Het is crisis en het blijft crisis. De economieredactie van NRC Handelsblad startte een half jaar geleden dit eurocrisis-weblog met de intentie om de gevolgen van de Griekse schuldencrisis intensiever te volgen. Inmiddels is de aandacht van de wereld verschoven naar Ierland. De afgelopen maanden werd het crisisnieuws in de eurozone zo nu en dan verdrongen door positieve berichten, zoals het aantrekken van de Duitse economie, maar nooit voor lang.

Ons weblog houdt er mee op, maar de crisis niet. Al meer dan drie jaar leven we in crisistijd. Toen meerdere banken in augustus 2007 vanwege liquiditeitsproblemen geld moesten lenen van hun centrale banken, bleef de malaise nog beperkt tot de financiële sector. Door stagnerende bestedingen van bedrijven en burgers sloeg de bankencrisis over op de rest van de economie. En nu zijn overheden door hun stimuleringsuitgaven in een schuldencrisis beland. Wat zal de volgende fase van de supercrisis zijn?

Ook als de huidige crisis ten einde komt, zal de daaropvolgende periode van rust niet eeuwig duren. We zullen steeds vaker een economische crisis doormaken, met steeds ingrijpender gevolgen, zegt de professionele zwartkijker Nouriel Roubini, econoom en voormalig adviseur van president Clinton. Roubini waarschuwde in september 2006 al dat de Verenigde Staten waarschijnlijk aan de vooravond stond van een nog nooit vertoonde duikvlucht van de huizenprijzen, gevolgd door een scherpe daling van het consumentenvertrouwen en, uiteindelijk, een diepe recessie. Inmiddels hebben we nog een paar gebeurtenissen kunnen toevoegen aan zijn onheilsprofetie.

Roubini publiceerde eerder dit jaar het boek Crisis economics, met de omineuze ondertitel a crash course in the future of finance. Economische crises hebben volgens hem de toekomst. Het zijn geen onverwachte uitzonderingen, maar voorspelbare fenomenen met een herkenbaar patroon. In tegenstelling tot mede-econoom en boekenschrijver Nassim Nicholas Taleb vergelijkt Roubini een crisis niet met een zeldzame ‘zwarte zwaan’ die onverwacht komt aanvliegen, maar met de veelvoorkomende witte zwaan. Zoals we weten zwemmen zwanen zelden alleen.

De vraag is welke crisis zal volgen op de huidige schuldencrisis. Op de G20-top deze week in Seoul stond een aantal onderwerpen op de agenda die, zonder ingrijpen, de bron zouden kunnen vormen van een volgende crisisfase. Wat ooit begon als een kredietcrisis zou kunnen uitmonden in een protectionismecrisis, een valutacrisis of een obligatiecrisis. Ook een kwakkelcrisis is niet ondenkbaar, gezien de terugval van de Nederlandse economie die vrijdag bekend werd. Met andere woorden: het blijven nieuwswaardige tijden in de eurozone en de rest van de wereldeconomie. Ook zonder dit blog.

Het begrip werd deze week geïntroduceerd door macro-econoom Edin Mujagic van de Universiteit van Tilburg. Hij deed dat voorafgaand aan het besluit van de Federal Reserve om 600 miljard dollar in de Amerikaanse economie te brengen door het opkopen van staatsobligaties.
Geldicide is volgens Mujagic  ‘een of een reeks handelingen met voorbedachten rade, met als doel het vernietigen, geheel dan wel gedeeltelijk, van de koopkracht van het geld.’ Mujagic vindt dat centrale banken, en dan vooral de Amerikaanse Fed, zich schuldig maken aan het vernietigen van de waarde van het geld waarvoor burgers hard werken.

Mujagic staat niet alleen in zijn kritiek, in tegendeel. Gevreesd wordt dat de Fed door het aanzetten van de virtuele geldpers de daardoor veroorzaakte inflatie straks niet meer onder controle kan krijgen. Maar  mocht de Fed ooit voor een tribunaal voor monetaire misdaden gesleept worden, dan zullen Mujagic en zijn medestanders moeite hebben om hun zaak te winnen. Zoals vaker bij misdaden die eindigen op ‘cide’ valt het element ‘voorbedachten rade’ lastig te bewijzen. In het geval is van de Fed bestaat er juist overtuigend tegenbewijs: hun handelen wordt gestuurd door de angst voor deflatie, niet door de wens op inflatie.

