,,Er moet vijftien miljoen euro worden bezuinigd. Maar Gouda heeft door de kosten van de verzakkende bodem geen vlees of vet meer op de botten. Deze bezuinigingen zijn onontkoombaar, maar ze zijn zo groot dat we een aantal heilige huisjes zullen moeten aanpakken. Ik heb in mijn leven negen colleges meegemaakt, als wethouder en als burgemeester. Maar dit wordt waarschijnlijk mijn moeilijkste periode.’’

En toch: Cornelis is niet somber. Op de vergadertafel in zijn werkkamer ligt een grote poster. Daarop staan met veel cijfers en tabellen verschillende scenario’s aangegeven voor de toekomst van Gouda. Het kernachtigste is een tabel met twee keer twee variabelen. De ene is krimp of groei. De andere variabele is rustig of explosief qua sociale problemen. Daar komen dan vier mogelijkheden uit. Het doel van Cornelis is rust en groei. ‘Gouda bloeit’, staat in dat hokje. Het verscheelt maar één letter van het doemscenario, krimp en een explosieve sociale sfeer: ‘Gouda bloedt’.

Een van de belangrijkste opgaven van dit moment vindt Cornelis dan ook de geesten rijpmaken voor de onvermijdelijke bezuinigingen, en het zo zuiver mogelijk delen van de pijn. In het vijfpartijencollege is al afgesproken dat er niet gesneden zal worden in armoedebestrijding en veiligheid. Maar dan?  Tot de heilige huisjes waarover volgens Cornelis gesproken moet worden, behoren bijvoorbeeld de schouwburg, de muziekschool, de brede school. Het is bijna onvermijdelijk dat de gemeentebijdrage hieraan zal verminderen.

,,Ik denk dat de bezuinigingen mijn ambtstermijn zullen overschaduwen. Maar we moeten daar niet voor wegduiken. Als je een tik moet uitdelen, doe het dan meteen goed. Dan is er daarna gelegenheid om weer te gaan bouwen. We zullen dat in de stad moeten uitleggen, de wijken moeten ingaan. Mensen snappen dat ze minder kunnen uitgeven als ze minder huishoudgeld hebben.”

Maar pijn zal het doen. Cornelis neemt de brede school als voorbeeld. Hij vertelt dat er veel is geïnvesteerd in een breed aanbod van onderwijs, sport en spel. ,,Dat werkt preventief, want als je jongeren iets te doen geeft, zijn ze niet aan het klieren. Moet je daar dan in gaan snijden?’’ Het zijn keuzes die de vijf wethouders en de gemeenteraad samen zullen moeten maken. Als het aan Cornelis ligt, komt het onderwijs het laatst aan de beurt. In het gemeentelijk apparaat zit in zijn ogen niet veel rek meer.

,,Toen ik in 2001 begon werkten er 900 mensen bij de gemeente. Nu zijn dat er 550 geworden. Als iemand nu roept, gooi er nog maar wat mensen uit, dan moeten ze wel aangeven welke taken ze niet meer vervuld willen zien.’’

Het is de komende jaren niet alleen maar somberheid troef. Er loopt een aantal projecten waar Gouda van zal opbloeien. Zoals de bouw van een parkeergarage en een hotel aan de rand van het centrum, op het Bolwerk. Tot vreugde van veel Gouwenaars is er weer een enorme hijskraan te zien in het Goudse silhouet van Gouwekerk en Sint Jan. Er wordt weer gebouwd. Cornelis herinnert eraan wat een contrast dat is met voorgaande jaren.

,,Toen ik 2001 kwam werd er nergens in de stad gebouwd. Andere steden hebben in de jaren negentig veel leuke dingen kunnen doen. Maar in Gouda was nergens geld voor.’’

Gouda was decennia lang een zogeheten artikel 12 gemeente. De gemeente stond er, vooral door alle uitgaven voor grondverzakking, zo slecht voor dat ze onder financiële curatele van het rijk werd gesteld, in ruil voor extra geld. In 2003 is daar een einde aan gekomen. Nu krijgt Gouda uit het gemeentefonds, dat de bijdrage van het rijk verdeelt over de gemeentes, ongeveer 2,5 miljoen euro extra. Maar dat is onvoldoende om alle gevolgen van de zwakke veengrond op te vangen.

De opening van het Bolwerk staat gepland voor 2012. Dat verwacht Cornelis nog mee te maken. Het gaat er ook van uit dat hij nog een werkkamer krijgt in het Huis van de Stad, het nieuwe gemeentekantoor langs het spoor. Op 1 september wordt daarvoor de eerste paal geslagen. De bouw zal een kleine twee jaar in beslag nemen.

,,Nu werken we nog op vijf verschillende locaties. Dat je niet bij elkaar zit, maakt extra overleg nodig. Dat vreet energie. Bovendien is op die verschillende locaties een eigen subcultuur ontstaan. Als daar allemaal een einde van wordt, zal het bestuur van de gemeente daarvan profiteren. Het wordt ook goedkoper, want al die vestigingen hadden eigen voorzieningen zoals beveiliging en catering.’’

Wim Cornelis (Foto gemeente Gouda/Sandra Zeilstra)

Er zijn nog vier andere ontwikkelingen die volgens Cornelis goed zijn voor Gouda – allemaal zaken ook waarbij meerdere gemeentes in het spel zijn. De zuidwestelijke randweg moet de doorstroming van het doorgaande verkeer van de A16 richting Schoonhoven verbeteren.  Die weg moet in 2012 klaar zijn. Twee andere verbeteringen zal hij niet meer meemaken als burgemeester. De Moordrechtboog moet in 2015 een verbinding vormen tussen de A16 en de A12. In datzelfde jaar moet de RijnGouwe-lijn Gouda beter verbinden met Leiden en Katwijk – maar dit project is omstreden in Leiden. En een vierde project is de bouw van een nieuwe wijk in Westergouwe – ook niet onomstreden, maar volgens Cornelis noodzakelijk. In gemeentes in Limburg, Drenthe en Groningen mag dan sprake zijn van krimp, op de meeste plaatsen in Zuid-Holland, zegt hij, zijn nog tienduizenden mensen op zoek naar een woning.

Hoe kijkt Cornelis aan tegen die andere variabele in dat bloeien-of-bloeden-schema voor de toekomst van Gouda, de sociale rust? Blijft Gouda de stad met een Marokkanenprobleem? Het wordt een lang antwoord, samen te vatten als: we zijn op de goede weg, maar denk niet dat je problemen in één generatie kunt oplossen. Experimenten met gezinsmanagers en straatcoaches pakken goed uit, maar de speciale bijdrage vanuit Den Haag hiervoor loopt in 2012 af, en het is nog onduidelijk of deze programma’s kunnen doorgaan.

Cornelis is blij dat de nieuwe voetbalwet dinsdag door de Eerste Kamer is aangenomen. Die geeft burgemeesters meer instrumenten (bijvoorbeeld een straat- of samenscholingsverbod) om op te treden in het grijze gebied tussen normaal en strafrechtelijk vervolgbaar gedrag. Zaken als overlast geven, treiteren, hinderlijk gedrag.

,,Sommige burgemeesters zeggen dat ze geen sheriff willen zijn. Maar ik wil graag de middelen hebben om de burgers te beschermen tegen een klein groepje overlastgevers. De vrijheid van individuen is belangrijk, maar we moeten die afwegen tegen de overlast die ze veroorzaken.’’

Officieel blijft Cornelis tot 15 november 2013 in functie. Als de raad het wil, zou hij later of eerder kunnen vertrekken, met het oog op de gemeenteraadsverkiezingen van voorjaar 2014. Hij wil dan een deel van het jaar in Ghana gaan wonen. In de stad Elmina, sinds 2004 een soort zustergemeente, is hij een huis aan het bouwen. Zijn vrouw is nu al materiaal aan het verzamelen om daar Montessori-onderwijs op te zetten. En Gouda?

,,Ik weet nu al dat ik hier uiteindelijk niet zal blijven wonen. Ik ben daarvoor veel te betrokken bij de stad en ik wil voorkomen dat ik steeds commentaar lever op wat er gebeurt.’’

