De Duitsers hadden hoog ingezet bij hun voorzitterschap. Meestal loopt dat uit op een jammerlijke mislukking. Er stond dus veel op het spel voor Angela Merkel, de eerste vrouwelijke voorzitter van Europa sinds Margaret Thatcher. Europarlementariërs zijn bij deze Toppen niet gewenst, dus ik maakte het gebeuren mee vanuit Londen. Voor Merkel een goed teken, immers zijn het niet de Britse gentlemen die met hun “Ladies first” dames laten voorgaan?

De Britse pers ging er ouderwets tegenaan. Zou Tony Blair de massaal georganiseerde Europese aanval op de Britse soevereiniteit kunnen weerstaan? Kon hij zijn in het zand getrokken ‘rode lijnen’ verdedigen? En ja hoor, Tony kwam als overwinnaar terug. Op alles wat ter zake deed had hij voor het perfide albion een uitzondering bedongen, het buitenlands beleid, de grondrechten en justitiële samenwerking voorop, ongetwijfeld met als argument dat hij alleen op deze manier een moeilijk referendum kon voorkomen.

Interessant waren de reacties uit de andere zesentwintig hoofdsteden. Want ook daar kwam de regeringsleider thuis met het bericht als overwinnaar uit de strijd te zijn gekomen. Dat is een wiskundige onmogelijkheid. Kennelijk is Angela Merkel de kwadratuur van de cirkel gelukt. Ze had een routebeschrijving beloofd, en is met een vrijwel uitgewerkt verdrag gekomen. Dat is een prestatie van jewelste. Wat mij betreft, prima dat er een akkoord is gevonden, en dat de Unie verder kan. Ladies on Top.

Ook premier Balkenende kwam als overwinnaar uit de bus. De regering ging met precieze doelstellingen naar Brussel, en kwam met concrete successen terug. Of deze doelstellingen voor Europa de juiste waren is de vraag, maar het ‘deconstitutionaliseren’ is gelukt – ongetwijfeld met als argument dat hij alleen op deze manier een moeilijk referendum kon voorkomen. Hoe je het wendt of keert, aan het Nederlandse “Nee” is hiermee recht gedaan en dan nog wat er bovenop ook. En we hebben nu een verdrag zonder Europese vlag – net in de week dat bleek dat 80 procent van de Nederlanders vóór die sterrenvlag is.

De rode kaart, waarbij nationale parlementen een EU-voorstel hadden kunnen blokkeren, was altijd een moeilijk haalbaar verhaal. Ik vind de ‘oranje kaart’ die de regering-Balkenende heeft binnengesleept een elegante oplossing. Nationale parlementen kunnen een voorstel aanvechten, en uiteindelijk is het de Europese wetgever (Raad en Europees Parlement) die de knoop doorhakt. Niet erg te spreken ben ik over het indijken van het gemeenschappelijk buitenlands beleid. Meer dan tweederde van de Nederlanders (en van alle Europeanen) is voor zo een gemeenschappelijk beleid, maar het is nu verder weg dan ooit.

Het grootste obstakel bleek Polen en het stemsysteem. Terwijl Sarkozy en Merkel druk aan het onderhandelen waren met de twee broeders Kaczynsky (jawel, eentje zat weliswaar in Warschau, maar was in telefonisch en wie weet telepathisch overleg met zijn broer), hebben Balkenende en Blair hun invloedrijke lobby-oefening uitgeoefend. Het huidige ingewikkelde stemsysteem blijft nog jaren bestaan, maar er is een eind in zicht. Erger is dat kleine groepen landen langdurig besluiten kunnen blijven blokkeren, ook een inzet van de tweeling. Polen heeft een overwinning geboekt, maar heeft wel zijn allerlaatste krediet verspeeld.

Maar ook Sarkozy moest het Franse “Non” verzilveren, en dat is hem als een sluipschutter gelukt. Hij heeft een drievijfde meerderheid nodig in zijn parlement om dit verdrag geratificeerd te krijgen. Deze heeft hij niet. Hij zal dus zeker niet vergeten te melden aan de linkse zijde dat hij Europa een meer protectionistisch karakter heeft gegeven. ‘Een vrije marktwerking’ is uit de lijst met Europese doelstellingen gebonjourd. En daar bovenop heeft Nederland nog een protocol over diensten van algemeen belang weten toe te voegen. In praktijk zal dit geen aardverschuivingen te weeg brengen, want de interne markt blijft verzekerd van een systeem dat marktwerking niet verstoord mag worden. Maar het is politiek een veeg teken, en ik vind het heel terecht dat mijn partijgenoot Han ten Broeke in de Tweede Kamer hiertegen ten strijde trekt.

