende week om deze tijd is een nog onbekend aantal Britten, leden van de English Defence League de koffers aan het pakken om op 30 oktober op het Museumplein in deze spannende dagen steun te betuigen aan Geert Wilders. Deze vereniging heeft zich tot doel gesteld, de islamisering van het Verenigd Koninkrijk te bestrijden. Over de methoden die daarbij worden gebruikt, lopen de meningen uiteen. Zoek je op Google, dan vind je daar beschouwingen waarin de League ervan wordt beschuldigd, zijn leden uit kringen van de voetbalhooligans te rekruteren. Verder zouden er nauwe banden met de ultraconservatieve, ultravaderlandslievende Amerikaanse Tea Party bestaan.

Maar ook zijn er bijdragen waarin het gezelschap wordt beschreven als een clubje jongelui dat zich zorgen maakt over de toekomst van het Britse volk. En verder vind je er een paar foto’s bij waarop een paar leden de heilsgroet brengen. Over anderhalve week zullen we ons er zelf van kunnen overtuigen wat voor vlees we in de kuip hebben.

Intussen zijn ook Nederlandse verenigingen tegen Wilders zich aan het mobiliseren. Ze hebben er ruim de tijd voor gehad. In maart van dit jaar heeft de League al van zijn actieve sympathie voor de PVV laten blijken. Nu zijn tegendemonstraties in verregaande staat van voorbereiding. De Amsterdamse Anti-Fascisten, Nederland Bekent Kleur en een aantal organisaties van migranten zijn van plan om op het Museumplein de Britten partij te geven. Burgemeester Van der Laan houdt zich op alles voorbereid maar wil de demonstraties niet verbieden. Hij heeft de partijen opgeroepen het niet tot rellen, vernielingen en vechtpartijen te laten komen. Weten de Britten wie Eberhard van der Laan is?

In ieder geval is voorlopig aan alle voorwaarden voldaan om 30 oktober tot een historische dag te maken. Laten we ons niet vergissen. De Europese partijen die zich tegen de islam en immigratie keren, hebben het getij mee, al jaren. In Denemarken hoort een gedoogconstructie zoals die nu in Den Haag tot stand is gekomen, tot de gevestigde orde. Onlangs hebben de Zweedse Democraten van de anti-immigrant Jimmie Akesson 4,6 procent van de stemmen gewonnen, waarmee de onaantastbaarheid van de Zweedse welvaartstaat is doorbroken. En deze week heeft bondskanselier Angela Merkel in een rede verklaard dat de multiculturele samenleving absoluut mislukt is.

De fouten van de afgelopen dertig jaar kunnen niet in een handomdraai worden goedgemaakt. Intussen is het boek van de ex-bankier Thilo Sarrazin, Deutschland schafft sich ab met meer dan 700.000 exemplaren tot een absolute bestseller geworden. In Nederland kunnen we al sinds 2000 weten dat er het een en ander aan de integratie mankeert. Op 29 januari van dat jaar publiceerde Paul Scheffer in deze krant zijn essay Het multiculturele drama. Nu hebben we het stadium bereikt waarin het verzet tegen de immigratie is gelegitimeerd.

Dat sinds de komst van de eerste gastarbeiders uit islamitische landen, tientallen jaren geleden, de zittende regeringen zowel als de organisaties van immigranten het daaruit gegroeide vraagstuk hebben onderschat en dus op zijn beloop gelaten, staat als een paal boven water. Daaruit is een nieuw vraagstuk ontstaan dat we nu herkennen: dat van het radicale verzet. Geert Wilders is niet de eerste die daaraan een politieke vorm heeft gegeven. Maar hij heeft een onvergelijkelijk beter instinct dan zijn voorgangers, hij is energiek en ongeïmponeerd. Met die eigenschappen is hij erin geslaagd de weerzin van een toenemend aantal kiezers onder één noemer te brengen. Nu begint hij in zijn genre tot een internationale kampioen te worden. Richard Pipes, neoconservatief filosoof in het gevolg van George W. Bush, heeft hem ‘de grootste levende Europeaan’ genoemd. Het is hem gegund.