Partij

TK-10

TK-06

+/-

CDA

9,65%

21,48%

-11,82%

PvdA

21,67%

22,92%

-1,25%

SP

8,11%

14,72%

-6,61%

VVD

17,24%

12,84%

+4,40%

PVV

15,87%

7,44%

+8,43%

GroenLinks

7,94%

5,46%

+2,48%

ChristenUnie

5,34%

6,22%

-0,88%

D66

7,62%

1,96%

+5,65%

Dit is de uitslag van de verkiezingen in Gouda. Voor meer details klik hier. Een paar conclusies en open vragen:

• De politieke versnippering die in Gouda zichtbaar is geworden, bestaat nu ook in de landelijke politiek. Grote vraag nu in Den Haag: gaan VVD en PvdA net als in Gouda samen bezuinigen of komt er toch een rechtse coalitie?
• Verder, vergeleken met de landelijke uitslagen, is de tendens voor iedere partij hetzelfde en zit  de PVV met 15,8 procent in Gouda ongeveer op het landelijk gemiddelde van 15,5 procent. CDA, SP en VVD kregen in Gouda minder stemmen dan gemiddeld in Nederland. PvdA, GroenLinks, D66 en ChristenUnie zitten in Gouda iets boven het landelijk gemiddelde.
• Rutte en Cohen deden graag alsof de verkiezingen vooral gingen over de financiën. Het succes van Wilders laat zien dat voor veel kiezers problemen rondom immigratie en integratie bovenaan staan.
• Wat gaat de Goudse afdeling van Trots op Nederland doen? De 0,7 procent van woensdag is een forse teruggang vergeleken met de 8,9 procent drie maanden geleden bij de lokale verkiezingen. Dinsdag is er fractie-overleg. De lokale afdeling van Pijnacker-Nootdorp, woonplaats van lijsttrekker Verdonk, heeft al besloten onder een andere naam verder te gaan.
• Dinsdag moeten alle voorkeurstemmen zijn geteld. Dat wordt nog spannend voor twee Gouwenaars. Theo Krins stond op de achttiende plaats van de ChristenUnie en lijkt niet veel kans te maken. Mohammed Mohandis zal hopen dat de PvdA in de regering komt. Hij staat nu op de 35^ste plaats. Met 31 zetels voor de PvdA zou hij in de Kamer kunnen komen als mensen hoger op de lijst een kabinetspost krijgen.

Dit is waarschijnlijk het laatste blog in GoudseStemmen, geschreven tegen de achtergrond van de Tweede-Kamerverkiezingen. Het was interessant om op deze manier wat preciezer te kijken naar mijn woonplaats – zo leuk, dat ik daar misschien op een andere plaats nog mee doorga.

Hans van den Akker (Foto gemeente Gouda)

Vandaag kunnen we kiezen, na een campagne die door VVD en PvdA handig is gepresenteerd als een keuze tussen twee verschillende manieren bezuinigen. Rutte en Cohen doen alsof ze het daarover nooit met elkaar eens zouden worden. Maar op lokaal niveau lukt dat soms wel. In Gouda moeten VVD en PvdA het in ieder geval eens worden. Zij zijn de twee grootste partijen in een vijfpartijencoalitie met verder CDA, GroenLinks en D66. En die moet fors bezuinigen.

Wethouder van Financiën is Hans van den Akker, VVD. Hij krijgt straks te maken met een forse korting op de uitkeringen van het rijk aan de gemeente. En er lag al een plan om de uitgaven te verminderen. In totaal moet er tot 2014 15 miljoen worden bezuinigd.

,,We hadden vorig jaar al afgesproken om vijf miljoen te bezuinigen. Daar komen de bezuinigingen bovenop omdat we minder geld van de gemeente krijgen. Onze totale uitgaven zijn ongeveer 200 miljoen bruto. Daarvan is 108 miljoen variabel, en als je daar 10 miljoen op moet bezuinigen, is dat 10 procent. Dat gaat pijn doen.’’

En dan nog is de rekensom optimistisch. Van den Akker zegt te verwachten dat het rijk volgend jaar 0,7 tot 1,4 miljard euro minder zal storten in het Gemeentefonds, waaruit de gemeentes geld krijgen. De Vereniging van Nederlandse Gemeentes verwacht dat er de komende periode 1,5 miljard euro minder beschikbaar is in het Gemeentefonds. Maar ambtenaren van Binnenlandse Zaken houden er rekening mee dat een nieuw kabinet veel forser zal ingrijpen en misschien wel twee zo veel wil korten op het Gemeentefonds. (Update 11 juni: ook andere decentralisatieplannen kunnen enorme gevolgen hebben voor de financiën van de gemeentes).

Hoe gaan VVD en PvdA die pijn verdelen? Startpunt is de afspraak dat er niet zal worden gekort op veiligheid en niet op armoedebeleid. En dan? Van den Akker zegt:

,,We zullen er samen wel uit moeten komen. Het moet wel. Lokaal zijn de tegenstellingen misschien wat minder scherp. Je wilt toch allemaal het beste voor je stad.’’

Marion Suijker, wethouder voor sociale zaken, werk en jeugd, PvdA:

,,We hebben een goede procedure afgesproken. Als je naar het programma van de VVD kijkt is een aantal zaken anders, maar zie ik ook wel overeenkomsten. We moeten toch als lokaal bestuur een zeker pragmatisme aan de dag leggen en er met zijn allen uit zien te komen. Zowel over links als over rechts is vijftien miljoen bezuinigen heel veel.’’

Ook hier hebben ambtenaren al het nodige voorwerk gedaan. In februari is het rapport ‘Bezuinigen met beleid’ gepresenteerd. Daarin is een aantal opties aangegeven. Van den Akker denkt dat er niet veel rek meer zit in het ambtenarenapparaat. Bij een eerdere bezuinigingsoperatie is het aantal arbeidsplaatsen al teruggebracht van 900 naar 600. Waar hij wel nog eens goed naar wil kijken zijn de externe consulenten. In 2008 waren de uitgaven daarvoor in Gouda 6 procent hoger dan het landelijk gemiddelde – Gouda zat op 19 procent van de loonkosten, met een gemiddelde van 13 procent. Ook in andere gemeentes en door het rijk wordt gekeken naar de kosten voor externe adviezen. Maar Van den Akker waarschuwt dat ook hier de ruimte niet heel groot is.

,,Soms gaat het om erg technische kennis die je bovendien tijdelijk nodig hebt. Het kun je mensen anders gewoon niet krijgen. Wel is er misschien te weinig concurrentie tussen die bureaus die externe consulenten leveren. Maar zelf als overheid een soort pool maken van dat soort mensen is geen goed idee. Dan verdwijnen de prikkels van marktwerking die deze specialisten dwingt hun kennis op peil te houden.’’

De gesprekken over de invulling van de bezuinigingen lopen nog, maar Van den Akker maakt duidelijk dat hij vooral zou willen kijken naar de subsidies en lastenverzwaring wil vermijden – in het coalitie-akkoord.staat bijvoorbeeld dat de OZB alleen omhoog mag als de geplande forse verhoging van de rioolbelasting wordt getemporiseerd en dan nog alleen als uiterste middel.

,,Er zit behoorlijk wat geld in organisaties die tussen de burger en bijvoorbeeld een sportclub of een culturele verening zitten. Ook op het gebied van veiligheid en welzijn gaat er heel wat naar bemiddelaars. We willen die subsidies niet wegsnijden, maar misschien kan het een paar tandjes minder.”

Van den Akker zegt dat cultuur zo veel mogelijk wordt ontzien. Maar bibliotheek, museum en muziekschool zijn zorgpunten en krijgen vrijwel zeker minder geld van de gemeente.

In het gesprek komen kort nog drie specifieke problemen van Gouda voorbij die zwaar op de gemeentefinanciën drukken. Allereerst natuurlijk de grote uitgaven die de gemeente moet doen tegen bodemverzakking doordat de veengrond waarop een groot deel van de stad staat, inklinkt. Een tweede probleem is de grondexploitatie. De grond die was aangekocht voor grote projecten als de geplande nieuwe woonwijk Westergouwe of de spoorzone, komt door de daling van de prijzen voor onroerend goed nu voor een lager bedrag in de boeken. En een derde probleem is de centrumfunctie van Gouda. Inwoners van omringende gemeentes als Reeuwijk en Waddinxveen profiteren van voorzieningen als het ziekenhuis, de schouwburg, zaken waar de Goudse burger op de een of andere manier voor meebetaalt. Maar deze randgemeentes hebben voorstellen om samen te gaan met Gouda, krachtig afgewezen.

Het Goudse college wil haast maken met het invullen van de bezuinigingen. Op 16 juni presenteert het college de kadernota en kunnen de partijen in de gemeenteraad hun eerste piketpaaltjes slaan. Hoe staat Van den Akker daarin?