Mijn medewerkster probeert tussen een stapel verdragsteksten uit te pluizen wat er verder allemaal precies is gebeurd. De nieuwe tekst is weliswaar fors dunner dan het grondwetsverdrag, maar voor een leek volstrekt onleesbaar. Het is dus een verdrag, mooi van ver, maar ver van mooi. Je moet er niet aan denken dat het op deze manier voor referenda aan de kiezers wordt voorgelegd. En daar zit voor Tony en Jan-Peter, die ook hun kredietrekening tot de laatste penny en eurocent hebben leeggeschraapt, de valkuil. Merkel denkt er van op aan te kunnen dat, door de Britten en de Nederlanders zo hun zin te geven, moeizame referenda in die landen niet nodig zijn. Maar wat als het House of Commons, en Tweede en Eerste Kamer, toch tot een referendum besluiten? It is no way to treat a lady.

Toen ik in april en mei 2005 bijna elke avond in steeds drukker bevolkte zalen kwam uitleggen waarom de mensen beter tegen dan voor de EU-grondwet konden stemmen, werd vaak de vraag gesteld wat ik dacht te bereiken met een eventuele meerderheid voor ‘nee’. Mijn antwoord op de vraag over het nut van een tegenstem was dat die Grondwet in een te kleine kring is uitgedokterd, dat er niet alleen goede maar ook slechte punten in zitten, dat je beter niet ongezien zo’n koppelverkoop van goed en slecht kunt slikken en dat een verwerping van dit eerste probeersel de invloed van de kiezers op het eindresultaat sterk kan vergroten.

Ik sprak de hoop uit dat zo’n vijf jaar later na een brede maatschappelijke discussie in alle EU-landen een nieuw referendum zou plaatsvinden over een verkorte en sterk veranderde tekst. Het liefst natuurlijk een tekst die ook de steun van de SP kan krijgen.  

Ligt die betere tekst nu op tafel ? Dat is slechts zeer gedeeltelijk het geval. De voorvechters van de op 1 juni 2005 door de Nederlandse kiezers verworpen eerste versie van de grondwet hebben laten zien hoe flexibel ze kunnen zijn. Vóór de stemming werd gewaarschuwd dat verwerping rampen kan opleveren. Ná de verpletterende uitslag leek niemand in Nederland dit project ooit te hebben verdedigd.

Opeens waren we altijd al samen tegen geweest. Die snelle draai gaf de voormalige voorstanders de kans om zelf te bedenken wat de bedoelingen van de tegenstanders waren geweest en hoe die tevreden gesteld kunnen worden zonder ze serieus te raadplegen. In het regeerakkoord van 2007 is terecht opgenomen dat inhoud, omvang en benaming overtuigend moeten verschillen van het eerder verworpen ‘grondwettelijk verdrag’.

Wat omvang en benaming betreft is dat op 22 juni aardig gelukt. Veel omstreden zaken blijven wel bestaan, maar buiten de nieuwe verdragstekst. De namen ‘Grondwet’ en ‘minister van buitenlandse zaken’ zijn eruit verdwenen, en zelfs reeds lang bestaande superstaatsymbolen als vlag en volkslied kun je er voorlopig niet in terugvinden. Ook het Handvest van Grondrechten, het paradepaardje dat voor veel voorstemmers de enige overtuigende reden was voor hun keuze, is teruggebracht tot een verwijzing. Bijkomend voordeel van het uitkleden van al die grondwetskenmerken is dat men er het recht aan probeert te ontlenen om niet aan de kiezers te vragen of dit nu echt wel de uitkomst is waarvoor zij in 2005 hebben gekozen. Als dat lukt komt het eindoordeel in handen van regeerders en nationale parlementariërs die ook al voor de vorige versie stemden.