Dat  het voorkomen van deflatie tot gevolg heeft dat de inflatie oploopt is bijna onoverkomelijk. Maar dat maakt het geen koelbloedige, berekende misdaad. De deflatievrees van de Amerikanen is een erfenis van de Depressie van de jaren dertig, gekenmerkt door hoge werkloosheid en aanhoudende deflatie, schreef NRC-redacteur en commentator Maarten Schinkel deze week.

Met voorbedachten rade of niet, feit is dat het opkoopprogramma van de Fed ook grote gevolgen heeft buiten Amerika.  Voor Europa betekent het dat de euro duurder wordt ten opzichte van de dollar. Een ongewenste situatie nu Europese landen hun zwakke economische groei proberen aan te zwengelen met export.

De Duitse minister van Financiën Wolfgang Schäuble heeft scherpe kritiek op het Amerikaanse financiële beleid. „Met alle respect, maar naar mijn indruk zijn de Verenigde Staten wanhopig”, zei hij  vrijdag. Hij waarschuwde dat Europa niet het voorbeeld van de VS moet volgen door de wisselkoers van de euro kunstmatig te verlagen. Maar de Fed het de centerale banken van andere landen niet gemakkelijk om niet mee te doen aan hun ‘misdaad tegen de munt’.

De term geldicide is nog niet ingeburgerd, maar bedenker Mujagic is een lobby gestart om het woord daadwerkelijk in de Van Dale te krijgen. Intussen helpt de Fed een handje mee om inhoud te geven aan het begrip.

Duitsland zou die redder kunnen zijn, schreef commentator Simon Nixon van de Wall Street Journal deze week. Door de opleving van de consumentenuitgaven zou Duitsland de rest van de eurozone uit het slop kunnen trekken. Andere Europese landen zouden in Duitsland een afzetmarkt vinden voor hun producten en diensten, aldus Nixon.
Hij had de woorden nog maar nauwelijks opgeschreven of het bleek vrijdag dat de Duitse consumentenuitgaven in september voor de tweede maand op rij onverwacht zijn afgenomen. Terwijl economen die waren geraadpleegd door persbureau Bloomberg hadden verwacht dat de bestedingen met een half procent zouden stijgen ten opzichte van augustus, hielden de Duitse consumenten juist hun hand op de knip. De bestedingen daalden met bijna een half procent.

Hoe moet het nu verder? Andere kandidaten voor de rol van redder zijn niet voorhanden, zeker niet nu de meeste Europese landen, waaronder ook Nederland, fors gaan bezuinigen. Door de bezuinigingen stagneert het herstel van de economische groei en hebben consumenten minder geld te besteden omdat ze veel lasten zelf moeten dragen.

De tijd van economische stimuleringspakketten van Europese overheden is voorbij nu de begrotingstekorten in de eurozone door precies deze pakketten door alle toelaatbare grenzen zijn gebroken. De hoop was dat de consumentenbestedingen tegen deze tijd voldoende zouden zijn aangesterkt om de rol van overheidsstimulering over te nemen. Een gok waarvan nog moet blijken of die zich uitbetaalt. Het feit dat consumenten in Duitsland, het land met relatief de sterkste economie van de regio, hun geld op zak houden is geen goed signaal.

Skyline van Dubai, met als hoogste punt de Burj Khalifa, vernoemd naar de heerser van Abu Dhabi als bedankje voor de financiele steun. (Foto Reuters)

De verlossende boodschap kwam deze week. Het emiraat Dubai maakte bekend dat de taak van de Brit Aidan Birkett is volbracht. Birkett was vorig jaar aangenomen om met schuldeisers te onderhandelen over een afbetalingsregeling voor Dubai World, een investeringsmaatschappij van de heersende Al Maktoum-familie. Dubai World kon niet tijdig een miljardenschuld aflossen. Birkett, partner bij Deloitte, wordt nu bedankt voor alle hulp mag weer terug naar huis. Gaat u rustig slapen, het gevaar is geweken, is de officieuze boodschap van Dubai aan de wereld.