,,Ik wil geen kille saneerder zijn. Mijn ambitie is de stad financieel gezond achter te laten.’’

,,Als ook maar de helft van het sociaal toezicht op Marokkaanse meisjes zou gelden voor Marokkaanse jongens, dan hadden wij geen probleem meer. Ieder voor zich, als individu, zijn het vaak niet zulke moeilijke jongens. De problemen ontstaan als ze in een groep zijn en tegen elkaar gaan opbieden. Ook hun ouders zitten ermee. Ze weten vaak niet wat ze moeten doen. De normale gezagsverhoudingen in een gezin ontbreken vaak. Soms zijn het zelfs de jongens die tegen hun ouders vertellen wat ze moeten doen, omdat die de Nederlandse samenleving niet goed begrijpen.’’

Na een paar weken bloggen over Gouda wordt het tijd om te gaan praten met de hoofdverantwoordelijke voor veiligheid: de burgemeester.

Het gaat niet veel beter

Wim Cornelis (Foto gemeente Gouda/Sandra Zeilstra)

Op de AD Misdaadmeter van onveilige steden is Gouda gestegen. Dat was voor de buitenwacht wel verrassend, want Gouda is lang niet meer in het nieuws geweest.

,,Het blijft een stevige problematiek hier. Het gaat op de hardnekkige problematiek rond overlast niet veel beter dan een jaar of twee geleden, toen Gouda met het busincident en de Kamerdebatten in de schijnwerpers stond. Er is een aantal gevallen dat de landelijke pers niet heeft gehaald, zoals een bloemenzaak die drie keer is overvallen. Vooral fysiek geweld en overvallen zijn gestegen. Denk daarbij vooral aan tasjesdieven. De knapen die dat doen, hebben vaak niet eens door dat het om een ernstig misdrijf gaat.’’

Economische achterstand, sociaal isolement, gevoelens van buitengesloten zijn, dat is vaak de achtergrond van overlast en criminaliteit door Marokkaanse jongens. Maar dat is lang niet altijd zo. Cornelis wijst op twee jongens die een paar maanden geleden zijn gearresteerd en verantwoordelijk waren voor meer dan honderd tasjesdiefstallen.

,,Dat waren geen losers. De een zat op het atheneum, de ander op de havo. Het is bijna psychopathisch gedrag. Ze vinden het helemaal niet erg als een vrouw van 81 ernstig komt te vallen bij een beroving. Waar komt die normvervaging vandaan?’’

Waardoor heeft Gouda landelijk zo’n slechte naam gekregen?

,,Dit is een lieflijk provinciestadje met kaas en stroopwafels. Dan is het contrast met de overlast van Marokkaanse jongeren ineens groot. Mensen van elders denken: als het al in zo’n oud-Hollands stadje gebeurt, kan het morgen ook bij ons gebeuren. Maar voor een deel maken we elkaar gek. De onveiligheid is vergeleken met toen ik burgemeester werd, in 2002, met een kwart gedaald. Het zogenaamde Goudse grind, het glas van ingeslagen autoruitjes, zie je lang niet zo veel meer. Cameratoezicht werkt. Het probleem is dat de gevoelens van veiligheid niet evenredig zijn gedaald. Maar dat kom je in heel Nederland tegen, niet alleen in Gouda.’’

Gezinsbegeleiding en straatcoaches

Een twintigtal Marokkaanse gezinnen blijkt verantwoordelijk te zijn voor een groot deel van de overlast en criminaliteit. Uit dat gegeven is het idee geboren om die gezinnen apart te gaan begeleiden. Gouda heeft tot 2012 extra geld gekregen van het rijk om twee gezinsbegeleiders in dienst te kunnen nemen. Die volgen twintig uur per week één gezin. Ze zijn de schakel tussen het gezin en andere hulpverleners en helpen met van alles: schuldsanering, taalcursussen, werk en opleiding. Ook Rotterdam, Den Haag, Leeuwarden en Leiden experimenteren met een dergelijke vorm van gezinsbegeleiding. Cornelis is er positief over.

,,Eigenlijk is gezinsmanager een beter woord. Ze zorgen ervoor dat een gezin weer op een normale manier functioneert. Met zo’n integrale aanpak van alle problemen die zich voordoen, zet zo iemand weer een structuur neer in een gezin.’’

Er zijn nu al veel problemen met jongeren onder de twaalf. In het veiligheidsbeleid ligt nu sterk de nadruk op het doorbreken van overlastgevende of criminele patronen. Er zijn ongeveer twintig hinderlijke jeugdgroepen. Een deel ervan geeft vooral overlast, andere gaan verder: intimidatie, mensen van hun fiets trekken, berovingen. Geprobeerd wordt nu om de harde kern weg te halen uit zulke groepen, bijvoorbeeld door hen enige tijd vast te zetten. De hoop is dat jongeren en meelopers zo op andere gedachten komen.

,,Marokkaanse jongeren kijken erg naar elkaar. Het is heel belangrijk dat we imitatiegedrag voorkomen. Daarom willen we jongeren ook zo veel mogelijk een zinvolle daginvulling aanbieden, met onderwijs en sport. Van huis uit is er weinig controle. In navolging van Utrecht en Amsterdam zetten we nu ook straatcoaches in. Die zijn vooral gericht op de groep tot 14 jaar. Het voordeel ervan is dat ze jongeren kunnen aanspreken zonder dat er meteen politie bij hoeft te komen.’’

De extra middelen voor gezinsbegeleiding en straatcoaches lopen tot 2012. En daarna?

,,Het is na al duidelijk dat we langer geld nodig zullen hebben. Gedragsbeïnvloeding is moeilijk. De problemen duren waarschijnlijk langer dan een generatie. Voor Gouda zijn die extra middelen erg belangrijk, want we zijn een arme gemeente omdat we heel veel kosten moeten maken wegens de verzakkende bodem. Onder iedere weg die je aanlegt, moeten palen. En we hebben wel de sociale problematiek van grote steden, maar we vallen net niet onder het grote stedenbeleid omdat het gemiddelde inkomen hier, met de vele mensen die een goede baan hebben in Den Haag of Rotterdam, daarvoor net iets te hoog is.’’

Handhaving en optreden

Beleidsmedewerkers van de gemeente vertellen dat er drie hoofdlijnen zijn in het veiligheidsbeleid. De eerste lijn is preciezer kijken naar wie de daders zijn en wat de trends zijn, en daar sneller op reageren. Zo heeft de politie toen vorig jaar het aantal inbraken in de wijk Goverwelle steeg, een campagne met ‘voetjes’ gevoerd. In veel huizen werd gecontroleerd of ze goed afgesloten waren, en als dat niet zo was, liet de politie een waarschuwing achter in de vorm van een voetje. Daarop stond dat het ook een inbreker had kunnen zijn die naar binnen was gekomen en dat het huis beter moest worden afgesloten. Sindsdien is het aantal inbraken gedaald. Ook komt de politie sneller als er bijvoorbeeld problemen in de bus zijn.

Een tweede lijn is verbetering van leefbaarheid in de wijken. De derde lijn is een sterkere regie vanuit de gemeente in het integreren van alle maatregelen, het stimuleren van samenwerking. Een probleem daarbij is dat vanuit de overheid wel veel wordt gevraagd van de gemeente, maar de speelruimte vaak beperkt is. Neem de jeugdzorg: een belangrijke element in de aanpak van overlast door jongeren, maar die valt onder de verantwoordelijkheid van de provincie.

,,Met de nieuwe voetbalwet zijn er meer mogelijkheden gekomen voor lokaal maatwerk. Zo heb ik al een paar keer een specifiek gebiedsverbod afgekondigd. Dat was voor drie groepjes van drie jongeren, en het gold voor drie maanden. We hebben ook een samenscholingsverbod gehad in Korte Akkeren. Ik had liever gewild dat het niet nodig was geweest. Maar als mensen me daarna vertellen ze voor het eerst sinds maanden weer rustig hebben geslapen, ben ik tevreden.’’

Cornelis vertelt wel dat hij keer op keer op de grenzen van zijn mogelijkheden stuit.

,,We hebben hier een hardnekkig probleem. Met Amsterdam en Utrecht hebben we de meest Marokkaanse criminelen, en hier in Gouda is ook de grootste recidive. We maken wel mooie programma’s met de reclassering om mensen een opleiding te laten volgen als ze vast zitten en hen te helpen met een woning en werk als ze vrijkomen, maar dat is allemaal veel te vrijblijvend. Mensen worden niet verplicht daarvan gebruik te maken. Eigenlijk zou verplichte nazorg een onderdeel moeten zijn van de straf.’’