De SP oordeelde in 2005 niet negatief over de Grondrechten, maakte ook geen geweldige bezwaren tegen vlag en volkslied, probeerde niet om nieuwkomers uit de EU te weren en kon zelfs met enige tegenzin desnoods wel leven met die naam Grondwet. Veel belangrijker dan het uiterlijk vertoon en de overdreven pretenties van dit document was de inhoud. Daarin werd de waan van de dag in beton gegoten als doelstelling van de EU. Politieke keuzes van de rechterzijde zoals ‘vrije onvervalste concurrentie’, ‘een steeds verdergaande liberalisering van diensten’ en ‘een steeds beter niveau van bewapening’ zouden duurzaam worden vastgelegd. Nog vaker dan nu zouden de kiezers te horen krijgen dat iets waartoe we zelf nooit zouden hebben besloten nu eenmaal toch moet van Europa.

Dankzij de president, de minister van buitenlandse zaken en het opgeven van vetorechten van de lidstaten zouden we steeds vaker worden verrast door voldongen feiten. Terwijl veel mensen de steeds verdere schaalvergroting van gemeenten, scholen, ziekenhuizen en wooncentra voor ouderen zat zijn, zou die schaalvergroting in de EU-besluitvorming op volle kracht doorgaan. Goed voor grote internationale bedrijven die op dat niveau hun belangen uitstekend kunnen behartigen, maar slecht voor activisten op het gebied van arbeid, milieu, publieke voorzieningen, mensenrechten en internationale solidariteit die steeds minder invloed kunnen uitoefenen. En ook slecht voor de kiezers in het algemeen, die dan meer moeten overlaten aan een Europees Parlement dat zelfs met wat meer bevoegdheden geen initiatiefrecht heeft, niet met een gewone meerderheid eindbeslissingen kan nemen, veel onbekender is dan het nationale parlement en ook veel minder kiezers trekt.

Zonder het ‘nee’ in Nederland en Frankrijk, en het verwachte ‘nee’ in een aantal andere landen, zou die grondwet helemaal niet zijn veranderd. Voor zover de inhoud nu wel wordt aangepast is dat het succes van kritische burgers, die een referendum eisten en durfden tegenstemmen. Dat succes is voor nee-stemmers geen reden om nu maar bij voorbaat verder alles te slikken. Het blijven overwegend de ‘ja’-stemmers die het komende najaar de vormgeving van het ‘nee’ gaan uitonderhandelen. Schaalvergroting en centralisatie van de besluitvorming gaan ook in dit verdrag gewoon door. Sommige voorstanders maken er geen geheim van dat de voor hen belangrijkste doelstellingen van de grondwet gered zijn, ook al is de aankleding veranderd.

In de heronderhandelingen was Nederland uiteindelijk opmerkelijk bescheiden. Onze regering heeft er anders dan de Franse president Sarkozy niet op aangedrongen de meest neoliberale provocaties uit de tekst te schrappen, en heeft anders dan de aftredende Britse premier Blair ook geen voorbehouden gemaakt tegen een verdere overdracht van bevoegdheden. Zonder vooruit te willen lopen op een eindoordeel over de definitieve tekst die er aan het eind van dit jaar zal liggen, zie ik wel een voorlopig resultaat waarin minder verandert dan mogelijk en wenselijk was geweest. Het verlangen naar referenda over de nieuwe tekst zal er bij de meerderheid van de kiezers in Nederland en in de andere lidstaten niet kleiner door worden. De doorzetters van dit project hebben een probleem. Als de referenda er komen blijft de aanvaarding nog lang onzeker. Zonder die referenda zal de nieuwe verdragstekst daarentegen het omstreden project van een elite blijven dat nooit aan de volkswil kon worden getoetst.

Drie alinea’s – zevenenvijftig woorden – besteedde de Washington Post afgelopen zaterdag aan het akkoord dat Europese leiders dit weekeinde in Brussel sloten. Ze stonden op pagina 14, tussen andere korte berichten over rebellen in Niger en arrestaties in China. Zondag, toen de krant iets uitvoeriger over de Brusselse top schreef (pagina 16), bleek waarom de Post zo lankmoedig reageerde: de correspondent had niet eens de moeite genomen zijn kantoor in Parijs te verlaten.

Amerikanen zullen het niet hardop zeggen. Maar eigenlijk kijken ze neer op het gepalaver dat Europeanen aan hun eenwording spenderen. Alsof de wereld geen grotere problemen heeft. En alsof Europa zich de luxe kan permitteren.

Want voor zover ze zich in Europa verdiepen, komen Amerikanen zelden terug met opbeurende berichten. Zo beschreef commentator Fareed Zakaria begin vorig jaar dat Europa volgens hem economisch en politiek in een vrije val verkeert.

