@C. Faber: het valt niet te ontkennen dat het Nederlands veel uit van het Grieks en Latijn afkomstige woorden kent. Maar ze zijn niet *de* bakermat van de Nederlandse taal. Je kunt met meer recht het Diets de bakermat noemen, of de Germaanse talen in het algemeen. Zowel het Nederlands als het Latijn zijn Indogermaanse talen. Dat verklaart niet alleen waarom de Duitse grammatica zo op de Latijnse lijkt, maar ook waarom veel doodnormale Nederlandse woorden op hun Latijnse equivalent lijken. Die hebben we vaak niet uit het Latijn overgenomen, maar ontlenen hun stam aan reeds lang verdwenen min of meer gezamelijke oertalen.

De reacties op het Tussenrapport van de Verkenningscommissie Klassieke Talen heeft tamelijk voorspelbare, bijna “klassieke” reacties opgeleverd. Aan de ene kant van het spectrum wordt het traditionele gymnasium verdedigd en wordt er heftig gereageerd op het voorstel de proefvertaling te laten vervallen voor een deel van de gymnasium leerlingen. Aan de andere kant van het spectrum wordt de stelling ingenomen dat je evengoed Chinees als oude talen kunt aanbieden in een VWO top-opleiding.
Deze discussie wordt echter op een te smalle leest gevoerd om de gesignaleerde problemen op te lossen. Deze problemen betreffen een te grote toestroom naar het gymnasium, te lage eindexamencijfers (vooral voor Latijn) en een te grote afstroom van het gymnasium. Naar onze mening kunnen deze problemen niet worden opgelost in een discussie die beperkt is tot het gymnasium. Kern van deze problemen is immers dat er voor vele leerlingen onvoldoende alternatieven zijn voor een “kwaliteitsopleiding VWO” buiten het klassieke gymnasium.
Neem de voornaamste oorzaken voor de te grote toestroom naar de gymnasia:
- Het kwaliteitsetiket dat het gymnasium heeft als topopleiding binnen het VWO: hier is sprake van een monopolistische positie
- De “sociologische factoren”: het (categorale) gymnasium biedt de attractie van een homogenere, op goede prestaties gerichte populatie van leerlingen.
Deze oorzaken leiden tot een oneigenlijke motivatie om voor het gymnasium te kiezen bij een aanzienlijk deel van de leerlingen. Zij worden in ieder geval niet aangetrokken door de klassieke talen. En ook het aanbieden van een alternatief vak Griekse en Latijnse Taal en Cultuur (GLTC) zal geen verandering brengen in de oneigenlijke redenen van toestroom. Integendeel wellicht: als de noodzaak om Latijn of Grieks als vak te nemen vervalt, kan de toestroom alleen maar aanzwellen.
De oneigenlijke toestroom is de voornaamste verklaring voor de geringe motivatie van gymnasium leerlingen voor de klassieke talen. Daarmee ook voor de veel te grote afstroom van leerlingen die het niet volhouden. En tot slot ook voor de lage eindexamencijfers voor Latijn van degenen die de eindstreep wel halen. Relatief kleine wijzigingen in het profiel van het gymnasium zullen de oorzaken van oneigenlijke toestroom niet adresseren. Daarvoor is het noodzakelijk om een of meer schooltypes naast het gymnasium te zetten met dezelfde attractiviteit en kwaliteit, maar met een andere profilering.

