Het eurocrisisblog houdt op te bestaan, maar de problemen in de eurozone zijn nog lang niet voorbij. Ter afsluiting een verhaal over witte zwanen en zwarte zwanen.

Het is crisis en het blijft crisis. De economieredactie van NRC Handelsblad startte een half jaar geleden dit eurocrisis-weblog met de intentie om de gevolgen van de Griekse schuldencrisis intensiever te volgen. Inmiddels is de aandacht van de wereld verschoven naar Ierland. De afgelopen maanden werd het crisisnieuws in de eurozone zo nu en dan verdrongen door positieve berichten, zoals het aantrekken van de Duitse economie, maar nooit voor lang.

Ons weblog houdt er mee op, maar de crisis niet. Al meer dan drie jaar leven we in crisistijd. Toen meerdere banken in augustus 2007 vanwege liquiditeitsproblemen geld moesten lenen van hun centrale banken, bleef de malaise nog beperkt tot de financiële sector. Door stagnerende bestedingen van bedrijven en burgers sloeg de bankencrisis over op de rest van de economie. En nu zijn overheden door hun stimuleringsuitgaven in een schuldencrisis beland. Wat zal de volgende fase van de supercrisis zijn?

Ook als de huidige crisis ten einde komt, zal de daaropvolgende periode van rust niet eeuwig duren. We zullen steeds vaker een economische crisis doormaken, met steeds ingrijpender gevolgen, zegt de professionele zwartkijker Nouriel Roubini, econoom en voormalig adviseur van president Clinton. Roubini waarschuwde in september 2006 al dat de Verenigde Staten waarschijnlijk aan de vooravond stond van een nog nooit vertoonde duikvlucht van de huizenprijzen, gevolgd door een scherpe daling van het consumentenvertrouwen en, uiteindelijk, een diepe recessie. Inmiddels hebben we nog een paar gebeurtenissen kunnen toevoegen aan zijn onheilsprofetie.

Roubini publiceerde eerder dit jaar het boek Crisis economics, met de omineuze ondertitel a crash course in the future of finance. Economische crises hebben volgens hem de toekomst. Het zijn geen onverwachte uitzonderingen, maar voorspelbare fenomenen met een herkenbaar patroon. In tegenstelling tot mede-econoom en boekenschrijver Nassim Nicholas Taleb vergelijkt Roubini een crisis niet met een zeldzame ‘zwarte zwaan’ die onverwacht komt aanvliegen, maar met de veelvoorkomende witte zwaan. Zoals we weten zwemmen zwanen zelden alleen.

De vraag is welke crisis zal volgen op de huidige schuldencrisis. Op de G20-top deze week in Seoul stond een aantal onderwerpen op de agenda die, zonder ingrijpen, de bron zouden kunnen vormen van een volgende crisisfase. Wat ooit begon als een kredietcrisis zou kunnen uitmonden in een protectionismecrisis, een valutacrisis of een obligatiecrisis. Ook een kwakkelcrisis is niet ondenkbaar, gezien de terugval van de Nederlandse economie die vrijdag bekend werd. Met andere woorden: het blijven nieuwswaardige tijden in de eurozone en de rest van de wereldeconomie. Ook zonder dit blog.

De commissie die besluit over het toelaten van nieuwe woorden tot de Van Dale kan een aspirant-term op haar lijstje schrijven: geldicide.

Het begrip werd deze week geïntroduceerd door macro-econoom Edin Mujagic van de Universiteit van Tilburg. Hij deed dat voorafgaand aan het besluit van de Federal Reserve om 600 miljard dollar in de Amerikaanse economie te brengen door het opkopen van staatsobligaties.
Geldicide is volgens Mujagic  ‘een of een reeks handelingen met voorbedachten rade, met als doel het vernietigen, geheel dan wel gedeeltelijk, van de koopkracht van het geld.’ Mujagic vindt dat centrale banken, en dan vooral de Amerikaanse Fed, zich schuldig maken aan het vernietigen van de waarde van het geld waarvoor burgers hard werken.