Het is niet de enige onvrede die Cornelis heeft met het rechtssysteem.

,,Er zijn weinig instrumenten om iets te doen tegen treiteren en klieren. Lang niet alle overlast is strafbaar, en dan hebben we niet altijd goede middelen om daarop te reageren. En ik constateer dat in de samenleving soms ook teleurstelling bestaat over strafmaat en strafduur. Een aantal rechters begrijpt de impact op de samenleving niet als jongens snel weer vrij zijn. En hun ouders denken: hij is weer thuis, dus het zal wel niet zo erg geweest zijn.’’

En gebrek aan geld kan goede initiatieven in de weg zitten. Zoals het burgernet, waarmee de politie via een sms’je informatie kan vragen van burgers als er een veiligheidsprobleem is.

,,Dit is effectief, want het vergroot de veiligheid en de betrokkenheid van burgers. Maar er is geen geld voor. De politie moet het opzetten uit de bestaande middelen.’’

Het Marokkanen probleem

Alle gesprekken in Gouda maken duidelijk dat je er niet onderuit komt om te praten over een Marokkanenprobleem.

,,De discussie over overlast en veiligheid loopt langs etnische lijnen. Dat maakt het debat extra moeilijk. Er ontstaat polarisatie tussen de witte Gouwenaar die daarop scheldt en de Marokkaan die roept dat hij geen kans krijgt en wordt gediscrimineerd. En die polarisatie kan een voedingsbodem vormen voor overlast en criminaliteit. Dat is dan meer dan een individueel proces.’’

Cornelis schommelt in dat opzicht tussen hoop en vrees.

,,De meeste van de Marokkaanse Gouwenaars kennen van oudsher een sterke sociale controle. Dat maakt het voor Marokkanen hier erg moeilijk om onze cultuur van gedogen te begrijpen. Het is niet altijd even helder wat er mag en niet mag in de Nederlandse samenleving. Daar moeten we beter over communiceren.

Tegelijkertijd zie ik dat landelijk gezien 30 procent van de Marokkaanse jeugd hbo of hoger volgt. Dat is dan de tweede of derde generatie van mensen die hier vaak zonder een opleiding naar toe zijn gekomen. Dat percentage is veel beter dan dat van de arbeiderswijk waarin ik ben opgegroeid. Natuurlijk, daar staan ook weer veel schoolverlaters tegenover. We kunnen nu op allerlei manieren de problemen indammen. Maar om ze echt op te lossen is meer tijd nodig.’’

De bedenker ervan was oud-wethouder Piet van der Sluijs.

,,Dat was vooral een poging om mensen met elkaar in gesprek te brengen. In de veiligheidsnota stond dat de normen beter gehandhaafd moesten worden. Toen vroeg ik me af: welke normen? Ik vond dat we daar als inwoners van Gouda met elkaar over moesten gaan praten. Het mooiste is natuurlijk als niet de overheid de normen vaststelt, maar als je dat met elkaar doet. Op die manier kan je ook gemakkelijker tegen de Goudse burgers zeggen: u heeft deze regels zelf bedacht, nu moet u er ook iets mee gaan doen.”

Huis aan huis werden vragenlijsten verspreid waarop mensen konden aangeven wat voor hen de belangrijkste normen waren. Dat leidde tot een ‘top tien’. Het winkelende publiek werd eraan herinnerd door de lichtkrant van de gemeente. Op scholen werd het een discussiethema. En wie wilde, kon een stadgenoot een gele kaart geven waarop de tien stadsregels waren gedrukt.

1. Wat je stukmaakt, moet je zelf betalen
2. Gebruik geen geweld
3. Ruim je afval zelf op
4. Intimiderend rondhangen is asociaal
5. Spreek Nederlands, dan begrijpen we elkaar
6. Respecteer elkaar altijd
7. Hard rijden is bloedlink, dus doe normaal
8. Ouders voeden zelf hun kinderen op
9. Pest, plaag en discrimineer niet
10. Agenten zijn er voor ons allemaal; respect graag

Deze poging om door beter contact tussen burger de overlast te beperken en het gevoel van veiligheid te vergroten kreeg veel aandacht. Meer dan honderd gemeentes kwamen langs in Gouda voor informatie. Van der Sluijs schreef hierover een opinie-artikel in NRC Handelsblad. Ook andere kranten schreven erover. Zie bijvoorbeeld dit artikel in Trouw, het dossier Waarden en Normen van de ChristenUnie, deze reportage van de Wereldomroep, of  de studie van het Verwey-Jonker instituut. Rotterdam deed iets vergelijkbaars met zijn straatetiquette.

Nu wordt er in Gouda weinig meer gesproken over de stadsregels. De lichtkrant gaat over andere zaken. De bijbehorende website is uit de lucht, al is die nog wel te vinden op het internet-archief. Burgemeester Wim Cornelis zegt in een interview (later op dit blog): ,,De Goudse stadsregels waren een middel voor mensen om elkaar te ontmoeten. Dat is nu verder geëvalueerd, via programma’s als Gouda Ontmoet, naar de integrale wijkaanpak en wijkontwikkeling.”

Van der Sluijs vindt het niet vreemd dat ‘zijn’ stadsregels uit zicht zijn geraakt. ,,Het was toen een manier om met elkaar in gesprek te komen. Nu zijn we weer verder, hebben we andere manieren gevonden om met elkaar te praten.’’ Hij is twaalf jaar raadslid geweest voor de RPF, later opgegaan in de ChristenUnie. Hij kon het plan voor de stadsregels dat hij als raadslid had gepresenteerd, in 2002 als wethouder voor sociale zaken, welzijn en integratie uitvoeren.

,,Maar ik heb bewust niet de tien geboden als uitgangspunt genomen. Voor mij zijn die wel een leidraad, maar ik wil die niet opdringen aan anderen. Ik ben geen moraalridder die zegt dat hij weet wat Gods wil is.’’

Als Van der Sluijs terugkijkt om de immigratie, ziet hij het niet goed met elkaar in gesprek zijn als een van de grootste problemen. In de jaren zestig en zeventig zijn er duizenden Marokkanen uit het Rif-gebergte naar  Gouda gehaald. Ze konden terecht in de kaasfabriek, in de aardewerkindustrie, bij de vleeswarenverwerker.

,,We hebben ons nooit afgevraagd of ze terug zouden gaan of niet. We hebben nauwelijks moeite gedaan om hen de taal te leren. Daarna kwam de gezinshereniging en groeide het aantal Marokkanen in Gouda snel. Er kwamen specifieke gezondheidsproblemen op: diabetes, overgewicht, af en toe inteelt. Je ziet dat de eerste en tweede generatie zich niet zo goed hebben vermengd met de rest van Gouda. Gelukkig gaat het met de derde een stuk beter. Het is goed als je een eigen leefwereld hebt, maar dat moet wel met de luiken open.”

Van der Sluijs denkt dat het idee van de stadsregels nu niet meer zo goed zou werken. ,,Je moet die echt zien in hun eigen tijd.’’ De mislukte poging van Balkenende om een serieuze discussie over waarden en normen op gang te brengen, heeft ook niet geholpen. Maar me dunkt dat de inhoud van de tien stadsregels voor veel Gouwenaren nog steeds actueel is.

* * *

Alex en Els wonen nu tweeëneen half jaar in deze wijk, in wat te boek staat als het slechte gedeelte. Ze zijn tevreden met hun woning en storen zich niet zo aan de problemen die anderen zien. Zo zien ze wel groepjes jongeren en jonge mannen staan van wie ze vermoeden dat ze aan het dealen zijn, maar ze hebben daar geen last van. Andere zaken nemen ze laconiek op. Op een vraag of er veel incidentjes zijn, antwoorden ze eerst van niet. Maar dan frissen ze elkaars geheugen op. Een klikobak vol kranten die in de fik is gestoken. Een schuurtje dat is beschadigd. Hard rijden door de straat. Els onderstreept dat ze zich niet onveilig voelt als ze ’s avonds over straat loopt. Maar ze wijst wel op de jonge Marokkaanse mannen die iets verderop staan. ,,Die houden ons wel in de gaten en vragen zich af wat wij allemaal aan het vertellen zijn. Helemaal lekker voelt dat niet.’’