Het Internationaal Monetair Fonds voorspelt dat de Verenigde Arabische Emiraten, waar Dubai deel van uitmaakt, dit jaar met 2,1 procent zal groeien. Het is verwonderlijk. Elf maanden geleden werd Dubai, net als Griekenland, vol getroffen door een schuldencrisis. Maar waar Griekenland en andere Europese landen nog in de problemen zitten, lijkt het Dubai weer voor de wind te gaan.

Een A380 van Emirates (Foto Reuters)

De topman van Emirates, de nationale luchtvaart- maatschappij, droeg aan het beeld bij door deze week op het arrogante af te beweren dat hij 120 in plaats 90 Airbus A380 superjumbo’s had besteld. Het probleem? Er zijn te weinig hangars zijn om de reuzen kwijt te kunnen.

Toch is ook het Emiraat aan de Arabische Golf de schuldencrisis nog lang niet te boven. In een interview met Bloomberg schetste Nicholas Maclean, directeur van makelaarskantoor CB Richard Ellis, een somber beeld. Sommige kantoren die in Dubai zijn gebouwd, zijn zo slecht en staan op zo’n verkeerde plek (lees midden in de woestijn) dat ze nooit betrokken zullen worden.

Zelfs na het klappen van de vastgoedmarkt is er op een bouwbeurs belangstelling voor nieuwe projecten. (Foto AP)

De vastgoedbubbel in Dubai is dus niet alleen geknapt (zie grafiek) maar er dreigt permanente leegstand. Dat betekent dat er investeerders zijn die nooit hun inleg terug zien en dat er projectontwikkelaars zijn die nooit hun schulden kunnen aflossen. Intussen wordt er onverdroten gebouwd. Na Shanghai en Moskou staan nergens zoveel gebouwen in de steigers als in Dubai.

Zonder vastgoedhausse moet Dubai het hebben van handel en toerisme, gevoelige sectoren in het altijd explosieve Midden-Oosten. Analisten verwachten dat Dubai last krijgt van nieuwe VN-sancties op handelspartner Iran.

Het is ook nog altijd onduidelijk of de invloed van het conservatievere Abu Dhabi groter zal worden sinds het olierijke emiraat Dubai te hulp is gekomen. Abu Dhabi zal Dubai niet dwingen te stoppen met de bestaande glitz and glamour.

Maar het is volgens analisten de vraag of Abu Dhabi Dubai zal toestaan de zo succesvolle verkoopformule (wilder, grootser en gekker dan ooit tevoren) nog verder uit te breiden.

De discussie wordt op vurige toon gevoerd. Aanvoerder van het stimuleringskamp is de econoom en columnist Paul Krugman. Een belangrijke stem in het bezuinigingskamp is Niall Ferguson, een Britse historicus en schrijver die een groot deel van zijn tijd in Amerika doorbrengt.

Deze week stonden Krugman en Ferguson tegenover elkaar in een economisch debat in Seoul, waar ze in persoon de vete mochten voortzetten die ze al maandenlang uitvechten via columns, opiniestukken en blogbijdragen.

Het loog er niet om. Krugman riep de Amerikaanse regering op om een tweede stimuleringsronde in te zetten om de economie uit het slop te trekken en banen te scheppen. Volgens Krugman was de 600 miljard dollar (428 miljard euro) die de afgelopen twee jaar in de Amerikaanse economie is gepompt een schijntje, temeer omdat slechts een klein deel is gegaan naar het rechtstreeks bestrijden van de werkloosheid. Hij herhaalde de boodschap in zijn column in de New York Times, waarin hij de regering-Obama aansprak met de woorden ‘Hey, small spender’. Krugman wil dat er voor nog eens 800 miljard dollar wordt gestimuleerd.

Ferguson nam in Zuid-Korea de tegenovergestelde positie in. De overheid moet niet nog meer geld uitgeven, maar onmiddellijk gaan bezuinigen. Zo niet, dan dreigt Amerika in een neerwaartse schuldenspiraal gezogen te worden. Ferguson vreest dat investeerders hun vertrouwen verliezen in de kredietwaardigheid van de VS, waardoor de overheid een hogere rente zal moeten uitkeren op staatsobligaties. Resultaat: het land komt nog verder in de schulden, waardoor de obligatierente weer verder stijgt. Griekse toestanden dreigen, aldus Ferguson.