Mujagic staat niet alleen in zijn kritiek, in tegendeel. Gevreesd wordt dat de Fed door het aanzetten van de virtuele geldpers de daardoor veroorzaakte inflatie straks niet meer onder controle kan krijgen. Maar  mocht de Fed ooit voor een tribunaal voor monetaire misdaden gesleept worden, dan zullen Mujagic en zijn medestanders moeite hebben om hun zaak te winnen. Zoals vaker bij misdaden die eindigen op ‘cide’ valt het element ‘voorbedachten rade’ lastig te bewijzen. In het geval is van de Fed bestaat er juist overtuigend tegenbewijs: hun handelen wordt gestuurd door de angst voor deflatie, niet door de wens op inflatie.

Dat  het voorkomen van deflatie tot gevolg heeft dat de inflatie oploopt is bijna onoverkomelijk. Maar dat maakt het geen koelbloedige, berekende misdaad. De deflatievrees van de Amerikanen is een erfenis van de Depressie van de jaren dertig, gekenmerkt door hoge werkloosheid en aanhoudende deflatie, schreef NRC-redacteur en commentator Maarten Schinkel deze week.

Met voorbedachten rade of niet, feit is dat het opkoopprogramma van de Fed ook grote gevolgen heeft buiten Amerika.  Voor Europa betekent het dat de euro duurder wordt ten opzichte van de dollar. Een ongewenste situatie nu Europese landen hun zwakke economische groei proberen aan te zwengelen met export.

De Duitse minister van Financiën Wolfgang Schäuble heeft scherpe kritiek op het Amerikaanse financiële beleid. „Met alle respect, maar naar mijn indruk zijn de Verenigde Staten wanhopig”, zei hij  vrijdag. Hij waarschuwde dat Europa niet het voorbeeld van de VS moet volgen door de wisselkoers van de euro kunstmatig te verlagen. Maar de Fed het de centerale banken van andere landen niet gemakkelijk om niet mee te doen aan hun ‘misdaad tegen de munt’.

De term geldicide is nog niet ingeburgerd, maar bedenker Mujagic is een lobby gestart om het woord daadwerkelijk in de Van Dale te krijgen. Intussen helpt de Fed een handje mee om inhoud te geven aan het begrip.

Welk land kan de groei van de Europese economie aanzwengelen? Leiders van Westerse landen kijken al maandenlang angstvallig naar elkaar, in de hoop dat een economische opleving bij een van de buren zal zorgen voor een toename in de vraag naar hun exportproducten.

Duitsland zou die redder kunnen zijn, schreef commentator Simon Nixon van de Wall Street Journal deze week. Door de opleving van de consumentenuitgaven zou Duitsland de rest van de eurozone uit het slop kunnen trekken. Andere Europese landen zouden in Duitsland een afzetmarkt vinden voor hun producten en diensten, aldus Nixon.
Hij had de woorden nog maar nauwelijks opgeschreven of het bleek vrijdag dat de Duitse consumentenuitgaven in september voor de tweede maand op rij onverwacht zijn afgenomen. Terwijl economen die waren geraadpleegd door persbureau Bloomberg hadden verwacht dat de bestedingen met een half procent zouden stijgen ten opzichte van augustus, hielden de Duitse consumenten juist hun hand op de knip. De bestedingen daalden met bijna een half procent.

Hoe moet het nu verder? Andere kandidaten voor de rol van redder zijn niet voorhanden, zeker niet nu de meeste Europese landen, waaronder ook Nederland, fors gaan bezuinigen. Door de bezuinigingen stagneert het herstel van de economische groei en hebben consumenten minder geld te besteden omdat ze veel lasten zelf moeten dragen.

De tijd van economische stimuleringspakketten van Europese overheden is voorbij nu de begrotingstekorten in de eurozone door precies deze pakketten door alle toelaatbare grenzen zijn gebroken. De hoop was dat de consumentenbestedingen tegen deze tijd voldoende zouden zijn aangesterkt om de rol van overheidsstimulering over te nemen. Een gok waarvan nog moet blijken of die zich uitbetaalt. Het feit dat consumenten in Duitsland, het land met relatief de sterkste economie van de regio, hun geld op zak houden is geen goed signaal.