De hoogconjunctuur van het verzet tegen de aanwezigheid van grote aantallen niet geïntegreerde moslims in heel West-Europa is een natuurlijke reactie, maar het is ook de oorzaak van twee nieuwe problemen. De PVV en haar buitenlandse zusterpartijen verzetten zich tegen de aanwezigheid van de miljoenen die weigeren of niet in staat zijn, hun vreemde cultuur op te geven. Maar wat is de oplossing? Zelfs als je van vandaag op morgen de grenzen zou sluiten, dan zou je daarmee geen opzienbarende resultaten bereiken. Al die miljoenen deporteren? Hoe? Waarheen? De Koran verbieden, alle exemplaren verbranden? De moskeeën afbreken? Ik heb ooit voorgesteld dat Wilders na zijn Fitna daarover zijn volgende film zou maken: over de praktische consequenties. Zijn radicale denkbeelden gaan er bij zijn aanhang in als koek. Over de uitvoerbaarheid, de praktische gevolgen, wordt door zijn vrienden niet nagedacht en zijn tegenstanders laten het hier ook afweten.

Dan het tweede probleem. De golf van verzet tegen de immigratie van moslims die over Europa slaat, zal op den duur niet alleen nieuwe beperkende maatregelen tot gevolg hebben. Er gaat nu ook een opruiende invloed van uit. Als Amsterdammer die enige ervaring met Britse toeristen heeft, denk ik dat sommige heren van de English Defence League niet alleen op het Museumplein de rechten van Wilders zullen verdedigen, maar van de gelegenheid gebruik zullen maken om ook even de Walletjes aan te doen. En evenmin als hun ideologische tegenstanders zien ze op tegen een knokpartijtje. Dat zal het rechtskundig probleem niet oplossen, maar het is wel fun. Daarop volgen dan arrestaties, nieuwe processen, protesten, en zo staan we aan het begin van een nieuwe escalatie die niets met het moslimvraagstuk te maken heeft. En trouwens, de Amsterdamse ervaring leert dat zo’n treffen ook nog op ernstiger manier uit de hand kan lopen. Wilders zegt dat hij niets met de League te maken heeft. Maar misschien zou het goed zijn als hij bijtijds nog een paar kalmerende woorden tot zijn Britse aanhang richt.

Het bewind van president Obama doet een maand voor de tussentijdse verkiezingen denken aan een falend voetbalelftal. Toen het aantrad, waren de supporters ervan overtuigd dat alle ellende die de vorige trainer had veroorzaakt, voorbij was. De wereldcup zou nu onvermijdelijk weer door Amerika worden gewonnen. Bijna twee jaar later zijn belangrijke spelers weggelopen, de trainer en een paar van de besten zijn in heftige ruzies verwikkeld, schelden elkaar uit en van de beloofde reeks overwinningen is niets terechtgekomen.

In grote trekken wisten we dat al. Het verloop van de oorlogen die Obama heeft geërfd, doet al zeker een jaar het ernstigste vermoeden. Obama’s Wars, het vorige maand verschenen boek van Bob Woodward, heeft het nu in extenso bevestigd. Een van de conclusies die we eruit kunnen trekken, is dat de oorlog tegen de Talibaan en verwante groeperingen is vastgelopen in de meningsverschillen over tactiek en strategie in Washington.

In Nederland wordt nu alle aandacht in beslag genomen door de nieuwste versie van de Hoekse en Kabeljauwse twisten, de problematiek om het gedogen. De heer Wilders heeft een poosje geleden voorgesteld om onze soldaten uit Uruzgan terug te halen om de onlusten in het Goudse openbaar vervoer te bedwingen. Daar horen we nu niets meer over. Maar de secretaris-generaal van de NAVO Rasmussen en opperbevelhebber generaal Petraeus hebben er sterk op aangedrongen dat we onze aanwezigheid zullen verlengen.

De vorige regering had besloten dat het na vier jaar afgelopen moest zijn. Dat had een kabinetscrisis tot gevolg. Nu wordt weer geopperd dat we op de een of andere manier toch moeten blijven, niet meer als leading nation maar met een trainingsmissie, om het Afghaanse leger op te leiden. Deze trainers zouden dan weer beschermd moeten worden door soldaten. De toestand in het land in aanmerking genomen is de kans groot dat het dan af en toe toch weer vechten geblazen zal zijn en dat er hier of daar een bermbom ontploft.