Of de al ruim een jaar durende twist tussen de twee wetenschappers een puur intellectuele schermutseling betreft, of dat ze elkaar ook persoonlijk naar het leven staan, is niet bekend, maar het is duidelijk dat de toon in beide kampen verhardt. Met nog twee weken te gaan tot de tussentijdse verkiezingen voor het Amerikaanse Congres zal vooral Krugman luid en krachtig zijn mening moeten blijven verkondigen. Met de waarschijnlijk winst van de Republikeinen is het voorbij met het stimuleren en begint het bezuinigen.

Valutaoorlog was het woord van de week. Europese leiders sloten zich aan bij de Verenigde Staten, dat al jarenlang klaagt dat China de nationale munt moet opwaarderen. In Amerikaanse ogen kapen de Chinezen met hun kunstmatig goedkope exportproducten banen weg. Verschillende landen, waaronder Japan, hebben de afgelopen weken geprobeerd hun eigen munt in waarde te laten dalen, overigens zonder veel succes.

De kern van deze strategie van devaluatie is om met een goedkopere munt een exportvoordeel te creëren. Commentatoren trokken deze week de vergelijking met de jaren dertig van de vorige eeuw, toen industriële landen hun munt devalueerden om zo met hun goedkope goederen een concurrentievoordeel op de wereldmarkt te verkrijgen. Andere landen wierpen handelsbarrières op om die goedkope importen buiten de deur te houden. De gevolgen voor de wereldhandel waren desastreus.

China met veel ophef dwingen om de yuan te verhogen is geen wondermedicijn voor de zwakke Westerse exporten. Zeker niet de Europese. We leven niet meer in de jaren dertig, toen de valutaoorlog zich afspeelde tussen economieën waar nagenoeg dezelfde producten uit de fabrieken rollen. Nu hebben landen en regio’s zich gespecialiseerd. De goedkope massaproducten waar China zich op heeft toegelegd worden al jaren niet meer in Europa gemaakt. Als de yuan stijgt ten opzichte van de euro zal geen enkele kledingfabriek van China verhuizen naar Europa.

China blijft een concurrentievoordeel houden, want het gaat niet alleen om een goedkope munt, maar ook om de bijna onuitputtelijke voorraad goedkope arbeid waarover het land beschikt. De Amerikaanse journalist Peter Hessler beschrijft in zijn laatste boek over China, Country Driving – a Road Trip Through China, hoe in het zuidoostelijk kustgebied van China fabriekssteden zijn die zich volledig toeleggen op de productie van één specifiek product, kledingknopen of bh-sluitingen bijvoorbeeld. De productie hiervan, met de bijbehorende banen, komt niet terug naar Europa, ook niet met een hogere yuan.

Wat een hogere yuan wel tot gevolg heeft is dat de economische groei van China zal afremmen. En laat dat nou net een steeds belangrijkere afzetmarkt zijn voor producten waar wij in Europa wel goed in zijn, zoals de machines waar al die kledingknopen mee worden gemaakt.

.

Natuurlijk was het nieuws toen de overheid van Ierland deze week bekendmaakte dat het nog meer geld opzij moet zetten om twee grote Ierse banken overeind te houden. Het prijskaartje van de reddingsoperatie van de nationale bankensector kan oplopen tot 50 miljard euro.

De Ierse minister van Financiën Brian Lenihan voorspelde daarop dat het begrotingstekort dit jaar zal uitkomen op een niet mis te verstane 32 procent van het bruto binnenlands product (bbp), een verdubbeling van de toch al niet rooskleurige stand van vorig jaar (zie grafiek). De eretitel Keltische tijger is Ierland definitief kwijt.

Maar geschokte en verontwaardigde reacties van andere landen van de eurozone bleven uit, in scherp contrast met de ophef die begin dit jaar ontstond toen bleek dat het begrotingstekort van Griekenland veel hoger was dan eerder gerapporteerd. Ter herinnering: het Griekse tekort waar iedereen zich toen over opwond was iets minder dan 15 procent van het bbp. Vrijwel onmiddellijk gingen er stemmen op om Griekenland uit de eurozone te zetten of ten minste een aantal Griekse vakantie-eilanden te confisqueren in ruil voor de financiële hulp door de andere eurolanden.