Ik ben bang dat dit een vrij algemeen sentiment is onder Amerikaanse beleidsmakers, journalisten en politici. De uitkomst van de top is voor hen zoiets als het verplaatsen van ligstoelen op de Titanic.

Het hoeft dus niemand te verbazen dat het nieuwe Europese akkoord nauwelijks reacties heeft losgemaakt in dit grote land. De televisiejournaals en de opiniepagina’s besteden hun tijd en ruimte aan andere onderwerpen. The Council on Foreign Relations, de invloedrijkste denktank op het gebied van internationale zaken, somde vorige week donderdag, de dag dat de top in Brussel begon, de belangrijkste onderwerpen van de week op: Irak, China, Gaza en Darfur.

Enkelingen zullen deze week in Washington wel degelijk op de top terugblikken. Bij de denktank het Woodrow Wilson Center zal een Duitse deskundige komende donderdag een beoordeling van het voorzitterschap van Angela Merkel geven.

Maar een andere bijeenkomst met een Europese gast zal vermoedelijk meer belangstelling trekken. Vandaag spreekt de voorzitter van de Duitse Groenen bij de New America Foundation. Kop van de uitnodiging: ,,Doet Europa ertoe in het debat over Iran?’’
Dat onderwerp (de nucleaire ambities van mullahs) en die invalshoek (hébben we nou iets aan die Europeanen) – dat vinden ze hier belangrijker dan Poolse of Hollandse gevoeligheden bij een akkoord waarvan ze het belang sowieso verwaarloosbaar vinden.

Ik ging met een rotgevoel naar bed, vrijdagavond. Want ik had net gelezen dat de Europese regeringsleiders het eens waren geworden over een verdragsbepaling die het EU-Grondrechtenhandvest danig zou ontkrachten. De Europese grondrechten zouden geen invloed mogen hebben op nationale wetgeving over ‘openbare zeden’. Dat zou betekenen dat Europa, in weerwil van het discriminatieverbod in het handvest, niets kan ondernemen wanneer de Poolse regering het openlijk uitkomen voor en bespreken van homoseksualiteit, bijvoorbeeld op scholen, verbiedt.

Toen ik zaterdagochtend wakker werd bleek het gelukkig mee te vallen. Aan het overeengekomen hervormingsverdrag is slechts een ‘unilaterale verklaring’ van Polen toegevoegd:

“Het Handvest heeft in geen enkel opzicht gevolgen voor het recht van de lidstaten om wetgeving vast te stellen op het gebied van de openbare zeden, het familierecht en de bescherming van de menselijke waardigheid alsmede de eerbiediging van de lichamelijke en morele integriteit van de mens.”

Net als collega In ‘t Veld ben ik boos over deze zinnen, maar volgens mij is de schade minder groot dan zij lijkt. De passage geeft geen vrijbrief voor discriminatie, omdat een ‘verklaring’ bij een verdrag – anders dan een ‘protocol’ – nauwelijks juridische waarde heeft. Zeker niet wanneer het verklaring van één land betreft, die niet door de overige EU-landen gesteund wordt. Ik verwacht dat het Europees Hof van Justitie zich er weinig aan gelegen zal laten liggen, wanneer Poolse homo’s en lesbo’s hun recht zoeken in Luxemburg. De unilaterale verklaring illustreert vooral het isolement van de Poolse regering inzake homorechten en abortus.

Veel ernstiger is de Britse opt-out bij het Grondrechtenhandvest. Die is keihard vastgespijkerd in een protocol. Een duidelijke verslechtering ten opzichte van de Europese Grondwet, die de Britten niet uitzonderde van de grondrechtenbescherming. Het nieuwe protocol maakt het voor ingezetenen van het Verenigd Koninkrijk onmogelijk om zich op het handvest te beroepen voor de rechter. De Britse regering kan doorgaan met het aan banden leggen van het stakingsrecht. Britse werkgevers mogen nieuwe werknemers onder druk blijven zetten om een verklaring te ondertekenen waarin zij afzien van hun recht op begrensde werktijden. Gelukkig is de wettelijke positie van homo’s en lesbo’s in het Verenigd Koninkrijk al vrij goed geregeld.