Het boek van Woodward leert dat Obama over Afghanistan feitelijk in radeloosheid verkeert. Hij heeft 30.000 man extra naar het front gestuurd, 10.000 minder dan Petraeus had gevraagd. Met deze macht wil de generaal de strategie van de counter-insurgency volgen. Daarmee heeft hij vier jaar geleden in Irak succes gehad. Overigens is het in dat land nog verre van rustig.

De premier Al Maliki is er na de verkiezingen van een half jaar geleden nog niet in geslaagd om een regering te vormen. Geregeld vliegen er tientallen mensen de lucht in. Maar wat is succes in dit soort oorlogen? En Irak is een wonder van organisatie vergeleken met Afghanistan. Om de continuïteit daar te bewaren heeft Obama Robert Gates, minister van Defensie onder George W. Bush, gevraagd te blijven. Gates heeft dat gedaan, maar nu maakt hij aanstalten om te vertrekken. Hij heeft geen zin meer om vruchteloos betrokken te zijn in de ruzies tussen de president en zijn generaals.

In Nederland moeten we nu misschien onder ogen zien dat we na de opbouwmissie en de vechtmissie nu toch weer met een trainingsmissie naar Afghanistan gaan. Natuurlijk weer met dappere meiden en jongens. Aan hun inzet wordt niet getwijfeld. Maar lezen onze Kamerleden, de generaals en ministers weleens buitenlandse kranten? Rapporten van onze ambassades? Hebben ze het boek van Bob Woodward al gekocht? Volgens mij zou dat verplichte literatuur moeten zijn voor alle politici die betrokken zijn bij de uitzending van militairen naar Afghanistan. Niet alleen de bereidwilligheid en de solidariteit tellen. Het gaat ook om de deskundigheid van degenen die straks misschien verantwoordelijk zullen zijn voor het leven van onze uitgezonden soldaten.

Waar komt dit Haags betoon van internationale solidariteit vandaan? En hoe komt het dat er zo achteloos mee wordt omgesprongen? Had het drama van Srebrenica voorkomen kunnen worden als de toenmalige regering beter op de hoogte was geweest van de strategische en politieke inzichten die in het hoofdkwartier van de internationale strijdkrachten vigeerden? En hadden we de aanval op Irak gesteund, eerst met een beroep op het internationale recht, daarna daadwerkelijk met onze militaire missie naar al Muttannah als we geweten hadden dat die hele onderneming door Washington was gerechtvaardigd met formidabele vergissingen en regelrechte leugens? Door Den Haag is onze steun toen materieel gerechtvaardigd met verwijzing naar de ‘Dutch approach’, die typisch Nederlandse benadering, dat mengsel van onversaagdheid en menslievendheid waaraan de Amerikanen nog een voorbeeld konden nemen. In werkelijkheid zijn we een kleine medeplichtige geweest bij het aanrichten van een van de grootste humanitaire catastrofes in het Midden-Oosten. Meer dan 100.000 burgers gedood en een paar miljoen gevlucht. Niemand zeurt er meer over.

Ja, waar komt dat vandaan? Hebben we te maken met het laatste restant van een roemrucht verleden? De erfenis van de Zeven Verenigde Nederlanden? Die heeft ons nog parten gespeeld bij onze oorlog tegen Indonesië tussen 1945 en 1949, en tien jaar later bij de tragikomische poging om de Papoea’s in West-Nieuw-Guinea de democratie te brengen? Onze laatste twee zelfstandige optredens in de wereldpolitiek. Daarna verschenen we alleen nog in internationaal verband, meestal onder leiding van de Amerikanen. Respect voor de grote bondgenoot, maar dat hebben we kritiekloos gedaan. En nu, terwijl in Washington de grootste verwarring over Afghanistan heerst, zijn sommige politici toch weer van plan om Nederlandse soldaten naar deze uitzichtloze onherbergzaamheid te sturen. Laat Obama eerst met een doordacht plan komen, waarmee ook zijn generaals het eens zijn, en daarna Den Haag om steun vragen. Dan kunnen we altijd nog zien wat we doen.