Dat soort geluiden blijven vooralsnog uit over Ierland. De gangbare verklaring voor de rustige reactie op het nieuws is dat Ierland open en eerlijk is over de problemen, in tegenstelling tot de Grieken. Zoals de Ierse centrale bank zelf zei: we beschouwen de aankondiging als positief omdat er duidelijkheid wordt gegeven aan de markten. De euro zette de stijgende koers ten opzichte van de dollar inderdaad rustig voort.

Zou er nog een andere reden kunnen zijn voor deze kalmte, namelijk dat we gewend zijn geraakt aan hoge staatsschulden? Na het faillissement van de financiële sector van IJsland en de wantoestanden rond de overheidsfinanciën van Griekenland zijn we in Europa af van het idee dat rood staan alleen iets is voor Amerika en ontwikkelingslanden. Schulden hebben we allemaal, het ene land alleen wat meer dan het andere.

(De opening van de gemeenschappelijk markt voor staal, met rechts Jean Monnet)

De meest ambitieuze vorm van Europese integratie, de gezamenlijke munt, dreigt voor desintegratie te zorgen. Die conclusie kan je trekken na het lezen van het artikel The political consequences of the euro crisis, van Katinka Barysch, adjunct-directeur van het Centre for European Reform

Even terug naar het begin. Laat Duitsland en Frankrijk, landen die het nogal slecht met elkaar konden vinden, samenwerking over iets wat weliswaar zeer belangrijk was, maar politiek ook weer niet al te gevoelig lag: de productie van kolen en staal. Dat was de kern van de gedachten van Jean Monnet, de intellectuele grondlegger van Europese integratie, en Robert Schuman, de Franse minister van Buitenlandse Zaken die de aanzet gaf tot de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal. Als Duitsland en Frankrijk, de twee kemphanen, ontdekken dat ze kunnen samenwerken en er zelfs profijt van hebben, zullen ze hun samenwerking misschien wel uitbreiden naar andere sectoren, was de gedachte van Monnet en Schuman.

De inmiddels opgeheven Gemeenschap voor Kolen en Staal was in 1952 hét begin van project Europa. Als inwoners rijker werden, landen afhankelijker van elkaar dan zou een verwoestende oorlog verleden tijd zijn.

Europese integratie ging rollen als een sneeuwbal. Steeds meer landen participeerden, op steeds meer beleidsterreinen verloren lidstaten hun totale soevereiniteit. Het doel, zoals beschreven in de eerste zin van de preambule van het oprichtingsverdrag van de Europese Gemeenschap, is an ever closer union among the peoples of Europe.

Van die doelstelling is momenteel weinig meer over. In de blauwdruk van de Europese Unie moet de onafhankelijke Commissie de motor zijn. Het is aan het dagelijkse bestuur om wetsvoorstellen te doen en de Europese vrijheden te verdedigen. Maar momenteel wordt de Commissie overschaduwd door de hoofdsteden, schrijft Barysch.

When Chancellor Angela Merkel is looking for a European solution to a problem, she tends to phone other EU capitals directly. And when the Germans do deals with Brussels, they prefer to work with Council President Herman Van Rompuy, not Commission President José Manuel Barroso…. If the euro crisis led to a permanent weakening of the Commission, the EU would suffer. The EU needs a strong and independent Commission, to watch over the single market, enforce a tough competition policy, push for ambitious climate change policies and much besides.

Ook creëert de crisis een incrowd: landen die de euro niet voeren praten ook minder mee in discussies over bredere economische onderwerpen. Volgens Barysch zouden Duitsland en Frankrijk nu het voortouw moeten nemen om de eurozone uit de crisis te leiden en Europese integratie te herstellen. Maar bondskanselier Merkel en president Sarkozy vertrouwen elkaar onvoldoende en hebben geen gezamenlijke visie voor Europa, constateert Barysch. Het gevolg is dat het alleen aan Duitsland is om de leiding van de unie op zich te nemen.

Dit wordt echter belemmerd door een toenemend gevoel van euroscepsis in Duitsland. Duitsers hebben steeds minder zin om op te betalen voor het wanbeleid van Griekenland. Het gevolg volgens Barysch:

The Euro crisis appears to have brought a latent sense of disillusionement and dissatisfaction with the EU – increasingly evident over the past decade – to a boil.