* * * * *

Ik loop naar het drietal toe. Begin twintig zijn ze. Een vertelt dat hij in Utrecht studeert, rechten, aan de hogeschool. De andere twee hebben geen werk. Ze zijn beweeglijk als kwikzilver, lopen even weg en komen dan weer terug. Voortdurend kijken ze om zich heen, en twee van hen proberen elkaar te overtroeven in stoere uitspraken. Ze vinden het leuk om anderen te dollen, en waarheid en leugen, halve waarheid en fantasie lopen door elkaar heen. Een paar van de uitspraken die op z’n minst half serieus klonken:

• ,,Vijftig procent van mijn vrienden zit zonder werk. Ze kunnen nergens terecht. Die gaan stelen. Wat moeten ze anders?’’
• ,,De helft van de mensen hier is racist. Ze zeggen zelf niets tegen ons. Maar ze praten tegen hun kinderen en die schelden ons uit.’’
• ,,De Marokkaanse mensen die wat ouder zijn hebben het voor ons verpest. Die gingen een paar maanden werken en lieten zich dan ziek verklaren of ongeschikt. Daarom is het voor ons moeilijker om werk te vinden.’’
• ,,Probeer jij maar eens werk te vinden met een Marokkaanse naam. Als je vanaf hetzelfde adres twee brieven stuurt en de een onderteken je met Kees en de ander met Achmed, dan mag Kees wel komen voor een gesprek en Achmed niet.’’
• ,,Veel hulpverleners doen het alleen maar voor het geld. Ze moeten hun eigen baantje verdedigen. Dan nemen ze je mee naar het UWV. Dat kan ik toch zelf ook? Ik heb niet het gevoel dat ze me echt willen helpen’’
• ,,Kijk, daar loopt een Polenaar (een Pool, ML). Die gaat werken voor een paar euro per uur. Dat ga ik toch niet doen. Daar voel ik me te goed voor. Ik ben 23 en ga nooit meer productiewerk doen. Je hoeft toch niet alle werk aan te nemen?’’
• ,,Natuurlijk doen de Marokkaanse meisjes het veel beter. Die werken harder, maar ze hebben minder plezier. Het is vandaag mooi weer. Waarom zou je dan gaan werken?’’
• ’s Avonds herrie op straat? ,,Wat geeft dat? Je moet toch ook plezier kunnen hebben?’’

Ze wijzen op een oudere man die vaak even zijn deur uitkomt en om zich heen kijkt op straat. ,,Dat is een verrader, een nsb’er.’’ Waarom? ,,Omdat hij de politie belt als er iets gebeurt. Dam is er een vechtpartijtje, gaat hij vertellen wie daarbij waren’’ Is dat niet zo raar, dat je de politie belt als er iets gebeurt? ,,Waarom. Als het nou bij hem voor de deur is, oké. Maar verderop in de straat? Hij is gewoon een verrader. Dat doe je niet.’’

* * * * *

Ik bel aan bij de man. Hij is 82 en woont hier al zijn hele leven – zijn ouders zijn ook gestorven in de wijk. Hij wil eerst niet veel kwijt, vertelt dat hij worstelt met zijn gezondheid en zich niet druk wil maken. Maar als hij eenmaal begint, komt er veel los. Over vroeger, toen hij schoenmaker was en wat verderop zijn winkel had. Maar vooral over de zaken waar hij zich nu aan ergert. De dealers in de straat. De jonge mannen die ’s nachts de bocht om scheuren en hard door de straat rijden. De inbraak, nog niet zo lang geleden, bij de stewardess die schuin tegenover hem woont en die kennelijk in de gaten werd gehouden, want ze kwamen binnen toen ze op reis was. Het gaat over overlast en herrie, overdag, maar vooral ’s avonds laat. Hij vertelt dat hij met de meeste bewoners goed op kan schieten, en als een lange Marokkaanse man voorbij beent, groet die hem vriendelijk. Maar die jochies. Op de politiek vertrouwt hij niet meer. Die kan daar toch niets aan doen. Hij zegt dat hij woensdag niet gaat stemmen.

* * * * *

Een paar straten verder, in een hoekje naast de supermarkt bij de kerk, staan vier straatcoaches. Ze dragen zwarte t-shirts met opschrift en hebben  stevige grijze fietsen. Zelf komen ze niet uit Gouda, maar ze zijn via een bedrijf door de gemeente ingehuurd. Hun doelgroep zijn de ‘rotjochies’ tussen de acht en veertien jaar. Die hebben de afgelopen weken regelmatig  problemen veroorzaakt in de stad.

Aan het eind van de middag en ’s avonds fietsen de straatcoaches de stad door, tot een uur of elf. Dan eindigt hun taak: jongens aanspreken als ze zich misdragen, rare zaken doorgeven aan de gemeente of de politie. Ze vertellen dat veel jongeren hen beschouwen als verlengstuk van de politie, en dat dit wel eens problemen kan geven. Ze rijden daarom ook liever met z’n vieren rond dan twee aan twee, want soms ontstaat er een  groep die zich behoorlijk agressief kan opstellen. Een van de straatcoaches vertelt dat hij ook in Amsterdam heeft gewerkt, maar dat hij de sfeer van zo’n groepje Marokkaanse jochies hier toch bedreigender vindt. ,,Je wilt niet weten wat je hier allemaal naar je hoofd krijgt.”

Ze proberen zo veel mogelijk die spanning weg te nemen. Bijvoorbeeld door voetbalwedstrijdjes te organiseren. Dan zijn die baldadige jongens ineens weer uitgelaten en speels. Elkaar aanvullend vertellen ze dat hun hoofddoel is ervoor te zorgen  dat die jongetjes het gevoel krijgen dat ze een keuze hebben. ,,Die jongens hebben veel  andere voorbeelden nodig. Ze moeten niet denken dat wat oudere jongens doen de norm is, dat dát de manier is om je te gedragen. Het is heel belangrijk dat hen een alternatief wordt geboden.”

Voor wat je hoort als je door de wijk loopt, maakt het nogal uit met wie je op stap bent. Ben Peters wil vooral de positieve tendens onderstrepen. Hij werkt voor de woningcorporatie Mozaïek, een van de twee grote in Gouda. Zijn kaartje onderstreept de aspiraties: ,,medewerker sociaal beheer, ontwikkeling en participatie’’.

Op een wandeling aan het begin van de middag vertelt dat de straten in deze wijk sterk kunnen verschillen. Soms bestaat een straat uit koopwoningen die uit de jaren dertig stammen: vrij groot, goed onderhouden, met een zekere allure. Elders is er veel sociale huur – van de 3300 huurwoningen in de wijk is tweederde sociale huur. Dat is dan meestal niet erg ambitieuze nieuwbouw. Aan de noordkant van de wijk, langs het water, zijn weer een aantal gebouwen met veel succes opgeknapt. En wie de wijk binnenfietst vanuit het centrum, komt langs een paar prachtige gerestaureerde oude huisjes.

Ambitie is er genoeg voor de woningcorporatie. Wijkverbetering is een sleutel voor de Goudse aanpak van overlast en onveiligheid. Er staan door de wijk heen wel flink wat oudere huizen die op de nominatie staan om afgebroken te worden. Andere huizen zouden opknappen van een bescheiden renovatie. Peters vertelt dat ze proberen goed naar de bewoners te luisteren als die komen met suggesties om de wijk leefbaarder te maken. Zo zijn doorgangen tussen de huizen hier en daar afgesloten met een ijzeren hek. Zo is de avondlijke overlast van jongeren in die steegjes verminderd, en is ook een vluchtweg afgesloten voor als de politie jongeren wil aanhouden.

Ook het parkeerprobleem, een van die klein irritaties die maar doorzeuren, kan waarschijnlijk binnenkort worden verminderd. Volgens Peters zijn er in deze wijk van 9000 mensen 1200 parkeerplaatsen te weinig. Onlangs is het terrein van een bedrijf vrijgekomen, en nu wordt samen met de gemeente gekeken of daar een parkeerplaats van kan worden gemaakt.

Peters onderstreept dat het een wijk is met een bijzonder karakter. Zo ligt midden in de wijk een voetbalveld van de club ONA (Ontspanning na arbeid) en zijn zorginstellingen ondergebracht in een inventief verbouwde kerk. ,,Mensen gaan hier niet snel weg,’’ zegt hij.

Ik heb dat niet kunnen controleren maar de enige overlast waar ik op deze middagwandeling door de wijk mee wordt geconfronteerd, is die van grote graafmachines die bezig zijn met het aanleggen van nieuwe riolering. Dat is een kans voor de wijk, vertelt Hester van Dijk, die ook meeloopt en ‘wijkanalist/wijkcoördinator’ op haar kaartje heeft staan. ,,Nu kan meteen de bestrating worden vernieuwd en komt de wijk er op veel plaatsen weer een stuk netter bij te liggen.’’