De Britse uitzonderingspositie was een aangekondigde ramp, dus mijn zaterdagochtendhumeur werd er niet al te zeer door verpest. Maar het was wel een schok om in een voetnoot te lezen dat er nog twee EU-landen zijn die overwegen zich aan te sluiten bij deze opt-out. Ik weet nog niet welke landen dat zijn. Een telefoontje naar mijn fractiegenoot Johannes Voggenhuber, die dag en nacht heeft rondgehangen op de eurotop, bracht geen opheldering. Hij zet zijn geld op Tsjechië, maar het blijft een gok.

“Door de klassieke, sociale en moderne grondrechten van het handvest in haar verdragsteksten op te nemen, laat de EU de wereld zien waar zij staat”, schreef ik samen met Mariko Peters, Agnes Jongerius en anderen in ons manifest voor de grondrechten. Tsja, dat Europese baken in een wereld vol mensenrechtenschendingen gaat nu toch wat minder fel stralen. Hoe kunnen we andere landen onze grondrechten ten voorbeeld stellen als enkele EU-landen hun eigen burgers beletten om zich op die rechten te beroepen?

De EU kent reeds een Aznar-protocol, ook al zo’n schandvlek. Hoe zullen we de opt-out bij het handvest gaan noemen? Het Blair-protocol? Of het Henk Krol-protocol, als eerbewijs aan alle vrijheidslievende opiniemakers die meenden mensenrechten en democratie een dienst te bewijzen door tegen de Europese Grondwet te ageren? Wat hebben zij nu bereikt? U ziet het: het zuur, waar ik twee jaar na het referendum wel overheen dacht te zijn gekomen, borrelt weer op.

Het is ook niet aardig voor Krol. Hij heeft nota bene mijn manifest mee-ondertekend en zijn Gay Krant besteedt veel aandacht aan het politieke werk van de europarlementariërs. Hij is een nee-zegger die wel werk maakt van een Europese toekomst.

Het Plasterk-protocol dan maar, naar onze minister voor homo-emancipatie? In een vorig leven was hij zo kritisch over de Grondwet. Waarom houdt hij zich stil nu de Europese homo’s hem nodig hebben?

Of het Van Bommel-protocol? De SP-woordvoerder zei onlangs in de Kamer dat zijn verzet tegen de Europese Grondwet nooit tegen het Grondrechtenhandvest gericht was. Eerlijk gezegd was dat nieuw voor mij. Maar waarom smeedden de SP-ers dan in 2005 een anti-Grondwet-coalitie met homofobe partijgenoten van de Kaczinski-brothers en conservatieve handlangers van Margaret Thatcher? Vreemde bondgenoten om mee actie te voeren en te confereren. Dan stel je het discriminatieverbod en de sociale grondrechten toch welbewust in de waagschaal?

Mocht u een betere suggestie hebben voor de naam van het nieuwe protocol, laat het me weten in de reactierubriek hieronder. Goede suggesties worden opgenomen in de poll op mijn Hyvespagina.

Kathalijne Buitenweg schreef eerder op dit blog:
‘Laten we de stemmenweging christelijk noemen, dan gaan de Polen wel akkoord’
Zijn neestemmers voor achterkamertjes?

‘Dit is een resultaat waarmee we recht doen aan het ‘nee’ van de Nederlandse burger,’ luidde het tevreden commentaar van Jan Peter Balkenende. Op zich is het al vreemd dat iemand die zelf het ‘nee’ te vuur en te zwaard heeft bestreden zich nu opwerpt als degene die beoordeelt of er recht is gedaan aan dat ‘nee’. Ik gun de heer Balkenende natuurlijk zijn mening, maar de vraag wat de Nederlandse burger er van vindt, kan toch alleen de Nederlandse burger zelf beantwoorden.

En daar zit hem het probleem. Die mening wil de regering nu juist niet weten. Sterker nog, zij doet er alles aan om een referendum waar die burger zijn of haar mening kan geven te omzeilen. De hele procedure bij het tot stand komen van dit nieuwe verdrag is er op gericht om de burgers van Europa buiten spel te zetten. “Hou je d’r buiten Cockie”, is het devies.

Bij de Grondwet was er formeel nog sprake van enige openbaarheid en democratie in de vorm van een Conventie. En het resultaat zou in vele landen in referenda aan de burgers worden voorgelegd. Nu heeft men zich weer volledig teruggetrokken in de Brusselse binnenkamertjes. De Grondwet was een poging om het bestaande – ondemocratische en neoliberale – Europa een democratische legitimering te geven. Ook het referendum had die bedoeling.