De idealistische argumenten van Monnet en Schuman die de oorspronkelijk grondslag van de Europese Unie vormden lijken langzaamaan hun houdbaarheidsdatum te hebben bereikt.

Het hoofdkantoor van Goldman Sachs in Londen (Foto AP)

Het is de vrees van menig zakenman en econoom: het wereldwijd economisch herstel zakt weg als gevolg van de vertraging in de VS. „If the US sneezes, the rest of the world catches a cold”, beschrijft zakenbank Goldman Sachs eind vorige week het fenomeen.

De gedachte is ook niet zo raar, gezien de manier waarop de afgelopen drie jaren vaak beschreven worden. Het knappen van de zeepbel op de Amerikaanse huizenmarkt leidde tot een bankencrisis, die weer resulteerde in een kredietcrisis. Overheden moesten banken voor miljarden steunen en dit was de aanleiding voor de schuldencrisis.

Nu schrijft Goldman Sachs dat de niestheorie toch niet opgaat. De exportstromen naar de VS zijn hiervoor te klein, aldus economen van de bank. Een financiële crisis in de VS kan de rest van de wereld wel evenredig hard treffen, maar een traditionele groeivertraging heeft dit effect niet, luidt de conclusie.

Om te analyseren of economisch herstel in andere landen gaat haperen als in de VS, moet er volgens Goldman Sachs gekeken worden of er sprake is van overeenkomsten. Beperkt een ingezakte huizenmarkt consumentenvertrouwen en besteding, zoals in de VS het geval is? Remt de economie af omdat stimuleringsmiddelen geen impuls meer geven en juist uitgewerkt raken? Heeft het nog zin om zwakke economische groei te stimuleren via monetaire en begrotingsmaatregelen? Of is het effect uitgespeeld?

Volgens de economen van Goldman Sachs is de situatie in de VS redelijk uniek. De crisis op de Amerikaanse huizenmarkt is heftiger dan dan in andere landen (zie grafiek). En alleen in Groot-Brittannië en in de eurozone is er in beperkte mate sprake van uitgewerkte stimuleringsmiddelen (zowel begrotingspolitiek als monetair beleid).

De economen van Goldman Sachs weerleggen de niestheorie om hun voorspelling aannemelijk te maken dat de wereldeconomie er beter aan toe is dan de Amerikaanse. Ze maken wel een belangrijk voorbehoud. Een groeivertraging kan door een nog onvoorziene omstandigheid altijd leiden tot een financiële crisis, die wel weer makkelijker kan overslaan naar andere delen door het grensoverschrijdende karakter van bankverkeer.

Obama en Wen

China en de VS zijn elkaar in de haren gevlogen. Of de koers van de yuan moet omhoog of de Amerikanen gaan handelssancties treffen. Het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden dreigt met een wet om tarieven en quota in te voeren.  President Obama bekritiseerde de Chinezen, maar de Chinese premier Wen Jiabao verdedigde zich fel.  En ondertussen is het in Europa doodstil. Al is het duidelijk dat als een handelsoorlog uitbreekt, Europa daar uiteindelijk niet buiten zal blijven. Zeker niet met sterk exporterende landen als Duitsland, Zweden en zeker ook Nederland.

Bij de ECB geldt het wel degelijk als een van de grote gevaren. President Jean-Claude Trichet noemt het met enige regelmaat als een van de risicofactoren in de wereldeconomie, zoals in zijn meest recente speech na de tweewekelijkse vergadering over het rentebeleid van het ECB-bestuur.

In addition, downside risks relate to renewed increases in oil and other commodity prices, and protectionist pressures, as well as the possibility of a disorderly correction of global imbalances.

Het is dan ook een terugkerend element in de optreden van Trichet, zoals in een speech voor de Italiaanse Bocconi-universiteit dit voorjaar, waarmee hij illustreert er al een tijd niet gerust op te zijn.

Yet more protectionist pressures might be on the pipeline. First, evidence from surveys shows that public pressure for more economic protection not only has been mounting since the mid-2000s, namely well ahead of the crisis, but has intensified since its start. Second, the Global Trade Alert, an initiative of a network of five independent research institutes across the world, reports that 390 trade-damaging state measures were announced by G20 members in the 14 months from November 2008 to December 2009. Over the same period, the G20 passed only 56 measures that benefited importers.