Skyline van Dubai, met als hoogste punt de Burj Khalifa, vernoemd naar de heerser van Abu Dhabi als bedankje voor de financiele steun. (Foto Reuters)

De verlossende boodschap kwam deze week. Het emiraat Dubai maakte bekend dat de taak van de Brit Aidan Birkett is volbracht. Birkett was vorig jaar aangenomen om met schuldeisers te onderhandelen over een afbetalingsregeling voor Dubai World, een investeringsmaatschappij van de heersende Al Maktoum-familie. Dubai World kon niet tijdig een miljardenschuld aflossen. Birkett, partner bij Deloitte, wordt nu bedankt voor alle hulp mag weer terug naar huis. Gaat u rustig slapen, het gevaar is geweken, is de officieuze boodschap van Dubai aan de wereld.

Het Internationaal Monetair Fonds voorspelt dat de Verenigde Arabische Emiraten, waar Dubai deel van uitmaakt, dit jaar met 2,1 procent zal groeien. Het is verwonderlijk. Elf maanden geleden werd Dubai, net als Griekenland, vol getroffen door een schuldencrisis. Maar waar Griekenland en andere Europese landen nog in de problemen zitten, lijkt het Dubai weer voor de wind te gaan. Lees verder »

Stimuleren of bezuinigen. Wat is de beste remedie voor de crisis? West-Europese landen, waaronder Nederland, hebben inmiddels gekozen voor bezuinigen zodat de staatsschulden niet nog verder oplopen, maar in de Verenigde Staten is het debat nog springlevend.

De discussie wordt op vurige toon gevoerd. Aanvoerder van het stimuleringskamp is de econoom en columnist Paul Krugman. Een belangrijke stem in het bezuinigingskamp is Niall Ferguson, een Britse historicus en schrijver die een groot deel van zijn tijd in Amerika doorbrengt.

Deze week stonden Krugman en Ferguson tegenover elkaar in een economisch debat in Seoul, waar ze in persoon de vete mochten voortzetten die ze al maandenlang uitvechten via columns, opiniestukken en blogbijdragen.

Lees verder »

Wat zou er gebeuren als China opeens het verzet tegen de Verenigde Staten en Europa staakt en de koers van de yuan verhoogt? Dan hebben wij in Europa nog steeds dezelfde problemen, met het risico dat we er een bij krijgen.

Valutaoorlog was het woord van de week. Europese leiders sloten zich aan bij de Verenigde Staten, dat al jarenlang klaagt dat China de nationale munt moet opwaarderen. In Amerikaanse ogen kapen de Chinezen met hun kunstmatig goedkope exportproducten banen weg. Verschillende landen, waaronder Japan, hebben de afgelopen weken geprobeerd hun eigen munt in waarde te laten dalen, overigens zonder veel succes.

De kern van deze strategie van devaluatie is om met een goedkopere munt een exportvoordeel te creëren. Commentatoren trokken deze week de vergelijking met de jaren dertig van de vorige eeuw, toen industriële landen hun munt devalueerden om zo met hun goedkope goederen een concurrentievoordeel op de wereldmarkt te verkrijgen. Andere landen wierpen handelsbarrières op om die goedkope importen buiten de deur te houden. De gevolgen voor de wereldhandel waren desastreus.

China met veel ophef dwingen om de yuan te verhogen is geen wondermedicijn voor de zwakke Westerse exporten. Zeker niet de Europese. We leven niet meer in de jaren dertig, toen de valutaoorlog zich afspeelde tussen economieën waar nagenoeg dezelfde producten uit de fabrieken rollen. Nu hebben landen en regio’s zich gespecialiseerd. De goedkope massaproducten waar China zich op heeft toegelegd worden al jaren niet meer in Europa gemaakt. Als de yuan stijgt ten opzichte van de euro zal geen enkele kledingfabriek van China verhuizen naar Europa.