Van Dijk werkt voor de gemeente. Een van haar taken is contact onderhouden met het wijkteam, vrijwilligers die zich inzetten voor allerlei activiteiten in de wijk. Daar hebben ze een interessant potje voor, want Gouda stelt aan de wijkteams drie euro per inwoners beschikbaar. Voor Korte Akkeren komt dat neer op 27.000 euro. Dat kan worden besteed aan straatfeesten, culturele activiteiten, alles wat het hoofddoel ondersteunt: het vergroten van de samenhang in de wijk.

Een paar weken geleden is een wijkvergadering gehouden. Een deel van de klachten waar bewoners toen mee kwamen, kenden we natuurlijk al, vertelt Van Dijk. Lawaai ’s avonds laat en ’s nachts. Vermoedens van drugsdealen. Daar zijn al plannen voor gemaakt, met meer en minder succes. Maar over de klacht dat er zo hard wordt gescheurd door een van de hoofdstraten, waar een korte s-bocht in ligt, moet nog eens goed worden nagedacht. En ook de opmerking dat burgers vaak niet goed weten waar ze terecht kunnen met een klacht, snijdt hout.

,,We hebben alle nummers een op een rijtje gezet, en toen hadden we een a-4’tje vol. Daar schrokken we wel een beetje van,’’ zegt Van Dijk. Voor spoed: 112. Niet spoed wel politie is 0900-8844. De gemeente doet het tegenwoordig, zoals elders in Nederland, met één nummer: 14 en dan het netnummer, dus dat is in Gouda 140182. Maar dan heb je nog de woningcorporaties, misdaad anoniem, allerlei hulpinstanties. ,,Dat moet natuurlijk beter.’’

Van Dijk vertelt dat op die bewonersbijeenkomst door alle instanties is onderstreept om het toch vooral te melden als er een probleem is. ,,De bewoners lieten duidelijk merken dat ze twijfelen aan het nut daarvan. We kunnen geen maatregelen nemen als we niet weten dat er iets mis is.’’ Gemeente, politie, hulpverlenende instanties en woningcorporaties hebben met elkaar afgesproken dat ze zullen proberen sneller in actie te komen, ook voor ogenschijnlijk kleinere problemen. Op die manier wordt geprobeerd het gevoel weg te nemen dat er toch niets wordt gedaan met hun klacht. Leefbaarheid, zeggen Peters en Van Dijk in koor, heeft veel kleine aspecten die voor bewoners erg belangrijk kunnen zijn.

Korte Akkeren is voor de gemeente een van de wijken die speciale aandacht krijgen – andere wijkcoördinatoren hebben meer wijken onder zich, zij doet alleen Korte Akkeren. Ook het jeugdfonds Jantje Beton gaat meehelpen. Eerder dit jaar is een akkoord gesloten waarin de wijk 75.000 euro per jaar krijgt, vier jaar lang, om schoolpleinen te verbeteren en veilige routes aan te geven tussen de verschillende speelplekken.

Het is op zo’n middagwandeling niet goed voor te stellen, afgezien van de verkrotting die hier en daar zichtbaar is, waarom Korte Akkeren een probleemwijk is. Als je er later op de dag rondloopt, verandert dat beeld. Daarover in een volgend blog.

Ada Postma (rechts) en een collega van de Voedselbank

Bij de Goudse Voedselbank is het op deze zonnige middag waarschijnlijk drukker dan bij de supermarkt. Maar de rij staat niet bij de kassa, want die is er niet, maar bij de ingang. Daar heeft  Ada Postma zich achter een katheder geposteerd. Voor haar ligt  een vel vol namen. Postma controleert wie er naar binnen mag, maar bij de meeste mensen hoeft ze niet op de lijst te kijken. Ze  is er bij vanaf het begin, vijf jaar geleden, en  kent bijna iedereen bij naam, ook de nieuwkomers. ,,Ik vind dat belangrijk. Je bent al zo vaak een nummer.’’

Van alles loopt hier door elkaar. Een rijzige jonge vrouw in ’s zomers wit met haar kinderen. Een Afrikaanse vrouw met een bonte sjaal om. Een Turkse man die ook het pakket voor de imam komt halen. Marokkaanse jongetjes die hun moeder helpen met de zware tassen. Een verlopen rocker die zijn bakfiets vol onduidelijke spullen voor de deur heeft geparkeerd. Een schuchtere, morsige oude man. Vrouwen uit Irak, Egypte.

Postma, een kordate weduwe, straalt bijna als ze vertelt hoe fijn ze het vindt om dit werk te doen.

,,Ik zou willen dat het in de campagne eens ging over de problemen van deze mensen. Er wordt soms zo gemakkelijk over gedacht. Alsof je alleen maar in de schuldsanering terecht kunt komen wanneer je erop los hebt geleefd. Alsof  je er altijd iets aan kunt doen als je in de problemen komt en in negatieve spiraal raakt. Het gaat in de campagne alleen maar over geld, over bezuinigingen. En ik denk dat deze mensen zwaar de dupe zullen worden als er al die bezuinigingen waarover ze het nu hebben worden doorgevoerd. Zeker als rechts wint vrees ik dat deze groep na de verkiezingen veel groter wordt.’’

Toen ze begonnen, vijf jaar geleden, hielp de Goudse Voedselbank 28 gezinnen. Nu zijn het er ongeveer 210, en daar komen nog eens ruim veertig alleenstaanden bij. Je kunt niet zomaar naar de Voedselbank gaan, maar moet daarvoor aangemeld zijn door een van de instanties voor maatschappelijk werk. Postma, katholiek, vertelt dat aanvankelijk ook via de kerkelijke kanalen mensen konden worden opgegeven. Dat is niet meer.

,,Dit is een totale aanpak. Als het nodig is, worden mensen ook geholpen met schuldsanering. Of bij poging om een baan te zoeken, of als er problemen in het gezin zijn. Ze krijgen zo waar ze recht op hebben, en tegelijkertijd zit er druk achter om zelf in actie te komen.’’

De vrijwilligers van de Voedselbank kunnen iedere donderdagmiddag terecht in de Onze Lieve Vrouw Hemelvaartkerk. De banken staan vol met dozen. Recht voor het altaar de dozen voor de gewone gezinnen, links die voor de grote gezinnen, rechts die voor de alleenstaanden. Op het altaar staat een koffiekop, en ervoor worden de lege boxen opgestapeld.

Postma:

,,’s Ochtends ligt het altaar vol met brood. Er kan op donderdag geen huwelijk worden ingezegend, geen begrafenismis worden gehouden. Sommige parochianen mopperen daarom op de voedselbank.Ik vind dat onzin. Als je kerk wilt zijn moet je het niet bij praten laten, maar moet je ook wat laten zien.”

Vrijwilligers van de Voedselbank hebben voor ieder gezin kratten klaargezet en ruimen nu de dozen van de gebrachte levensmiddelen weer op

We lopen naar een van de boxen om te kijken wat erin zit. Brood, tomaten, joghurtjes, hagelslag, pasta, een zak spinazie. En dan krijgen de mensen in het zaaltje naast de kerk nog worteltjes, paprika, voorgekookte aardappels. Het meeste is geschonken, maar er wordt vaak groente bijgekocht, voor een evenwichtige voeding.

De samenstelling verschilt voortdurend. Zo was er eens veel pindakaas omdat twee pindakaasproducenten tegen elkaar geprocedeerd hadden omdat de etiketten teveel op elkaar lezen, en de verliezer mocht zijn potten niet meer gewoon in de winkel zetten. Of er was, vorig jaar, een product waarop door een fout in de computer als uiterste houdbaarheidsdatum 2006 was komen te staan in plaats van 2009. Niet meer te verkopen. Vandaag ligt er voor iedereen onder de boxen met eten ook een grote plastic zak met toiletartikelen.

Regelmatig zoeken bedrijven of instellingen contact met de Voedselbank omdat ze iets hebben. Zoals toen de schouwburg aan het begin van de middag belde en zei dat er receptie was geweest en dat ze een heleboel broodjes zalm en paling over hadden. En de oude dames van het bejaardentehuis erachter maar mopperen dat ze bij de voedselbank broodjes paling uitdelen.