In Zweden, het laatste onaantastbaar gewaande bolwerk van de sociaal-democratie en de Europese welvaartsstaat, heeft de angst voor de moslims zich nu ook in de politiek gevestigd. Bij de dit weekeinde gehouden parlementsverkiezingen heeft de anti-immigratiepartij, de Zweden-Democraten, 4,6 procent van de stemmen gewonnen. De leider, Jimmie Åkesson, beschouwt de groei van de moslimimmigratie als de grootste bedreiging sinds de Tweede Wereldoorlog. De verkiezingscampagne is met rellen gepaard gegaan. Op een televisiespotje dat eerst door een zender werd geweigerd, is te zien hoe voor het uitkeringsloket in boerka gehulde vrouwen een blanke gepensioneerde uit de rij slaan.

Åkesson heeft in zijn land de toon gezet waarmee we in de rest van West-Europa vertrouwd zijn geraakt. In Scandinavië, Duitsland, Nederland, België, Frankrijk en Zwitserland zijn de anti-islambewegingen tot de gevestigde orde gaan horen. En overal worden ze gevoed door dezelfde gevoelens: angst voor islamisering en weerzin tegen het oude politieke bestel dat als laks, achterhaald en uitgeput wordt beschouwd.

Waarom zijn de moslims naar Europa gekomen? In de eerste plaats uit motieven waardoor alle landverhuizers worden gedreven. Het land van herkomst bood geen kansen op een behoorlijk bestaan. Ze kregen geen geheime bevelen van imperialistische imams. Was dat wel het geval geweest, dan zou dat allang zijn uitgelekt en dan had het Westen passende tegenmaatregelen genomen. Ze verhuisden van land, zoals de Nederlanders in de eerste jaren na de oorlog naar Australië en Canada emigreerden, en zo doen ze het nog.

Daarbij komt dat wij in het Westen het de bevolking daar niet altijd gemakkelijk hebben gemaakt. Na de oorlog ging de Franse regering ervan uit dat Algerije een Franse provincie was. Daarop volgde een gruwelijke vrijheidsoorlog waaraan door De Gaulle een eind is gemaakt. Algerije werd onafhankelijk. In 1956 nationaliseerde Egypte het Suezkanaal. Gesteund door Israël openden Engeland en Frankrijk de aanval om deze brutaliteit ongedaan te maken. De onderneming mislukte doordat Amerika weigerde zijn steun te geven. Een jaar of dertig later kwam het conflict tussen Amerika en Iran tot uitbarsting met de verjaging van de Sjah door de opstandelingen van ayatollah Khomeiny, de gijzeling van de Amerikaanse ambassade en de mislukte poging tot bevrijding.

Een nieuw hoofdstuk brak aan met de aanval op het World Trade Center. Daarmee was voor een groot deel van de publieke opinie in het Westen de overtuiging gevestigd dat ‘de’ moslims als potentiële terroristen moesten worden beschouwd. Nieuwe escalaties volgden. Nadat president Bush jr. het bewezen achtte dat Saddam Hussein massavernietigingswapens had en heulde met Al-Qaeda, begon hij in 2003 de aanval. Zeven jaar later is het resultaat dat Irak van een wrede dictator is bevrijd, meer dan 100.000 Irakezen het leven hebben verloren, er geweldige verwoestingen zijn aangericht en er een guerrillaburgeroorlog is ontstaan. Ook een reden om te emigreren. En ten slotte Afghanistan waar het Westen na negen jaar oorlog er nog niet in is geslaagd een democratie te vestigen.

Ik noem maar een paar hoogtepunten uit een halve eeuw geschiedenis van de verhoudingen tussen de islamitische wereld en het Westen. Objectief gezien hebben moslims uit het Midden-Oosten een reeks goede redenen van materiële aard om naar onze vetpotten te komen. Maar ze kwamen uit een vreemde cultuur met een vreemde godsdienst en ze spraken een vreemde taal. Vreemder is nauwelijks denkbaar. Natuurlijk volgen er dan aanpassingsmoeilijkheden waartegen niet iedereen is opgewassen. Er volgden excessen, overal in Europa nam de angst toe, en onvermijdelijk volgen dan de politici die daaraan uitdrukking geven en oplossingen voorstellen.

De Zweed Åkesson is de nieuwste in een lange rij, waarmee wordt bevestigd dat de anti-islampolitiek tot een Europese beweging is geworden. Ze beschrijven schrikbeelden, waarin de sharia tot de nationale wetgeving zal zijn bevorderd, honderden minaretten het stadsbeeld bepalen en vrouwen tot een ondergeschikt bestaan zijn gedoemd.