Te denken valt bijvoorbeeld aan een Technasium voor leerlingen met een overwegend “science-gerichte” motivatie. Hier vormen de exacte vakken het zwaartepunt en het samenbindende element in de opleiding. Bij Geschiedenis is plaats ingeruimd voor de historische ontwikkeling van technologie en van de Ideengeschichte van exacte vakken. Bij Maatschappijleer wordt aandacht besteed aan de maatschappelijke betekenis van technologie en aan ethische aspecten van bijvoorbeeld proefdieronderzoek en genetische modificatie. In het vak Engels is meer aandacht voor wetenschappelijke terminologie, waardoor de overgang naar de universiteit met haar overwegende Engelse leerboeken vergemakkelijkt wordt. Exacte wetenschappers zijn steeds meer doordrongen geraakt van de grote betekenis van de gedragswetenschappen voor de ontwikkeling en acceptatie van technologische vernieuwingen. Waarom wordt dit besef niet al in het VWO ingebed in een curriculum voor leerlingen die zich tot deze richting aangetrokken voelen?
Gedacht kan ook worden aan Humanasia voor leerlingen met aanleg en motivatie meer gericht op de gedrags- en maatschappijwetenschappen. De maatschappij-orientatie zou gemodelleerd kunnen worden langs de lijnen van de Philosophy, Politics and Economics opleidingen in het Verenigd Koninkrijk: een brede opleiding met aandacht voor de historie van zulke vakken en de dwarsverbanden ertussen. De gedragsoriëntatie richt zich meer op individueel en groepsgedrag als zwaartepunt en samenbindend element. Zo wordt dan bijvoorbeeld bij Biologie meer aandacht besteed aan de evolutionaire verklaring van menselijk gedrag. Geschiedenis en Maatschappijleer nemen de keuzes van groepen van mensen voor de inrichting van hun samenleving als verbindend element.
Kernpunt is dat er voor leerlingen, die een kwaliteitsopleiding met hoge prestatie-eisen zoeken en aankunnen, meer keuzemogelijkheden komen dan alleen een gymnasium. Wij zijn voor de handhaving en versterking van gymnasia. De “koppelverkoop” tussen kwaliteitsopleiding en klassieke talen moet echter worden doorbroken. Er zijn veel kinderen voor wie het “talige” geen voldoende motivatie biedt voor een VWO top-opleiding. De Verkenningscommissie Klassieke Talen heeft gelijk dat (klassieke) taal kan fungeren als “entree tot de cultuur”. Door haar beperkte opdracht en taakopvatting signaleert zij echter niet dat ook (exacte) wetenschappen, gedrag en maatschappij zulke vensters bieden. Vensters die voor vele leerlingen motiverender en productiever zullen werken dan GLTC of een proefvertaling van een ongelezen klassieke tekst. Kortom: versterk de differentiatie aan de bovenkant van het VWO !

Ellen Dittrich is freelance adviseur en onderzoeker op het gebied van onderwijs en hoogbegaafdheid. Hein Schreuder is directeur Corporate Strategy & Acquisitions bij Kon DSM NV. Zij hebben kinderen op het gymnasium.

# 56 Emile van Brakel zegt:
“ Die serpent zit vooral in Van V’s terechte bespotting van het begrip “hidden curriculum”. Belachelijk dat “hidden”: wat is er zo heimelijk aan nauwkeurige tekstanalyse, op taalkundig en cutureel niveau?”

Ik heb even voor hem gegoogeld:

http://bitbucket.icaap.org/dict.pl?alpha=H

“HIDDEN CURRICULUM The norms, values and social expectations indirectly conveyed to students by the styles of teaching, unarticulated assumptions in teaching materials and the organizational characteristics of educational institutions. Social scientists find that the influence of the hidden curriculum on educational outcomes is equal to or greater than the overt or intended curriculum.”

Zoals de term ‘hidden’ zegt, gaat het om niet-geëxpliciteerde mores, die in mijn studententijd vooral en overwegend van docent op student werden overgedragen tijdens wat vandaag de dag “contacturen” worden genoemd. Persoonlijke interacties tussen de leermeester en leerling dus. Na de propedeuseperiode werden tentamens veelal bij de professor thuis afgenomen en liep zo’n tentamen ook weleens uit op een bescheiden bacchanaaltje bijvoorbeeld. Docenten kwamen regelmatig op dispuutavonden op studentenkamers en na de colleges op het instituut werd niet zelden gezamenlijk geluncht. Dan vaak werden anecdotes verteld over ‘de groten’ in het vak en (soms hilarische) eigenaardigheden van de leermeesters van de leermeester.

De contacten met de docent waren destijds veel frequenter dan tegenwoordig en de docent ‘ kende’ zijn studenten ook veel beter. Tijdens en door zulke contacten kreeg je als student tegelijk het hidden curriculum mee; globaal gezegd: de do’s en dont’s in de betreffende biotoop.
Ik denk dat ik het zo wel schetsmatig heb duidelijk gemaakt. Met geheimzinnige close reading sessies heeft het ‘hidden’ dus niets uitstaande. We werden tenslotte geacht wetenschap te bedrijven en geen alchemie.