Het is een hele operatie. Een belangrijke sponsor, een vervoersbedrijf, stelt kleine busjes, een beroepschauffeur en opslag ter beschikking. De grote vrachtwagen mag tegen een vriendenprijs worden gebruikt. Het eten wordt donderdagochtend naar de kerk gebracht. De vrijwilligers, vooral oudere dames aangevuld met wat scholieren die hier hun sociale stage lopen, komen rond half elf. Dan worden de boxen gevuld en wordt de groente afgewogen en verdeeld.

Postma somt op waarom ze dit werk zo graag doet – en zij niet alleen, want er zijn veel vrijwilligers, al zouden ze nog wel een chauffeur kunnen gebruiken:

,,Dit is een van de meest directe manier van hulpverlening. Het is verder een strijd tegen de verspilling, want je geeft een goede bestemming aan eten dat anders zou worden weggegooid. En het helpt ook de mensen die door geldproblemen in een isolement dreigen te raken. De meeste mensen hebben inmiddels wel geleerd dat het geen schande is om naar de voedselbank te gaan. Ze spreken soms hier af, drinken een kopje koffie.’’

Op dit moment zijn de allochtone vrouwen in de meerderheid. Maar Postma vertelt dat er bijna evenveel mannen als vrouwen bij de Voedselbank komen, en dat er misschien wel iets meer autochtonen dan allochtonen zijn.

,,We hebben allerlei mensen als klant. Alleenstaande moeders. Gescheiden vaders die de weg zijn kwijtgeraakt. Zakenmensen die failliet zijn gegaan en in afwachting van de afwikkeling daarvan helemaal geen geld hebben. Gezinnen in de schuldsanering. Oudere dames die geen pensioen hebben. Een paar mensen ook met psychische problemen. De grootste groep zijn gezinnen die lijden onder langdurige werkloosheid.

We hopen natuurlijk dat we overbodig worden. Als we niet meer nodig zijn, geven we een feestje. Maar die dag zie ik nog niet komen. Zeker nu niet, met de crisis en al die bezuinigingen die in de lucht hangen.

Om te zien of taakstraffen inderdaad worden ervaren als een statussymbool, zoals Balkenende beweert, loopt ik een zaterdagochtend mee met de ‘moeilijke gevallen’. Wim Hoekstra van de Raad voor de Kinderbescherming had me al verteld dat een klein groepje lastige jongeren de beeldvorming over taakstraffen bepaalt.

,,Zeventig tot tachtig procent van de jongeren die een taakstraf krijgen, voeren die gewoon netjes uit. Dat zijn jongens en meisjes die zich rot zijn geschrokken, die naar de kringloopwinkel worden gestuurd of het zorgcentrum, en daar keurig doen wat van hen wordt gevraagd.’’

Maar dan blijft er een groep over, bijna uitsluitend jongens, die moeilijker in het gareel te brengen is. Ze hebben een taakstaf gekregen voor herhaaldelijk schoolverzuim, vechtpartijen,  mishandeling, diefstal van een fiets of een telefoon. Als zij iets gaan doen, zwerfvuil opruimen, een buurthuis verven, onkruid weghalen dat in de steegjes achter flats is opgeschoten, loopt er een werkmeester mee die de boel in de gaten houdt.

Werkmeester Dennis Wittebol (links) en Wim Hoekstra

Om half negen ’s ochtends zitten er zes jongens achter een tafel in het buurthuis De Kade, de vaste verzamelplaats voor taakstraffers. De regels voor het gebruik ervan zijn wel wat aangescherpt na een paar incidenten: er waren pakjes chips gepikt, de bewegingssensor van het alarm was afgeplakt, een raam was op scherp gezet om later te kunnen inbreken. Maar met deze groep gaat het alweer een tijd goed.

Wim Hoekstra neemt de presentielijst door. Jongens met een Marokkaanse, Iraanse, Molukse achtergrond. Eén autochtoon. Taakstraffen van 24 tot 80 uur. Twee jongens ontbreken op het appèl, al heeft één van hen al gebeld dat hij pech had met zijn auto en onderweg is op de fiets. De andere slentert nonchalant binnen om zeven over half negen, en beweert dat zijn telefoon 8u29 aangeeft, en dat trouwens een beetje te laat niet zo erg is.

De discussie duurt niet lang. Hoekstra zegt de jongen  opnieuw een  ‘gele kaart’ krijgt, een officiële waarschuwing. Twee gele kaarten is een rode en daarmee een eind aan de taakstraf. ,,Ga ik vandaag nog een taakstraf lopen?’’ vraagt de jongen voor alle duidelijkheid. Hoekstra zegt dat hij dat kan vergeten, maar dat hij nog wel even apart wil praten over de opstelling van de jongen. ,,Als ik geen taakstraf ga lopen is een gesprek niet nodig’’, antwoordt de jongen, en hij loopt weer weg.

De rest heeft het aangekeken. Hoekstra geeft later een toelicht, buiten het gehoor van de anderen.

,,Deze jongen is al langer een probleem.Vorige week zei hij dat hij toen niet kon komen omdat hij anders niet kon voetballen. Maar ik wil iedereen duidelijk maken dat ze niet zelf over hun tijd kunnen beschikken. Wij regelen het werk, en dat moeten zij doen. We zijn echt niet de beroerdsten. Als iemand echt iets belangrijks heeft, willen we daar wel over nadenken. Maar wij bepalen de regels.’’

Na de eerste begroeting volgen individuele gesprekjes. Een jongen is duidelijk opgelucht als hij te horen krijgt dat het goed gaat en dat zijn inzet op eerdere dagen positief is gewaardeerd. Hij zal zich de rest van de dag als leider gedragen. Een andere luistert zonder veel emotie naar opmerkingen over zijn schoolverzuim – het is al zijn tweede taakstraf hiervoor. Een derde jongere heeft kort daarvoor op een taakstraf een fietslampje gestolen. Bedeesd zegt hij dat het ,,een domme fout die nooit meer mag gebeuren’’ is en dat hij blij is dat hij zijn taakstraf mag afmaken. Ook hij heeft een ‘rode kaart’ gekregen, een officiële uitsluiting. Hoekstra vertelt als de jongen de deur uit is dat dergelijke vergrijpen, hoe klein ook, meestal ertoe leiden dat de betrokkene weer wordt teruggestuurd naar de rechter. Deze jongen heeft van de kinderrechter een nieuwe kans gekregen omdat hij de vorige keer zo keihard heeft gewerkt.

Hierna stappen de jongens met Dennis Wittebol, de werkmeester van vandaag, in een busje om naar een ander buurthuis te gaan, de Bühne. Dat is de basis voor de klus van vandaag. Hoekstra rijdt er op zijn motor naar toe.

Terwijl Wittebol prikstokken gaat halen, wijst Hoekstra op de radiatoren van het clubhuis. Die zitten allemaal nieuw in de verf. Afgelopen winter, toen het te koud was om buiten te werken, hebben taakstraffers hier hard aan gewerkt. Ook een ander buurthuis in Gouda, ’t Spant, is helemaal opgeknapt.

,,Zulke projecten zijn altijd fijn’’, vertelt Hoekstra. ,,Dan kunnen ze een concreet resultaat zien.’’ Hij is voor de naar schatting 250 taakstraffers in ‘zijn’ regio voortdurend op zoek naar,,uitdagende klussen’’. Veel suggesties komen van woningcorporaties, die dan ruimtes en materiaal beschikbaar stellen voor schoonmaakklussen van straten of portieken. Maar de Raad voor de Kinderbescherming staat uitdrukkelijk open voor suggesties. Onder sommige persberichten staat een oproep: ,,Heeft u wellicht een klus die geschikt is voor jongeren tussen de 12 en 18 jaar? Een project, waarbij de jongeren zich kunnen inzetten voor de samenleving?’’ Dan volgen naam en nummer van iemand bij het Kenniscentrum van de Raad.

Jongens met een taakstraf ruimen zwerfafval op

De jongens moeten rode hesjes aandoen. Ze krijgen vuilniszakken en prikkers en lopen de wijk door. Veel sociale woningbouw, veel rotzooi op straat. Ze lopen kalmpjes de eerste verkennende ronde, maar er blijft weinig liggen. Af en toe roept werkmeester Dennis een afdwaler weer bij de groep. Hier en daar wijst hij portieken aan waar later op de dag zal worden gedweild.

Er gebeurt niet veel. Een paar jongens praten onderling stoer over auto’s en meisjes. Eentje weet de aandacht te trekken met een verhaal over een taakstraffer die rond zou hebben gelopen met een dikke bundel bankbiljetten. ,,Een broodje aap’’, zegt Dennis – de jongens spreken hem met zijn voornaam aan.