This leads me to conclude that in the trade field, while a repetition of the experience of the 1930s is not in the cards, there is certainly no room for complacency and vigilance needs to remain high.

Zorgen dus bij de monetaire beleidsmakers. Maar niet bij bedrijven. Zij blijven activiteiten verschuiven naar China. Neem DSM dat in zijn strategie-aankondiging deze week meldde dat het hoofdkantoren van divisies naar China gaat verplaatsen. Van de groei moet 70 procent uit opkomende markten komen, waarbij China een belangrijke groeimarkt is.  Alsof er geen handelsoorlog dreigt. Nee, dat zal ook wel meevallen, juist gezien de grote belangen van westerse bedrijven, betoogt de Chinese econoom Andy Xie deze week in een stuk over de handelsoorlog. In het volgende citaat noemt hij Amerikaanse bedrijven, maar de namen ervan kun je ook zo vervangen door Philips, AkzoNobel of DSM:

U.S. companies such as Apple, HP, Nike and Wal-Mart profit enormously from production in China. They have high margins because they make or buy products made in China, not the United States. If trade is disrupted, their stock prices would crash and that would threaten a new financial crisis affecting U.S. pension funds, which have already lost trillions of dollars since the last financial crisis.

Geen reden tot zorg, geen reden tot ingrijpen? Dat is de vraag. Met een verwachte blijvende hoge werkloosheid in tekortlanden zal de druk om sancties te treffen tegen de exportlanden groot blijven. De landen die een strak exportbeleid voeren, zoals China en Duitsland, maken nog geen aanstalten concessies te doen. De Chinezen niet door hun munt los te laten en veel duurder te laten worden, wat de Duitsers door de euro niet kunnen (maar zijn hebben wel sterk geprofiteerd van de val van de euro door de eurocrisis). De Duitsers zouden de binnenlandse consumptie meer moeten aanjagen, maar dat strookt niet met het strenge begrotingsbeleid. Als zij niet bewegen, is de dreiging van een handelsoorlog groot. Dat mechanisme werd deze week treffend beschreven door de Amerikaanse economische hoogleraar Michael Pettis, die doceert in Beijing in de FT (hier weergegeven en becommentarieerd op Naked Capitalism), waarin hij waarschuwt voor de invoering van tarieven en quota door de Amerikanen:

This should not be allowed to happen….It is up to the surplus countries to ensure their urgent dependence on foreign demand does not result in a collapse in the willingness of deficit countries to continue providing that demand…

Opwaardering van de wisselkoers hoeft niet direct de oplossing te zijn. Handelssancties zijn dat zeker niet, want die leveren voor elk land problemen op. Academici zoeken naar andere wegen om de onevenwichtigheden te verminderen, want er lijkt eensgezindheid over de noodzaak daarvan omdat een crisis  anders blijft dreigen . Op Eurointelligence pleiten Charles Goodhart en Dimitrios Tsomocos voor een tax voor overschotlanden op hun kapitaalstromen naar andere landen. (zie hier). Bestraffing van het exporteren van het kapitaal uit de spaaroverschotten moet ze dwingen om de binnenlandse bestedingen (en daarmee de vraag naar importproducten) op te voeren.

Ze signaleren tegelijkertijd een probleem. Iemand zal die tax ook moeten innen. Het IMF in wereldverband, de EU in Europa. Dat betekent weer overdracht van soevereiniteit aan internationale instellingen. En dat is niet populair.  Binnen het IMF moeten de stemverhoudingen nog opnieuw geregeld worden, zodat de opkomende markten de invloed krijgen waar ze gezien hun groeiende economische belang recht op hebben. En overdracht van bevoegdheden, zeker op fiscaal gebied, aan de Europese Commissie is niet populair.

Zo is dit een handvol van oprispingen in een week dat de Grote Recessie een nieuwe fase in dreigt te gaan: een handelsoorlog. Zoals de jaren dertig van de vorige eeuw lieten zien, komt bij oplevend protectionisme de wereldeconomie pas echt in een negatieve economische spiraal. Aandacht voor alle initiatieven om het uit de hand lopen van het Amerikaans-Chinese conflict te voorkomen, zijn daarom welkom en zullen we ook op dit blog verder bespreken.