China blijft een concurrentievoordeel houden, want het gaat niet alleen om een goedkope munt, maar ook om de bijna onuitputtelijke voorraad goedkope arbeid waarover het land beschikt. De Amerikaanse journalist Peter Hessler beschrijft in zijn laatste boek over China, Country Driving – a Road Trip Through China, hoe in het zuidoostelijk kustgebied van China fabriekssteden zijn die zich volledig toeleggen op de productie van één specifiek product, kledingknopen of bh-sluitingen bijvoorbeeld. De productie hiervan, met de bijbehorende banen, komt niet terug naar Europa, ook niet met een hogere yuan.

Wat een hogere yuan wel tot gevolg heeft is dat de economische groei van China zal afremmen. En laat dat nou net een steeds belangrijkere afzetmarkt zijn voor producten waar wij in Europa wel goed in zijn, zoals de machines waar al die kledingknopen mee worden gemaakt.

Het is bekend dat mensen snel gewend raken aan rijkdom. Gaat hetzelfde op voor schulden? De laconieke reactie op de dramatisch hoge staatsschuld en het oplopende begrotingstekort van Ierland lijkt een indicatie van wel.

.

Natuurlijk was het nieuws toen de overheid van Ierland deze week bekendmaakte dat het nog meer geld opzij moet zetten om twee grote Ierse banken overeind te houden. Het prijskaartje van de reddingsoperatie van de nationale bankensector kan oplopen tot 50 miljard euro.

De Ierse minister van Financiën Brian Lenihan voorspelde daarop dat het begrotingstekort dit jaar zal uitkomen op een niet mis te verstane 32 procent van het bruto binnenlands product (bbp), een verdubbeling van de toch al niet rooskleurige stand van vorig jaar (zie grafiek). De eretitel Keltische tijger is Ierland definitief kwijt.

Maar geschokte en verontwaardigde reacties van andere landen van de eurozone bleven uit, in scherp contrast met de ophef die begin dit jaar ontstond toen bleek dat het begrotingstekort van Griekenland veel hoger was dan eerder gerapporteerd. Ter herinnering: het Griekse tekort waar iedereen zich toen over opwond was iets minder dan 15 procent van het bbp. Vrijwel onmiddellijk gingen er stemmen op om Griekenland uit de eurozone te zetten of ten minste een aantal Griekse vakantie-eilanden te confisqueren in ruil voor de financiële hulp door de andere eurolanden.

Lees verder »

(De opening van de gemeenschappelijk markt voor staal, met rechts Jean Monnet)

De meest ambitieuze vorm van Europese integratie, de gezamenlijke munt, dreigt voor desintegratie te zorgen. Die conclusie kan je trekken na het lezen van het artikel The political consequences of the euro crisis, van Katinka Barysch, adjunct-directeur van het Centre for European Reform

Even terug naar het begin. Laat Duitsland en Frankrijk, landen die het nogal slecht met elkaar konden vinden, samenwerking over iets wat weliswaar zeer belangrijk was, maar politiek ook weer niet al te gevoelig lag: de productie van kolen en staal. Dat was de kern van de gedachten van Jean Monnet, de intellectuele grondlegger van Europese integratie, en Robert Schuman, de Franse minister van Buitenlandse Zaken die de aanzet gaf tot de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal. Als Duitsland en Frankrijk, de twee kemphanen, ontdekken dat ze kunnen samenwerken en er zelfs profijt van hebben, zullen ze hun samenwerking misschien wel uitbreiden naar andere sectoren, was de gedachte van Monnet en Schuman.

De inmiddels opgeheven Gemeenschap voor Kolen en Staal was in 1952 hét begin van project Europa. Als inwoners rijker werden, landen afhankelijker van elkaar dan zou een verwoestende oorlog verleden tijd zijn.