Na een dik uur is het tijd voor een eerste pauze. Een aantal jongens wil roken. We praten wat over hoe ze hun taakstraf ervaren. Er komt niet veel uit. Die hesjes, dat vinden ze vervelend. En ja, iedereen zou wel wat anders willen doen op zaterdag. Maar ze weten ook heel goed dat het alternatief voor twee uur taakstraf één dag cel is.

Hoekstra:

,,Als jongens niet meer willen luisteren zeg ik altijd: je mag je taakstraf doen, je hoeft het niet. Je kunt ook gaan zitten. Kies maar. Dit zijn de regels, en als je taakstraf wilt doen verwacht ik dat je normaal doet. Anders ga je maar weg.’’

Ik vraag de jongens wat ze ervan zouden vinden om een taakstraf te doen in hun eigen wijk. Daar is wat discussie over. Het zou jongeren meer met de neus op de feiten drukken en ook een beetje als schandpaal fungeren. De jongens zelf antwoorden unaniem dat ze dat als een extra straf zouden zien en als denigrerend zouden ervaren. Ook de Raad voor de Kidnerbescherming schrijft in een nieuwsbrief dat hij meer nadelen ziet dan voordelen. Ervoor zou spreken dat voor de buurt zichtbaar wordt dat bepaald gedrag consequenties heeft, en dat een jongere ervaart dat wat hij doet, gevolgen heeft voor de leefbaarheid van zijn buurt. Ertegen spreekt dat jongens zich ten opzichte van hun vrienden uit de wijk dan extra stoer gaan opstellen. Dat zou zelfs tot nieuwe flirts met criminaliteit kunnen leiden.

Later praat ik nog even met Dennis Wittebol en Wim Hoekstra apart. Mijn indruk deze morgen is dat deze zogenaamde moeilijke gevallen vrij gezeglijk zijn. Ze beamen dat het er best wel eens onrustiger aan toe kan gaan, maar voegen daar meteen aan toe dat duidelijk grenzen stellen en meteen ingrijpen erg effectief is. Dennis Wittebol vertelt dat hij als werkmeester ook in het Brabantse Uden werkt, en dat daar de sfeer toch wel een stuk kalmer en beleefder is. Wim Hoekstra voegt daar nog wat anders aan toe:

,,Wat deze jongens hebben gedaan, is meestal vooral dom. Dat weten ze meestal zelf ook wel, en sommige zijn daar gevoelig voor, andere wat minder. Maar wat bij zo’n taakstraf erg belangrijk is dat het geen rol speelt wat ze hebben gedaan. Diefstal, vechten, spijbelen. Het gaat er hier alleen om hoe je je gedraagt en dat je je aan afspraken houdt.’’

En dat is, deze ochtend althans, voorbeeldig. De rest van de dag, zo vertellen de begeleiders me later, hebben ze nog meer zwerfvuil opgehaald en portieken gedweild en geveegd.

Lenny Koetsier en Jan Pieter de Rooij in hun nieuwe huurflat

De brede lach is bijna niet van het gezicht te krijgen bij Jan Pieter de Rooij en Lenny Koetsier. Hij is 20, zij 19. Jonge starters op de woningmarkt, mensen die vrijwel geen kans hebben. Maar nu staan ze tussen de verfbussen en de pakken laminaat in hun nieuwe huurwoning. Vier kamers, alles bij elkaar ongeveer 65 vierkante meter. ,,We hebben ontzettend veel geluk gehad’’, zegt Jan Pieter, student Bedrijfskunde. Dat klopt. Ze hebben letterlijk de loterij gewonnen.

Sinds een paar maanden verloten de samenwerkende woningcorporaties in Gouda en de aangrenzende gemeente Waddinxveen enkele tientallen huurwoningen onder jongeren. Volgens de geldende regels was de kans dat je als 20-jarige een huurwoning kreeg, vrijwel nihil. Wie ouder is, gaat voor. Soms ligt de leeftijdsgrens daarbij op 23 jaar, soms op 30 jaar. Als zij op Woningnet een huis hadden gevonden dat hen wel leuk leek, hadden Jan Pieter en Lenny altijd mensen boven zich op de lijst die ouder waren dan zij. Of die nu 22 waren of 29.

De woningcorporaties wilden daar wat aan doen. ,,Waarom zou een 20-jarige eigenlijk minder kans hebben?’’ zegt René Mascini, directeur-bestuurder van Woonpartners, een van de twee grote corporaties in Gouda – de andere is Mozaïek. ,,Daarom hebben we besloten als experiment de helft van de woningen die we reserveren voor starters, toe te wijzen via loting. We zijn er begin dit jaar mee begonnen en dan gaan we straks eens kijken wat het heeft opgeleverd.’’

Mascini vertelt dat het ook past in het gemeentebeleid om te proberen Gouda aantrekkelijker te maken voor jongeren van begin twintig. Die groep is ondervertegenwoordigd in de stad. ,,Als jonge starters het gevoel hebben dat ze hier geen kans hebben, gaan ze elders woonruimte zoeken’’, zegt Mascini.

Hij vertelt dat er forse woningdruk is in Gouda en Waddinxveen. Waarschijnlijk niet zo groot als in de vier grote steden. Maar voor Jan Pieter en Lenny leek het, voordat die loterij er kwam, een onmogelijke opgave om een huis te vinden. ,,Voor de huizen waarop we reageerden, hadden meestal wel honderd anderen belangstelling’’, vertelt Jan Pieter. De eerste voorwaarde is dat je maatschappelijk of economisch gebonden bent aan het gebied. Maar wie uit een andere woning doorstroomt, ouder is of net uit een echtscheiding komt, gaat voor. Een man van 38 die net is gescheiden vindt vrijwel meteen een nieuwe huurwoning.

Bij Jan Pieter en Lenny was het bij de derde keer raak. Ze hadden twee keer eerder meegeloot, voor een woning in Gouda. Misschien niet ideaal in hun ogen, maar je moet ergens beginnen. Beide keren eindigden ze ergens onderaan. ,,Plaats 69 of zo’’. En de derde keer, voor een portiekflat in Waddinxveen, leek het ook mis te gaan. Ze waren tweede geëindigd, op een lijst van 90 gegadigden.

,,Wat een pech, dachten we’’, zegt Lenny. ,,Wat heb je er nu aan om tweede te worden? Want als je je inschrijft om mee te loten, ga je natuurlijk de woning accepteren als je wint.’’ Maar nummer één op de lijst bleek toch minder gebonden te zijn aan de regio dan hij had gezegd, en toen ging de woning naar hen.

Ze vinden het ideaal. Ze komen allebei uit Waddinxveen, hebben hun vrienden hier, en alles is op tien minuten fietsen. Jan Pieter studeert in Rotterdam, Lenny studeert en werkt als sociaal-pedagogische hulp in Den Haag, en de verbindingen zijn prima. Als je naar buiten kijkt zie je geen andere huizen, maar bomen en daarachter water. Beneden komt de avondvierdaagse voorbij.

Het flatje biedt wel een andere sociale omgeving dan de twee-onder-één-kapwoningen die ze gewend zijn, zeggen ze. Het staat in een rij sociale woningbouw. Naast hen woont een Turkse vrouw, onder hen een Marokkaans gezin, wat verderop hangen de schotels aan de balkons. Maar ze hebben al vluchtig kennis gemaakt. ,,Het komt helemaal goed´´, zeggen ze in koor.

Ze betalen al wel de huur maar wonen er nog niet, willen eerst op hun gemak alles netjes opknappen. En eerst trouwen – ,,we zijn christelijk’’, zegt Jan Pieter. Toen ze de flat hadden gekregen besloten ze een datum te prikken voor de grote dag. Dat wordt 23 september.

Ook financieel zijn de twee dik tevreden. De 340 euro huur is precies twee keer de extra toelage die uitwonende studenten krijgen. En dan is er ook nog huursubsidie. ,,We zullen hier echt wel een paar jaar blijven wonen´´ zeggen ze, elkaar aanvullend. Ook als Jan Pieter, nu derdejaars, klaar is met zijn studie. ,,Drie jaar zeker. Vijf jaar misschien. Dan kunnen we lekker sparen voor als we daarna een huis willen kopen.´´

Hun vrienden zijn wel een beetje jaloers, vertelt Jan Pieter. Hij heeft een vriend die ook al lang aan het zoeken is samen met zijn vriendin. Die heeft meteen besloten zich ook in de schrijven voor de loterij.