Maar in plaats van na het Franse en Nederlandse ‘nee’ serieus te gaan praten over een ander (door de meerderheid van de bevolking wel gewenst) Europa, kiest men er voor om buiten de bevolking om de plannen in een ander jasje toch door te zetten.

Referenda in andere landen werden afgelast. In Nederland werd de aangekondigde Brede Maatschappelijke Discussie over de toekomst van Europa nooit gevoerd. De vele miljoenen van het Europafonds waren niet beschikbaar voor wie campagne tegen de Grondwet had gevoerd. Kortom, er werd alle moeite gedaan om geen recht te doen aan de nee-stem.

Het eerste resultaat van hun inspanning ligt er nu in de vorm van een Brussels akkoord. De belangrijkste veranderingen ten opzichte van de Grondwet zijn de volgende. Er wordt een aantal termen en namen vervangen. De term Grondwettelijk Verdrag verdwijnt en de minister van Buitenlandse Zaken zal geen minister maar coördinator worden genoemd. De verwijzing naar de vlag en de hymne verdwijnt uit het verdrag. Het Handvest van grondrechten verdwijnt ook uit het verdrag en wordt vervangen door een verwijzing die het handvest wel juridisch bindend maakt. (Daarbij wordt een uitzondering gemaakt voor het Verenigd Koninkrijk waar het Handvest niet bindend wordt.)

Met uitzondering van het laatste zijn dat veranderingen die met de beste wil van de wereld niet anders dan als cosmetisch omschreven kunnen worden. Dat geldt ook voor het aangenomen voortel van de Franse president Sarkozy om de ‘vrije en onvervalste concurrentie’ als principe van de Unie te schrappen. Dat neoliberale uitgangspunt is al op zoveel andere plaatsen in het verdrag vastgelegd dat het noemen ervan bij de principes van de EU nooit meer dan een symbolische betekenis heeft gehad.

Daarnaast zijn er een paar punten die een iets meer inhoudelijk karaker lijken te hebben.
Dat is het uitzonderen van ‘diensten van algemeen economisch belang’ (zoals woningbouwcoöperaties, pensioenstelsels en gezondheidszorg) van de Europese marktregels. Het is echter maar zeer de vraag of dat ook echt iets verandert. Immers, de vraag of er in een bepaalde sector marktwerking wordt ingevoerd is nu – en ook onder de Grondwet – primair aan de lidstaten. Alleen als er van marktwerking sprake is moeten de Europese regels worden gevolgd. Ook dit punt lijkt dus geen wezenlijke verandering.

Tot slot is er dan de zogenaamde rode kaart (de mogelijkheid van nationale parlementen om al te wilde plannen van de Commissie te stoppen). De Grondwet voorzag in een gele kaart waarmee nationale parlementen de Commissie konden verzoeken een voorstel in heroverweging te nemen. Nu zouden nationale parlementen een voorstel werkelijk kunnen stoppen, vandaar de omschrijving rode kaart. Maar hier zit duidelijk een addertje onder het gras, want het aantal nationale parlementen dat hier voor nodig is, is wel veel groter dan bij de gele kaartprocedure.

Al met al is er dus niets wezenlijks veranderd en zal het nieuwe verdrag vooral een van toeters en bellen ontdane Grondwet zijn. Oude wijn in nieuwe zakken, vooral bedoeld om nieuwe referenda te voorkomen. Met dit Europa en met deze procedures raken we op een gevaarlijke ondemocratische weg. Maar het tij kan nog gekeerd worden. Cockie hoeft zich er helemaal niet buiten te houden. Cockie kan zelf haar stem laten horen op wijwillenreferendum.eu. En als genoeg Cockies dat doen, dan kan blijken of de Nederlandse burger echt wel zo tevreden is als Balkenende meent.

Het nieuwe Europees verdrag bevat geen verrassingen. Het ging zoals was te verwachten. Slechts de versierselen van een grondwet zijn verwijderd. Toch mag Europa de Duitse Bondskanselier Angela Merkel dankbaar zijn. Zij hield alle kippen in een mandje. Duitsland is vaker van groot belang voor de Unie. Zo betaalt het land jarenlang de enorme landbouwsubsidies die de andere lidstaten ontvangen. Het is een nauwelijks verkapte oorlogsschuld, eerst voor West-Europa en nu ook voor Midden-Europa.