Europese integratie ging rollen als een sneeuwbal. Steeds meer landen participeerden, op steeds meer beleidsterreinen verloren lidstaten hun totale soevereiniteit. Het doel, zoals beschreven in de eerste zin van de preambule van het oprichtingsverdrag van de Europese Gemeenschap, is an ever closer union among the peoples of Europe.

Van die doelstelling is momenteel weinig meer over. In de blauwdruk van de Europese Unie moet de onafhankelijke Commissie de motor zijn. Het is aan het dagelijkse bestuur om wetsvoorstellen te doen en de Europese vrijheden te verdedigen. Maar momenteel wordt de Commissie overschaduwd door de hoofdsteden, schrijft Barysch.

When Chancellor Angela Merkel is looking for a European solution to a problem, she tends to phone other EU capitals directly. And when the Germans do deals with Brussels, they prefer to work with Council President Herman Van Rompuy, not Commission President José Manuel Barroso…. If the euro crisis led to a permanent weakening of the Commission, the EU would suffer. The EU needs a strong and independent Commission, to watch over the single market, enforce a tough competition policy, push for ambitious climate change policies and much besides. Lees verder »

Het hoofdkantoor van Goldman Sachs in Londen (Foto AP)

Het is de vrees van menig zakenman en econoom: het wereldwijd economisch herstel zakt weg als gevolg van de vertraging in de VS. „If the US sneezes, the rest of the world catches a cold”, beschrijft zakenbank Goldman Sachs eind vorige week het fenomeen.

De gedachte is ook niet zo raar, gezien de manier waarop de afgelopen drie jaren vaak beschreven worden. Het knappen van de zeepbel op de Amerikaanse huizenmarkt leidde tot een bankencrisis, die weer resulteerde in een kredietcrisis. Overheden moesten banken voor miljarden steunen en dit was de aanleiding voor de schuldencrisis.

Nu schrijft Goldman Sachs dat de niestheorie toch niet opgaat. De exportstromen naar de VS zijn hiervoor te klein, aldus economen van de bank. Een financiële crisis in de VS kan de rest van de wereld wel evenredig hard treffen, maar een traditionele groeivertraging heeft dit effect niet, luidt de conclusie.

Om te analyseren of economisch herstel in andere landen gaat haperen als in de VS, moet er volgens Goldman Sachs gekeken worden of er sprake is van overeenkomsten. Beperkt een ingezakte huizenmarkt consumentenvertrouwen en besteding, zoals in de VS het geval is? Remt de economie af omdat stimuleringsmiddelen geen impuls meer geven en juist uitgewerkt raken? Heeft het nog zin om zwakke economische groei te stimuleren via monetaire en begrotingsmaatregelen? Of is het effect uitgespeeld?

Volgens de economen van Goldman Sachs is de situatie in de VS redelijk uniek. De crisis op de Amerikaanse huizenmarkt is heftiger dan dan in andere landen (zie grafiek). En alleen in Groot-Brittannië en in de eurozone is er in beperkte mate sprake van uitgewerkte stimuleringsmiddelen (zowel begrotingspolitiek als monetair beleid).

De economen van Goldman Sachs weerleggen de niestheorie om hun voorspelling aannemelijk te maken dat de wereldeconomie er beter aan toe is dan de Amerikaanse. Ze maken wel een belangrijk voorbehoud. Een groeivertraging kan door een nog onvoorziene omstandigheid altijd leiden tot een financiële crisis, die wel weer makkelijker kan overslaan naar andere delen door het grensoverschrijdende karakter van bankverkeer.

Obama en Wen

China en de VS zijn elkaar in de haren gevlogen. Of de koers van de yuan moet omhoog of de Amerikanen gaan handelssancties treffen. Het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden dreigt met een wet om tarieven en quota in te voeren.  President Obama bekritiseerde de Chinezen, maar de Chinese premier Wen Jiabao verdedigde zich fel.  En ondertussen is het in Europa doodstil. Al is het duidelijk dat als een handelsoorlog uitbreekt, Europa daar uiteindelijk niet buiten zal blijven. Zeker niet met sterk exporterende landen als Duitsland, Zweden en zeker ook Nederland. Lees verder »