Wat willen ze in de praktijk om dit te vermijden? Massale deportatie van moslims? Hoe? In veewagens? En waarheen? Is dit in de 21ste eeuw niet het voorspel tot een ouderwetse godsdienstoorlog? Het is, denk ik, ook en vooral een onuitgesproken motie van wantrouwen in de kracht van de Europese cultuur. Wel staat het als een paal boven water dat bij de toelating van grote aantallen moslims ernstige grote fouten zijn gemaakt en dat dit enorme vraagstuk vaak achteloos is aangepakt.

Maar dat Europa zich zou laten islamiseren is nonsens. De eerste generatie immigranten krijgt kinderen en bij de tweede generatie gaat dat opnieuw gebeuren. De afgelopen halve eeuw heeft het Westen in zijn geheel zich een weergaloze aardse attractie verworven, waartegen tot dusver geen godsdienst opgewassen is gebleken: het consumentisme. De eindeloze reeks van mogelijkheden, voor iedereen, om aards te genieten.

Dat heeft weer zijn eigen nadelen, maar als we het verstandig aanpakken is de volgende generatie moslims tot consument geworden. Dan hebben ze de sharia overwonnen.

Ondanks hun nog altijd onovertroffen welvaart hebben de burgers van het Westen het niet gemakkelijk. De economie is nog altijd in een crisis en niemand kan met enige zekerheid zeggen of het binnenkort beter wordt. Amerikanen zowel als Europeanen voelen zich belaagd door massale immigratie. Ondanks de overal merkbare, vaak hinderlijke, tot het hermetisch naderende veiligheidsmaatregelen voelen de burgers zich bedreigd door het terrorisme. De openbare orde brokkelt af. De supermacht is na zeven jaar nog altijd verstrikt in twee voorlopig uitzichtloze oorlogen. En de meeste nationale regeringen wekken niet de overtuiging dat ze iets wezenlijks aan deze overstelpende problematiek kunnen doen.

Er is een gat in de politieke markt ontstaan. Steeds meer mensen raken ervan overtuigd dat ‘het zo niet langer kan’. Dat valt te begrijpen. Ze zoeken een andere uitweg, en de afgelopen drie, vier jaar zijn er steeds meer die de indruk krijgen dat ze op hun wenken kunnen worden bediend. Door het populisme.

In Amerika is, met de verkiezingen van november, het populisme op het ogenblik een gevaar voor president Obama. Rauwe volksmenners als de televisie- en radiocommentator Glenn Beck, de held van talkradio Rush Limbaugh en hockey mom Sarah Palin bestaan hier niet. De laster die ze daar voor hun rekening nemen is naar Europese maatstaven absurd. Obama zou niet in Amerika zijn geboren, is dus geen Amerikaan en bovendien een geheime moslim. Via zijn gezondheidswet wil hij de natie tot een Europese welvaartsdictatuur hervormen. Dergelijke nonsens. Maar bij de aanhang van de populisten gaat het erin als Gods woord in een ouderling. En vergeet niet: de economische crisis woedt voort en de oorlogen zijn niet afgelopen. Binnen een paar jaar is de Tea Party, de organisatie van godsdienstig rechts, een politieke macht van betekenis geworden.

In Europa wordt het kalmer aangepakt. Maar toch hebben we hier het voor ontslag voorgedragen bestuurslid van de Duitse Bundesbank, Thilo Sarrazin, die in zijn boek Duitsland schaft zichzelf af verklaart dat een grote groep laagopgeleide moslims er de oorzaak van is dat het Duitse volk dommer wordt. En met Joodse genen is er ook iets aan de hand.

Dit alles heeft groot tumult veroorzaakt, maar het boek is een bestseller. Veel gematigder pakt president Sarkozy het aan. Maar het uitzetten van een paar honderd Roma is ook een tegemoetkoming aan het populisme. In België lijkt het Vlaams Blok van Filip De Winter op het ogenblik op zijn retour, maar dat kan door andere problemen veroorzaakt zijn. En dan hebben we hier de PVV, die het liefst het land van alle moslims wil zuiveren, de korans verbranden en de kopvoddentaks op hoofddoekjes heffen.