Steeds weer is het Duitsland dat het proces gaande houdt en soms voor een versnelling zorgt met de euro als bekendste voorbeeld. Het economisch meest sterke land is het meest bereid om te doen waar het in de statencoöperatie omgaat: overdracht van soevereiniteit. Dat is zo, omdat de Duitse politieke identiteit onzeker is wat op zijn beurt voortkomt uit het steeds weer gebroken proces van staatsvorming, niet alleen in de 20ste eeuw maar over de eeuwen heen.

En Nederland? Ons land is het tegendeel. We hebben een vanzelfsprekende nationale identiteit, geworteld in een eeuwenlange politieke continuïteit die nooit met blijvend succes werd geschonden. Bovendien is die identiteit burgerlijk van snit. Nederland is van oorsprong een statenbond van steden, een internationaal georiënteerde, economisch sterke maar territoriaal-militair zwakke republiek. Die staat was dus aangewezen, niet op dwang, maar op samenwerking en dus op de bereidheid soevereiniteit te delen. Vooral na WO II groeide die interstatelijke samenwerking sterk, met Nederland in de voorste rij van de Navo en van wat later de EU werd. Deze uitholling van de staat leidde niet tot grote verdeeldheid. De noodzaak van de meest ingrijpende besluiten is vaak zo evident dat er weinig woorden aan hoeven te worden gewijd.

Maar dat is inmiddels verleden tijd. De wederzijdse afhankelijkheid is inmiddels zo sterk dat de noodzaak om, behalve op het gebied van munt en markt, ook op andere terreinen nationale soevereiniteit over te dragen aan het gemeenschappelijke Europees gezag, steeds sterker wordt beseft. Ook in het nieuwe verdrag zijn immigratie en een deel van het strafrecht aan de beurt, maar als er tijd van leven is zullen andere volgen. Als een staat niet mee wil doen, het zij zo.

Maar de rest van de karavaan – en dat is minimaal 9 van de 25 staten – trekt verder. Ook hier staat Nederland dikwijls vooraan, althans de politieke elite die er in hart en verstand sterk van overtuigd is dat een Europese federale staat even onvermijdelijk als wenselijk is, maar die vergat de rest van de bevolking daarvan te overtuigen. Dat bleek bij het Europese referendum waarmee Nederland zich voor het eerst kon uitspreken over de overdracht van nationale soevereiniteit in wat als een Europese grondwet was verpakt. De meerderheid zei ‘nee’, maar om uiteenlopende redenen. Sommigen waren inderdaad tegen die overdracht, maar anderen wilden juist meer daarvan, terwijl nog weer anderen de Haagse politiek wilden frustreren.

Inmiddels ligt dus dat nieuwe verdrag ter tafel en als een ruime meerderheid in het parlement zich in het volgende criterium herkent, dan zal ook dit verdrag net als de volgende soortgelijke verdragen aan een referendum moeten worden onderworpen. Dat criterium is ‘overdracht van soevereiniteit’ die immers de kern vormt van de internationale samenwerking, die tevens het hart raakt van een nationale staat met een sterke nationale identiteit en die daarom zeker hier in Nederland aan heel het volk moet worden voorgelegd.

Paul Kapteyn schreef eerder op dit blog:
Hernieuwd nationalisme is verspilde tijd: Europa gaat toch door!
Het miniverdrag wordt de verpakking van een maxi-inhoud

Het is een van de weinige blikken achter de schermen die we hebben gekregen. De NOS probeerde in een zomercolumn te beschrijven hoe het er achter de schermen aan toe ging, maar het aloude journalistieke adagium ,,don’t tell me, show me” wist ook de correspondent van het Journaal niet waar te maken. We moeten het dus doen met Timmermans, die ons vertelt hoe hij omringd is door regeringsleiders.

,,Vanaf de plek waar ik nu zit te typen, zie ik links van mij Tony Blair met Zapatero praten. Rechts van mij zit President Sarkozy (net als Blair in hemdsmouwen) op de rand van de balustrade en praat ontspannen met Bernard Kouchner en een aantal ambtenaren. De Deense premier Rasmussen heeft een bureaustoel naar buiten gesleept en praat met de Zweedse eurocommissaris Wallström.”