In de meeste landen van het Westen blijkt de politieke elite niet in staat om de grote vraagstukken op te lossen. Wat daarvan de oorzaak mag zijn blijft hier in het midden, maar in Nederland zitten we drie maanden na de verkiezingen nog zonder nieuw kabinet. Alle media hebben dit falen dagelijks op de voet gevolgd. Dat kweekt op zichzelf al een motie van wantrouwen tegen het gevestigde bestel. Daarbij komt dan nog de nieuwe publieke opinie die via internet de zinderende ontevredenheid verder aanwakkert. Het is goed mogelijk dat het gat in de politieke markt aanmerkelijk groter is dan op 9 juni.

Het populisme, overal, heeft geen ingewikkelde programma’s maar is goed in leuzen en slagvaardig in het debat. Als ik taalkundige was, zou ik een woordenboekje maken van de prestaties die Pim Fortuyn en Geert Wilders op dit gebied hebben geleverd. In de verte doet het denken aan de anarchistische partij De Veelbelovers, later de Rapaillepartij, die in 1917 – ook een tijd van crisis – het volk vrij jagen en vissen in het Vondelpark beloofden.

Onze eigentijdse populisten zijn serieuzer. Maar er zijn twee belangrijke vragen die zelden of nooit worden gesteld: zijn de programmapunten uitvoerbaar en zal het helpen? Welke organisatie heb je bijvoorbeeld nodig om een miljoen moslims te deporteren, hoe en waarheen? Hoe krijg je die duizenden exemplaren van de Koran op de brandstapel? En Nederland is niet alleen op de wereld en dus moet je je afvragen wat het effect van dit alles in het buitenland zal zijn. Niet alleen in rechts Amerika; ook in Saoedi-Arabië en Indonesië. Zal Nederland zich niet buiten de internationale gemeenschap stellen?

Over de technische uitvoerbaarheid spreken de populistische leiders niet. De ervaring heeft geleerd dat hun leuzen, snelle antwoorden, wisecracks er bij hun aanhang ingaan als fastfood, hamburgers, patat met mayonaise. In dit opzicht vallen ze te vergelijken met McDonald’s en Burger King. En misschien gaat de vergelijking nog verder op. Door je te verzadigen aan hun leuzen, word je het slachtoffer van politieke obesitas. Niet nadenken maar naar hartelust schrokken. En ten slotte door wanstaltigheid weerloos. Op het gebied van de spijsvertering is dat al ruimschoots bewezen. Als het populisme de kans krijgt, maakt het de hele maatschappij tot patiënt en op den duur tot slachtoffer.

Op zes september begint de week van de alfabetisering. Dit wil zeggen dat met allerlei campagnes en evenementen zal worden geprobeerd de aandacht van het publiek te vestigen op het nationale feit dat in dit land anderhalf miljoen ‘laaggeletterden’ wonen. Dat zijn mensen die niet of nauwelijks kunnen lezen. Eenvoudige overheidsformulieren, bijsluiters, publieke waarschuwingen kunnen ze niet begrijpen. In de supermarkt laten ze zich bij hun keuze leiden door de plaatjes op de verpakking. Van deze anderhalf miljoen zijn een miljoen autochtoon en van hen weer een kwart totaal analfabeet. Een half miljoen allochtonen is laaggeletterd. Dat zijn de cijfers van dit jaar.

In 1996 bleek uit een onderzoek van het Max Goote Kenniscentrum dat er toen een miljoen functioneel analfabeten waren; wat nu laaggeletterd wordt genoemd. Dat er binnen een jaar of vijftien een half miljoen zijn bijgekomen, is geen wonder. Ook analfabeten trouwen, krijgen kinderen. Het milieu waarin ze opgroeien zal hun intellectuele nieuwsgierigheid niet stimuleren, om het zacht te zeggen. Onwetendheid is als een gletsjer die per generatie verder de maatschappij binnenschuift. Analfabetisme dat min of meer op zijn beloop wordt gelaten, is de grondslag voor een klassenmaatschappij.

Deze onderlaag wordt nu toenemend geïsoleerd naarmate de communicatie in de hogere regionen verder wordt gedigitaliseerd. Analfabeten hebben geen laptop; alleen televisie waarop ze naar de programma’s kijken die ze kunnen begrijpen. Veel zenders passen zich aan, in het bijzonder de commerciële, want dit publiek mag dan niet of gebrekkig kunnen lezen en schrijven maar het bestaat wel uit consumenten. Het uiteindelijk resultaat is een verplatting van het aanbod, waardoor het klasse-onderscheid wordt bevestigd. Hieruit verschijnt het zwartste perspectief: gaat de ontwikkeling op dezelfde manier verder, dan groeit uit het analfabetisme binnen een paar generaties een kastemaatschappij, waar de grondslag van de democratie, de fundamentele gelijkheid, onherstelbaar gesloopt zal zijn.

De verbreiding van internet betekent niet dat in de digitale bovenlagen ideale democratische verhoudingen zullen heersen. Het is waar: wat we aan het begin van deze eeuw de digitale snelweg noemden, heeft de vrijheid van meningsuiting op een toen nog onvoorstelbare manier bevorderd. Het wereldwijde web heeft een onafzienbare hoeveelheid informatie voor iedereen die met een laptop kan werken toegankelijk gemaakt. Bovendien kan iedereen laten weten wat hij van alles vindt. Nooit zijn zoveel mensen in staat geweest over zoveel zaken een zo groot publiek te laten weten wat ze ervan denken. Iedere dag wordt er bij wijze van spreken een paddestoelwolk van opinies de digitale wereld ingestuurd. Met Facebook en Hyves kun je desnoods duizenden vrienden maken. Internetkranten stellen je in de gelegenheid uit de onkwetsbaarheid van je anonimiteit de machtigsten ter wereld ongenadig uit te schelden. Met Twitter laat je in 140 tekens je diepste wijsheid van het moment weten.

Maar dit wil niet zeggen dat de gebruikers van al deze fantastische faciliteiten weten waar ze het over hebben. Om goed van de schatkamers van informatie gebruik te kunnen maken, moet je weten waar je moet zoeken en datgene te begrijpen wat je hebt gevonden. Dit alles vooronderstelt kennis van zaken die een mens nu eenmaal vergaart in een vooropleiding die toewijding, energie en jaren vergt. Daaraan ontbreekt het al diegenen voor wie de wetenschap van internet wel bereikbaar is, maar de inhoud abracadabra.

De formule die Menno ter Braak in 1937 in zijn Het nationaal-socialisme als rancuneleer gebruikte, heeft een nieuwe actualiteit gekregen. „Naarmate het bezit van cultuur meer als een recht wordt gevoeld, wordt de afstand die er bestaat tussen dat recht op alles en het bezit van weinig in de praktijk, meer beseft als een onrecht.” Degene die hier het slachtoffer is „kan het meerdere bezit van de ander niet verdragen. Het maakt hem hels, de ander bevoorrecht te zien. Hij wrokt omdat hij in de wrok althans de lust van de permanente ontevredenheid beleeft.”

Heeft de schijn van gelijkheid die door de verbreiding van internet is ontstaan deze wrok tot een eigentijds verschijnsel gemoderniseerd? Ligt hier de verklaring van de wijdverbreide haat tegen de ‘elite’, bestaande uit mensen die het dankzij hun opleiding en ervaring op een grote verscheidenheid van gebieden beter weten dan wat vroeger de ‘leek’ werd genoemd? Als van iemand nu gezegd wordt dat hij ‘tot de elite hoort’, is dat in negen van de tien gevallen een verdachtmaking. Elite is een scheldwoord geworden, niet alleen hier; ook in Amerikaanse populistische kringen. ‘Linkse elite’, nog erger – terwijl toch president George W. Bush, de neoconservatieven en de bankiers aan de wortel van onze tegenwoordige problemen hebben gestaan.

De agressie van de verongelijkten gaat verder. Mensen die geestelijk tot het nieuwe lompenproletariaat horen, keren zich tegen personeel van de ambulance, het openbaar vervoer, de politie. Er groeit een nieuwe revolutionaire klasse die op zichzelf weer in allerlei geledingen verdeeld is, maar die hebben stuk voor stuk één eigenschap gemeen: ze weigeren gezag dat op deskundigheid gebaseerd is. De diepste oorzaak daarvan is de haat van de weinig tot niets-weters tegen degenen die in kennis superieur zijn. En deze nieuwe revolutionairen zijn weer het product van het verwaarlozen van, het experimenteren, het gehannes met het degelijk onderwijs. Dat verval is tientallen jaren geleden begonnen. Nu krijgen we de week van de alfabetisering. Dat tekent de situatie.